PARIBASA BALI Disusun Oleh: ni putu hanna wila dewi 2012051020 universitas pendidikan ganesha singaraja 2023
A. Teges Paribasa Basita Paribasa teges ipun: basa rinengga, punika dados rerasmen wiadin panglengut basa rikala mababaosan kalih magegonjakan anggen pasiakranan. Basa rinengga puniki, sakadi piranti pacang ngamedalang daging pakahyunan kalih pangarsa,ngangge rerenggan wiadin sasemon indik kahanan kalih laksanan jadma, sane kaimbang ring laksana kalih kahanan barang wiadin buron (simpen,2010:5). Paribasa Bali yening ring bahasa Indonesia kawastanin Pribahasa. Paribasa Bali wantah sinalih tunggil wangun bebaosan (ungkapan tradisional) sane manggeh kantos mangkin pinaka sarana ngawetuang daging pakayunan sane kawangun antuk sipta (lambing; symbol; kode) sane maendahan manut pangarsa sang sane mabaos. B. Soroh-soroh Paribasa 1. Sesonggan. Sesonggan wit ipun saking kruna 'ungguh', sane mateges linggih, genah, wiadin nongos. Kruna ungguh polih paweweh merupa pangiring (akhiran) "an", dados ungguhan sane mateges janji utawi pati. Kruna ungguhan kasandiang (mengalami perubhan sandi suara) dados unggwan. Sajeroning pangucapan kruna unggwan puniki dados unggan. Selantuir ipun kruna unggan puniki polih pangater (awalan) "sa" dados saunggan, taler kasandiang malih dados songgan. Kruna songgan puniki kadwipurwayang dados sesonggan. Sesonggan puniki sakadi pelambang kahanan kalih polah jadma, sane kaimbangang ring kahanan kalih polah barang wiadin buron. Umpami : "bedug pengorengan". Pengorengan punika wantah wangun utawi kawentenan ipun sakadi punika bedug, meweh antuk ngelegang mangda asah (lurus / datar). Dados ipun suksmannyane : kaucapang ring anak sane kalintang bengkung tur sigug, nenten dados ajahin. 1. Taluh apit batu. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane magenah ring genahe sane sukil/keweh, singsal agulikan pacang nemu baya. 2. Abias pasih. Suksmannyane : nenten keni utawi nenten sida antuk ngawilangin katahipun biase ring pasih. 3. Blakas mangan di pisaga. Suksmannyane : sakadi anake maduwe painak muani siteng tur anteng, sakewanten ipun magenah ring pisaga. 4. Ngentungan uyah ke pasih. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane mapi-mapi ngicenin barang utawi artha ring anak sane sampun sugih. 5. Kuluk ngongkong tuara ngutgut. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane sida mawicara manten (ngomong saja), nanging nenten wenten pakaryanne utawi tindakanne.
2. Sesenggakan. Sasenggakan puniki pateh sakadi ibarat, ring bahasa Indonesia. Sasenggakan, linggaipun "Senggak", artinipun "Singguk" utawi "Sentil" antuk raos. Senggak polih pangiring "an" dados senggakan, kadwipurwayang dados "Sasenggakan" ngintar basa (kata ungkapan), tegesipun "Babinjulan" makardi ica sang miragi utawi mireng, semalih makardi jengah tur sebet sang kaanggen sasenggakan, antuk keni kasentil manahipun. Puniki wenten makudang-kudang imba utawi conto sasenggakan luiripun : 1. Buka bantene, masorohan; suksemanipun : sakadi anake sane madue perusahaan, wantah ngutamayang panyamaanipune kewanten makarya irika. 2. Buka bangken gajahe, joh-joh mabo; suksemanipu : sakadi anake sane mapangkat ageng utawi anak sane sugih, yening katiben antuk sengkala, ortinipune maideh-idehan rauh ka jaba kuta. 3. Buka batun buluane, nglintik tuah abesik; suksemanipun : kaucapang ring anake sane nenten madue nyama wiadin timpal, wantah ipun padidian. 4. Buka be banone, dawanan bungut; suksemanipun : sakadi anake sane demen nuturang wiadin ngraosang omong timpal ring anak lian. 5. Buka benange, kadung suba macelebang; suksemanipun : sakadi anake sane kadung ngambil pakaryan, nyalah-nyalah yening ipun makarya nenten jantos puput. 3. Wewangsalan. Wewangsalan puniki pateh sakadi tamsil ring Bahasa Indonesia. Wewangsalan kruna lingganipun "wangsal" sane artinipun "lampah", polih pangiring "an" dados "wangsalan", kaduipurwayang dados "wewangsalan", artinipun lelampahan saparipolah kalih kahanan janma, sakadi sasimbing sane sada pedas suksmanipun.
