เครื่องทองน้อย

เครื่องทองนอ้ ย

เรียบเรียงข้อมูลโดย
นายกติ ติธร มะโน
นักวชิ าการวฒั นธรรมปฏบิ ตั กิ าร
กลุ่มพธิ ีการศพทไ่ี ด้รับพระราชทาน
สานักงานวฒั นธรรมจงั หวดั ฉะเชิงเทรา

องค์ความร้เู รอ่ื ง เครือ่ งทองน้อย

ความหมายของเครื่องทองน้อย

เครื่องทองน้อย คือ เครื่องสักการบูชาขนาดเล็กที่ใช้กันมาแต่โบราณ จัดอยู่ในเครื่องนมัสการสำหรับ
พระมหากษัตริย์ใช้เป็นเคร่ืองราชสักการะและทรงธรรมในงานพระราชพิธีปกติ สว่ นในปัจจุบนั เครื่องทองน้อย
ใช้เป็นเครื่องบูชาสำหรับการสักการบูชาพระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ พระสงฆ์ และสามัญชนทั่วไป
อีกทั้งยังถูกนำมาใช้ในโอกาสต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นงานพระราชพิธี งานพระราชกุศล งานรัฐพิธีและงานด้าน
ศาสนา อยา่ งเชน่

๑. การทรงธรรมของพระมหากษัตรยิ ์
๒. การบชู าพระบรมสารีรกิ ธาตุ
๓. การสักการะพระบรมศพ พระบรมอัฐิ หรือพระบรมบูรพมหากษตั รยิ ์
๔. การบชู าพระธรรมในพธิ แี สดงพระธรรมเทศนา
๕. การเคารพศพ อฐั ิ หรือรูปของผ้ทู ่ีลว่ งลับไปแลว้
๖. การตงั้ ให้ศพบชู าพระธรรม
๗. ใช้จัดขบวนแห่ศพเวยี นเมรุ

ชนดิ ของเครื่องทองน้อย
1. เครอื่ งทองนอ้ ยสำรบั เคร่ืองห้า ทำด้วยทองคำลงยาทง้ั สำรับ ประกอบด้วยพานทองคำสลักลายกลีบ

บัวลงยา ตั้งกรวยเชงิ ทองคำลงยาใสพ่ ุ่มดอกไม้ 5 พุ่ม เชิงทองคำลงยาปักเทียน 2 เชิง กระถางธูปทำด้วยแก้ว
หุม้ ทองท่ปี ากและฐานปกั ธูปหาง

2. เครื่องทองน้อยเครื่องหงส์ ทำด้วยทองคำลงยาทั้งสำรับ ประกอบด้วยพานทองคำสลักลาย
เทพพนมในกลีบบัว บนพานตั้งกรวยเชิงทองคำลงยา 3 พุ่ม เชิงเป็นรูปหงส์ทำด้วยทองคำลงยาปักธูป
ไม้ระกำ 1 ปกั เทยี น 1

3. เครื่องทองน้อยปากกระจับ ทำด้วยทองคำสลักลาย ประกอบด้วยพานทองคำสลักลายกลีบบัว
ขอบปากกระจบั บนพานตงั้ กรวยเชิงทองคำลงยา 3 พมุ่ เชิงทำดว้ ยทองคำลงยาปักธปู ไมร้ ะกำ 1 ปักเทียน 1

4. เคร่ืองทองน้อยแก้ว ประกอบดว้ ย พานกรวยเชิงใส่พมุ่ ดอกไม้ 3 พุ่ม เชิงแกว้ ปักเทยี น 1 ปกั ธปู 1
5. เครื่องทองน้อยทองเหลือง ประกอบด้วย พานกรวยเชิงใส่พุ่มดอกไม้ 3 พุ่ม เชิงทองเหลือง
ปักเทยี น 1 ปกั ธปู 1

