เครื่องสังเค็ด

เครื่องสงั เคด็

นายไกรสร โสมะ
นกั วิชาการวัฒนธรรม
กลมุ อาํ นวยการพธิ ีการศพท่ไี ดร บั พระราชทาน ท่ี ๔ ฉะเชงิ เทรา
สาํ นกั งานวฒั นธรรมจงั หวัดฉะเชงิ เทรา

เครอ่ื งสงั เค็ด

บทนาํ /คาํ นาํ /เกริน่ นาํ

เครื่องสังเค็ด ถือเปนส่ิงของท่ีจําเปนอยางย่ิงในงานอวมงคล ท้ังนี้ธรรมเนียมนิยมการสรางถวาย
เครือ่ งสงั เคด็ เริ่มข้ึนครั้งแรกหลงั จากงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา เจาอยูหัว รัชกาลท่ี ๕
เปน ตน มา โดยเครื่องสังเค็ดจะถวายไปยังพระอารามตางๆ ทั้งในกรุงเทพมหานครและตางจงั หวัด ดวยเหตุน้ี
การจดั สรางเคร่อื งสังเคด็ จงึ เปนขนบธรรมเนียมประเพณีสําคญั ในงานศพตัง้ แตชน้ั พระราชวงศ เจานายชัน้ สูง
พระสงฆ ตลอดจนประชาชนท่วั ไป เสมอื นเปน อนุสรณ ของที่ระลกึ และของชํารว ย โดยส่งิ ของท่ีจัดสรางข้ึน
สอ่ื ถึงตวั ตน อุปนิสัย ยศ ตําแหนงและฐานะทางสังคมของผูวายชนม ทั้งน้ีการสรางเครื่องสังเค็ดในงานศพ
ยังมีวัตถุประสงคเพื่อรําลึกถึงคณุ งามความดขี องผูวายชนม ถือเปนเอกลักษณเ ฉพาะชาติ ทีม่ ีความวจิ ิตรศิลป
มคี ตธิ รรมและความเช่ือทางพระพุทธศาสนาแอบแฝงอยู และยังคงสืบสานไวอยางทรงคุณคาทางวัฒนธรรม
ของไทยจวบจนปจจบุ นั

คาํ จาํ กดั ความหรอื นยิ ามตา งๆ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช ๒๕๕๔ ๑ ระบุวา “สังเค็ด” เปนคํานาม หมายถึง
ทานวตั ถมุ ตี พู ระธรรม โตะ หมูบชู าเปน ตน ทเี่ จาภาพจัดถวายพระสงฆ ภกิ ษผุ เู ทศน หรอื ชักบงั สกุ ุลในเวลาปลง
ศพ จากความหมายขางตนของสังเคด็ สะทอนถึงธรรมเนียมการถวายส่ิงของเคร่ืองใชแกพระภิกษุสงฆในการ
ประกอบศาสนากิจ ทง้ั ยังเปนการสรางบุญกิริยาวัตถุแกผูวายชนม ธรรมเนียมน้ีไดปฏิบัติในพระราชพิธีพระ
บรมศพ พระศพเร่อื ยมา

รัชนีพร บุญสลับ (๒๕๖๓,น.๓) กลาววาเคร่ืองสังเค็ดประกอบดวย ธรรมาสนเทศน ธรรมาสนสวด
หนังสอื ปาตโิ มกขพรอ มตู เทยี นสลกั พรอมตูลายทอง หีบใสหนังสือสวด หนังสือเทศน พัดรอง ยาม ผากราบ
และภาชนะเครอ่ื งใชต างๆ ของสงฆ

รชั นีพร บุญสลับ (๒๕๖๓,น.๒๓-๒๔) ระบุวา เครื่องสงั เคด็ คอื เหลาเครื่องใชตเู ตียงของผูเสียชีวิตท่ีใช
สาํ หรบั ถวายพระสงฆ โดยการถวายเครื่องสังเค็ดมีทั้งในงานศพท่ัวไป งานพระศพและพระบรม เพื่อกุศลแก
ผเู สียชวี ติ และผูถ วาย

คาํ ศัพททเี่ ก่ียวเน่ือง…

๑ ราชบณั ฑติ ยสถาน.(๒๕๕๖).พจนานกุ รมฉบับราชบณั ฑติ ยสถาน พ.ศ.๒๕๕๔.กรงุ เทพฯ : ราชบณั ฑิตยสถาน.