Ring sor puniki wenten makudang-kudang wewangsalan luiripun : 1. Asep menyan majagau, suksmanipun = nakep lenggar aji kau 2. Ada tengeh masui kaput, suksmanipun = ada keneh mamunyi takut 3. Bakat kocok misi isen, suksmanipun = awak bocok tuara ngasen 4. Bangbang dadua ken ceburin, suksmanipun = bajang dadua ken anggurin 5. Be lele mawadah kau, suksmanipun = suba jele mara tau 4. Sloka. Sloka yening ring Bahasa Indonesia pateh sekadi "Bidal". Sloka puniki masaih ring sesonggan, kantun ilid artinipun. Kewanten binanipun, sloka puniki ngengge lengkara; Buka slokane,......., Buka slokane gumine,......., Kadi slokan jagate,........, upami : 1. "Buka slokane, adeng buin sepita, suksmanipun : kaucapang ring anake sane kalintang plapan (tangar) ngraos lan melaksana. 2. "Buka slokan gumine, nundunin macan turu, suksmanipun : sakadi anake sane nantangin musuh sane sampun nengil. 3. "Skadi slokan jagate, sukeh anake ngebatang banjar, suksmanipun : wiakti sukeh pisan anake dados klian jaga ngladenin anak akeh (rakyat). 5. Bladbadan. Bladbadan kruna lingganipun "babad" artinipun tutur jati sane sampun kalampahan riin. Babad taler maarti abas wiadin basang kebo, banteng, utawi kambing. Sasampun polih seselan "el" , pangiring "an" lan kaduipurwayang dados bebladbadan sane mateges kruna bebasan, kaanggen papiringan, saha madue purwakanti (bersajak).
Ring sor puniki wenten makudang-kudang conto bebladbadan , luiripine : 1. Ketimun pait = paya, arti paribasane = semaya 2. Wayang gadang = Kresna, arti paribasane = tresna 3. Macarang Uga = sambilan, arti paribasane = masambilan 4. Matabeng gelang = tutub, arti paribasane = tutugang 5. Makunyit di alas = temu, arti paribasane = katemu 6. Pepindan Papindan punika pateh sakadi Sesawangan, kewanten binanipun papindan kruna punika polih "anu suara", yening sesawangan karahini antuk kruna: buka, kadi, luir, waluya kadi, upami: 1. Papindan: Alise medon intara. 2. Sesawangan: Alise buka (kadi, luir) don intaran. Sane dados pepindan, punika kruna aran sane polih anusuara, luir ipun: 1. Boke membotan blayag, tegesipun: rambutne maombakombakan. 2. Betekan batise meling padi, tegesipun: sekadi beling padi. 3. Cokore mudak sinungsang, tegesipun: sakadi bungan pudake sungsang. 4. Cecapingane nyaling kdang, tegesipun: mirib caling kidang. 5. Cecingakane natit, tegesipun: sledat-sledet manis 7. Sesawangan (Perumpamaan). Sesawangan, lingganipun "sawang", artinipun : mirib, polih pangiring "an", dados sesawangan, raris kadwipurwayang dados "sesawangan", tegesipun : punapa-punapi ugi sane katon (kacingak), raris kalawatang (karasayang) ring kahiun, mirib sakadi solah kalih kahanan janma (mapawongan), upami : kedapan bunga nagasarine maelogan tempuh angin, kasawangan sakadi tangan anak istri ayu ngulapin.