รูปแบบการตงั้ เคร่อื งทองน้อย
การตั้งเครื่องทองน้อย จะหันพุ่มดอกไม้เข้าด้านในและหันธูปเทียนออกมาทางผู้จุด โดยธูปจะอยู่

ด้านซ้ายมือ เทียนอยู่ทางขวามือของผู้จุดเรียกว่า “เครื่องนอก” สำหรับการตั้งเครื่องทองน้อยให้ผู้วายชนม์
บูชาธรรม จะตั้งในโอกาสที่มีการแสดงพระธรรมเทศนา โดยในทางปฏิบัติเจ้าภาพหรือผู้แทน ให้หันธูปเทียน
เขา้ หาศพ เรยี กวา่ “เครอ่ื งใน”

ปรศิ นาธรรมในเคร่ืองทองน้อย

การจุดเครื่องทองน้อยจะจุดธูปก่อนจุดเทียน เป็นปริศนาธรรมว่า ธูป เปรียบดั่ง คุณงามความดี

ที่ผู้วายชนม์ได้กระทำสั่งสมไว้เปรียบดุจของหอม จึงเป็นปัจจัยนำไปสู่สุคติภูมิที่เปรียบประดุจแสงสว่างต่อไป

เปรียบดง่ั เทียน

-2-

ลักษณะของเครื่องทองนอ้ ย

เครอ่ื งทองน้อยสำรับเครื่องห้า

เครอ่ื งทองน้อยเครื่องหงส์

เคร่ืองทองน้อยปากกระจบั

-3-

ลกั ษณะของเครอ่ื งทองนอ้ ย (ตอ่ )

เครื่องทองนอ้ ยแก้ว (ใชก้ บั พระสงฆ)์ เครื่องทองน้อยทองเหลือง (สำหรบั บคุ คลทั่วไป)

การใชเ้ ครอื่ งทองน้อยในการจัดขบวนแห่ศพเวียนเมรุ
การเชิญศพเวียนเมรุ กรณีพระราชทานเพลิงศพหีบหรือศพโกศ การเชิญเครื่องทองน้อย

(หนั พ่มุ ไปทางหีบศพหรือโกศศพ หนั เชิงธปู เทยี นมาทางผู้เชญิ เครอ่ื งทองนอ้ ย) ถัดมาเป็นเครอ่ื งราชอสิ ริยาภรณ์
เคร่ืองยศของผู้วายชนม์ ตอ่ ท้ายด้วยญาติหรอื ผู้มารว่ มพิธี

การใชเ้ ครือ่ งทองนอ้ ยในการเก็บอัฐิ
การเชญิ อัฐิจากจติ กาธานไปยังศาลาพิธใี นพิธีเกบ็ อัฐิ ใช้เครื่องทองน้อยหนั ธูปเทียนเข้าหาตัวผเู้ ชิญ

ลำดบั ถดั มาเป็นโกศอัฐิ ลงุ้ ญาติผู้วายชนม์

อา้ งอิง
กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม. (๒๕๖๑). เครื่องทองนอ้ ย กระทรวงวัฒนธรรม. เขา้ ถงึ จาก

https://www.m-culture.go.th/mculture_th60/download/T2.pdf
สมดุ บันทึก "สิรริ าชภัณฑ"์ / รองศาสตราจารย์ธงทอง จนั ทรางศุ บรรณาธกิ าร. พิมพลักษณ์ กรงุ เทพฯ

: ศนู ยก์ ฎหมายเพ่ือประชาชน คณะนติ ิศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวทิ ยาลัย, 2539.
เครอ่ื งนมสั การ. เขา้ ถึงจาก

http://topicstock.pantip.com/library/topicstock/2008/05/K6661397/K6661397.html
(เขา้ ถึง 15 มนี าคม 2565).

เรยี บเรยี งโดย
นายกิตติธร มะโน
นักวชิ าการวัฒนธรรมปฏบิ ัติการ