๑

คาํ ศัพทท ีเ่ ก่ยี วเนอื่ งกับงานพระราชพธิ ีพระบรมศพ พระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาภมู พิ ลอดุลยเดช
(๒๕๖๐,น.๔๗) ไดก ลาวถงึ ทีม่ าของสงั เค็ดไววา มาจากคาํ วา “สงั คตี ” แปลวา “การสวด” ดงั นน้ั ที่ซงึ่ พระสงฆ
ข้นึ ไปนง่ั สวดได ๔ รูป จงึ เรียกวา เตยี งสังคตี อนั เดียวกับเตยี งสวด หรือรานสวดในการศพ

เน้ือเรอื่ ง

เครื่องสงั เค็ด คือหนงึ่ ส่งิ สาํ คัญที่ใชป ระกอบในงานพระราชพิธีทรงบําเพ็ญพระราชกุศลออกพระเมรุ
ถวายพระเพลงิ พระบรมศพ พระศพของเจานายช้ันสูง นอกจากน้ีการจัดทําเครื่องสังเค็ด ยังพบเห็นในงาน
พระราชทานเพลงิ ศพของพระสงฆดวย ธรรมเนียมการสรา งเครอื่ งสังเค็ด จัดทําเปน ส่ิงของพเิ ศษสาํ หรบั ถวาย
พระสงฆในงานเผาศพโดยเฉพาะ สวนใหญจะเปนของที่หนักหรือครุภัณฑแข็งแรงทนทาน คลายเปนของที่
ระลึกหรืออนุสรณในงานเผาศพนั้นๆ เชน ตูหนังสือ โตะเขียนหนังสือ ตั่งเตียง โตะหมู ธรรมาสน เปนตน

คูมือสื่อมวลชน พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพล
อดลุ ยเดช บรมนาถบพติ ร (๒๕๖๐, น.๑๘๗–๑๘๙) ระบไุ วว า“สังเค็ด”มากจากคําวา “สังคีต” แปลวาการสวด
ซ่ึงพระสงฆข้ึนไปน่ังสวดได ๔ รูป จึงเรียกวา “เตียงสังคีต” อันเดียวกับเตียงสวดหรือรานสวดในการศพ
เวน แตทําให ประณีตข้นึ มยี อดดจุ ปราสาทก็มไี มมียอดก็มี เคร่ืองสังเคด็ อนั หมายถึงสิ่งของที่ใชใ นการทาํ บุญศพ
แตเ ดิมนิยมนําสงั เค็ดอันเปนเตียงสวดของพระสงฆมาใสของหามเขาขบวนแหศพ เครื่องสังเค็ดมีหลายชนิด
ตามแตจะเห็นวาสิ่งใดจาํ เปนแกพ ระสงฆ เชน ตพู ระธรรม โตะหมู เปนตน ๒ ซ่งึ ในปจ จบุ ันยงั คงยดึ ธรรมเนียม
ปฏิบตั ิการถวายเคร่อื งสงั เค็ดดังกลา วอยู แตไ ดมกี ารถวายหนงั สือ ๓ อันเปน แหลง เกดิ ปญ ญาเพ่มิ เขา มา

ในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
บรมนาถบพิตร โดยสาํ นกั ชางสบิ หมู กรมศิลปากร ไดรบั ภารกิจในการออกแบบเคร่ืองสงั เค็ด สวนการจดั สรา ง
สํานักพระราชวังเปนผูดําเนินการ โดยใหทางกรมศิลปากรชวยควบคุมดูแลใหเปนไปตามรูปแบบ รายการ
เครือ่ งสังเค็ดทจี่ ัดทาํ ข้ึน ไดแ ก พัดรองสําหรบั พระราชพธิ บี าํ เพญ็ พระราชกุศลการออกพระเมรุ พัดรองสาํ หรับ
พระราชพธิ ที รงบําเพ็ญกศุ ลพระบรมอัฐิ พัดรองสําหรับถวายพระจีนนิกายและอนัมนิกาย ตูสังเค็ดหรือตูใส
หนังสือประดบั ดว ยภาพพระราชนิพนธพระมหาชนก ธรรมาสนปาติโมกข และหบี พระปาติโมกขพรอ มตา ง

รัชนีพร บุญสลบั ไดก ลา วถงึ ...

๒ ธรรมเนียมการถวายเครือ่ งสงั เคด็ มุง ประโยชนแกสาธารณะ โดยจาํ แนกเปน ๓ ประเภท คือจัดทําเพื่อถวาย
พระภกิ ษุ มีพดั รองหรือพัดสังเค็ดยาม ผากราบ จัดทําเพื่อถวายวัด มีธรรมาสน ตูพระธรรมและจัดทําเพื่อ
มอบสาํ หรับโรงเรยี น ไดแก เครอ่ื งใชตางๆ (น.๑๘๗)
๓ การถวายหนงั สือทีร่ ะลึกเปน เครอื่ งสังเค็ด เรมิ่ ข้นึ ครั้งแรกในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระนาง
เจา ราํ ไพพรรณี พระบรมราชนิ ี ในรชั กาลท่ี ๗ เม่ือปพ ุทธศักราช ๒๕๒๘ โดยไดมีการจดั ทาํ หนังสือพระไตรปฎก
ฉบับสยามรัฐ ซ่ึงเปนพระไตรปฎกท่ีจัดพิมพขึ้น ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกลาเจาอยูหัว เพ่ือเปน
หนังสือศาสนูปถัมภกอนุสรณและถวายเปนพระราชกุศลแดสมเด็จพระนางเจารําไพพรรณี พระบรมราชินี
(เพม่ิ เติม : กรมศลิ ปากร.จดหมายเหตุงานพระบรมศพสมเดจ็ พระนางเจา ราํ ไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาล
ท่ี ๗.(๒๕๒๙). สหประชาพาณชิ ย : กรุงเทพฯ, หนา ๓๗๐-๓๗๒.)

๒

เครื่องสงั เค็ด งานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพล
อดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เมื่อวันท่ี ๒๕-๒๙ ตุลาคม ๒๕๖๐ เพื่อถวายเปนพระราชกุศลแกพระสงฆ
พระอารามหลวงทั้งในกรุงเทพฯ และตา งจังหวัด รวมทั้งหมด ๔๑ พระอาราม

รัชนพี ร บญุ สลบั (๒๕๖๓,น.๒๒-๒๔) ไดก ลา วถึงการสรา งพัดสงั เคด็ ๔ เปนที่ระลึกในงานอวมงคลไววา
การสรา งพดั รองท่ีระลึกในงานศพน้ัน ถือเปนเคร่ืองสังเค็ดจําเปนท่ีควรมีอยางย่ิง นอกจากนี้ยังรวมถึงเหลา
เครอ่ื งใช ตูเตียงของผเู สียชีวติ ทใี่ ชส ําหรับถวายพระสงฆ ซ่งึ การถวายเครอ่ื งสงั เคด็ มที ้งั ในงานศพท่วั ไปและงาน
พระศพ พระบรมศพ โดยบรบิ ทไมตางจากเดิม คือของถวายพระสงฆในงานอวมงคล เพื่อกุศลแกผูเสียชีวิต
และผูถวาย แตส ่งิ ทเ่ี พิม่ จากเดิม คือการถวายมใิ ชเพยี งของท่ีใชประจาํ ของผูเสียชีวิตเทาน้ัน แตเปนการต้ังใจ
สรางข้ึนใหมดวยความประณีต เพ่ือกศุ ลท่ดี ี จึงเกิดเปนธรรมเนยี มการถวายเครอ่ื งสงั เค็ดขนึ้

เฉกเชนปรากฎในงานพระราชพิธีออกพระเมรุมาศถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จ
พระบรมชนกาธเิ บศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เมื่อวันท่ี ๒๕-๒๙ ตุลาคม ๒๕๖๐ ทาง
สํานักราชวังไดมอบภารกิจแกสํานักชางสิบหมู กรมศิลปากร เปนผูออกแบบพัดรองท่ีระลึกเพ่ือถวายแด
พระภิกษสุ งฆ แบงเปน ๓ ประเภท ไดแก พดั รองงานออกพระเมรุมาศ พัดรองงานฉลองพระบรมอัฐิ และพัด
รองถวายแดพ ระจีนนิกายและอนมั นิกาย

ภาพท่ี ๑ : พดั พระจนี และอนัมนิกายพระราชพิธบี ําเพ็ญพระราชกุศล
การออกพระเมรุมาศ พระบรมศพ รชั กาลท่ี ๙

ภาพท่ี ๑ ทําพดั รองยามท่ีระลึกพระจนี ออกพระเมร,ุ สยามรัฐออนไลน ๑๐ สงิ หาคม พทุ ธศกั ราช ๒๕๖๐
เวป็ ไซด https://siamrath.co.th/n/21119 สืบคน ขอมลู เม่อื วันท่ี ๒๐ กมุ ภาพันธ ๒๕๖๕

ดงั น้ัน เครอ่ื งสังเค็ด...

๔ พดั สังเคด็ มที ม่ี าจากพดั รองท่ใี ชในงานอวมงคลเปนหนง่ึ ในเคร่ืองสังเค็ดท่ีระลึกในงานอวมงคล มีการส่ือถึง
นัยยะท่เี กย่ี วโยงกบั เหตุการณพ ระราชพิธี หรือเชอื่ มโยงกับผสู รางหรือเจาของพัด เชน สญั ลักษณแ ทนตําแหนง
ทางการงานตอนยังมชี ีวิตหรอื ดานอ่ืนๆ ทั้งหมดลวนแลวแตเ ปน การส่ือความหมายยกยอ งผเู สียชีวติ

๓

ภาพท่ี ๒ : พัดรองบรรพชติ จีน-ญวน ภาพที่ ๓ : พดั รองสําหรับพระราชพธิ ี ภาพท่ี ๔ : พัดรองสําหรับพระราช
พระราชพิธบี ําเพญ็ พระราชกศุ ลการ ทรงบาํ เพญ็ กุศลฉลองพระบรมอัฐิ พธิ ีบําเพญ็ พระราชกศุ ลการออก

ออกพระเมรุมาศพระบรมศพ รัชกาลท่ี ๙ พระเมรุมาศ รัชกาลท่ี ๙
รัชกาลที่ ๙

ภาพที่ ๒ - ๔ พัดรองงานพระบรมศพ รัชกาลที่ ๙,เพจพัดยศ สมณศักดิพ์ ระสงฆไ ทย.
เว็ปไซด https://web.facebook.com/media/set/?set=a.1678656685548906&type=3

สืบคน ขอ มลู เมือ่ วนั ท่ี ๒๐ กมุ ภาพนั ธ ๒๕๖๕

ดงั นนั้ เคร่ืองสงั เคด็ จงึ กลาวไดวา เปน "ของชาํ รว ย" หรอื "ของทรี่ ะลึก" ในงานอวมงคลทมี่ คี วามจําเปน
อยา งยงิ่ นิยมจดั ถวายในงานเผาศพหรืองานออกเมรุเจานายและพระเถระผใู หญทีม่ ผี ูเ คารพนับถอื มาก และจดั
ถวายเฉพาะแกพระผใู หญท ี่อาราธนามาเทศน และพิจารณาผาบังสุกลุ นอกจากน้ี งานศพบุคคลท่ัวไปยังไดนํา

ประเพณดี ังกลา ว มาผนวกใชเพื่อเปนทานวัตถุหรืออนสุ รณแกผวู ายชนมด วย เชน การถวายธรรมาสนพ ระสงฆ
เคร่อื งกัณฑเ ทศน หนังสือธรรมะ บทสวดมนต เปนตน

สวนสรุป

กองพธิ ีการศพที่ไดร บั พระราชทาน กลุม อํานวยการพิธีการศพท่ไี ดรบั พระราชทานท่ี ๑-๑๕ และกลุม
พธิ กี ารศพที่ไดรับพระราชทาน ถอื เปน หนวยงานหลกั ที่สาํ คญั ผนวกรวมไวทัง้ ดานศาสนา วฒั นธรรม ประเพณี
คติธรรม ความเช่ือ ภูมิปญญาทองถิ่นและศาสนพิธี ซ่ึงมีหนาท่ีตีแผและใหความรูเก่ียวกับงานพิธีการศพใน
แขนงตา งๆ เพ่อื เกดิ ความเขา ใจและแนวทางปฏบิ ัติของบุคคลในสงั คม เพื่อทํานุบํารุงวัฒนธรรมและประเพณี
อันเปนเอกลกั ษณของชาติ

เครื่องสังเคด็ ,สงั เค็ด,ของชํารว ย,ของท่รี ะลกึ อาจกลา วไดว าเปน สง่ิ ทม่ี ีความจําเปนอยา งยง่ิ ในงานศพ
ตง้ั แตเ จานายช้นั สงู พระสงฆช้ันผใู หญ ตลอดจนประชาชนท่ัวไป จนกลายเปนประเพณีนิยมท่ีสืบทอดกันมา
เมื่อคร้ังรัชกาลท่ี ๖ จวบจนปจจุบัน และยึดถือเปนธรรมเนียมปฏิบัติในงานศพ พระศพและพระบรมศพ
ตามลําดับและฐานะของผูวายชนม ฉะน้ัน เคร่ืองสังเค็ด จึงไมใชเพียงแคของท่ีระลึกสําหรับถวายพระสงฆ
เทานั้น แตย ังสื่อความหมายถึงเอกลกั ษณข องชาติ ศิลปข องแผน ดนิ ทีม่ คี ุณคาทางวัฒนธรรมของไทยดว ย

สว นอางอิง...

๔

สว นอางอิง
กรมศลิ ปากร กระทรวงวัฒนธรรม.(๒๕๒๙).หนงั สือจดหมายเหตงุ านพระบรมศพสมเดจ็ พระนางเจา ราํ ไพพรรณี

พระบรมราชินี ในรชั กาลท่ี ๗. กรงุ เทพฯ : หา งหนุ สว นสามญั นิตบิ คุ คลสหประชาพาณชิ ย.
สาํ นักวรรณกรรมและประวตั ิศาสตร กรมศิลปากร.(๒๕๖๐). คาํ ศพั ทท ีเ่ กย่ี วเน่ืองกับงานพระราชพธิ พี ระบรมศพ

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภมู พิ ลอดุลยเดช. กรุงเทพฯ : บรษิ ัท สุวรรณภูมิ เฮอริเทจ จาํ กัด.
รัชนีพร บุญสลับ.(๒๕๖๓).รูปแบบและแนวคิดในการออกแบบพัดรอง (พัดสังเค็ด)ในสมัยรัชกาลที่ ๕-

รัชกาลที่ ๙. กรงุ เทพฯ : ภาควิชาประวัติศาสตรศิลปะ บณั ฑติ วทิ ยาลัย มหาวทิ ยาลยั ศิลปากร.
******************************

เรยี บเรียงโดย นายไกรสร โสมะ
นักวิชาการวฒั นธรรม
กลุมอาํ นวยการพธิ กี ารศพท่ไี ดรบั พระราชทาน ท่ี ๔ ฉะเชงิ เทรา

๕