Ring sor puniki wantah conto-conto sesawangan, luire : 1. Buka bulane kalemahan, suksmanipun : kembang lemlenm. 2. Kadi tunjung tan pawarih, suksmanipun : layu dudus. 3. Luir nyuh gading kembar, suksmanipun : susune sane nyangkil putih gading. 4. Kaya taru ragas tinibeng wresti; taru ragas = kayu ligir, tinibeng wresti = tepen ujan; suksmanipun : sakadi anake kendel polih kasadian. 5. Kadi sulur tempuh angin; sulur = entikan bun; sesawangan bangkiang sane lemuh magelohan. 8. Cecimpedan. Cacimpedan ring Bahasa Indonesia nika pateh sekadi "Teka-Teki". Cacimpedan puniki anggen pangulir budi, rikala magagonjakan utawi macanda. Linggaipun: "cimped" , artinipun: bade (takeh), polih pangiring "an" , dados: cimpedan, raris kaduipurwayang, dados: "cacimpedan" , artinipun: badebadean. Cacimpedan puniki sampun ketah utawi lumrah, kariinin antuk lengkara pitaken: Apake......? Ring sor puniki wantah imba utawi conto-conto cacimpedan. Minab wenten sameton sane tau utawi uning ring jawabanne? Apake..... 1. Apake anak cerik matapel? blauk 2. Anak satak maka satak matlusuk? iga-iga 3. Anak satak makasatak maudeng putih? bungan ambengan 4. Apa anak cerik maid cacing? jaum misi benang 5. Apa anak cerik maid enceh? carat
9. Cecangkriman. Cecangkriman inggih punika cacimpedan sane mabentuk lagu utawi tembang. Biasane ngangge tembang madya utawi pupuh. Umumne ngangge Pupuh Pucung. Minab wenten sametin sane durung polih ngwacen indik cacimpedan, dados driki malih wacen ring artikel tiang indik Cacimpedan. Kenten taler yang durung polih ngwacen indik Pupuh, niki link ne artikel indik Geguritan Utawi Tembang Pupuh. Inggih ring sor niki wantah conto-conto utawi imba Cecangkriman : Cecangkriman : 1. Bapa Pucung, Indeng-indeng di alas gunung, Panake koryak-koryak, Di kayune ya padingkrik, Basang pelung, Tendase majajambulan. 2. Berag landung, Ngelah panak cenik liu, Memene slelegang, Panak ne jekjek enjekin, Menek tuun, Mememne gelut gisiang. 10. Sesimbing Sasimbing puniki kruna (ucapan) papiringan sane pedes suksmanipun, makardi sang kasimbing jengah wiadin sebet, riantuk ngrasa ring dewek katiban sasimbing punika. Sasimbing puniki sering kaucapang ring ajeng sang kasimbingin, ngangge kruna paimbangan sane sada silib artinipun, indik kalh polah janma, barang kalih buron. Ri asapunine sasimbing puniki ngangge kruna nungkalik, upami : belog kaucapang ririh, lekig utawi kiul kaucapang anteng. Wenten makudang-kudang sasimbing sane mawangun gancaran miwah tembang upami : "Kadang tan tinolihin", tegesipun : Anake sane ngutamayang dewek ipune kewanten, nenten nglinguang nyama braya.
Ring sor puniki wantah conto-conto sasimbing : 1. Be di pongerangan baang ngeleb; tegesipun : Sakadi anake ngambil anak istri bajang, sampun kakeniang, rikala ipun lenge, anak istri punika malaib. 2. Bas tegeh baan negak, dilabuhe baonge elung; tegesipun :Sakadi anake polih pangkat tegeh, raris nyeled pipis utawi korupsi, ipun katara raris kausanayang makarya tur ipun salah maukum. 3. Yadin amunapi tegeh pakeber badudane, diulungne masih ka taine; tegesipun : Yadin amunapi ageng anake polih kabagian, yening sampun ganti surud kasadianipun, taler ipun mawali tiwas sakadi kuna. 11. Cecangkitan. Cecangkitan puniki lengkara sane nginter artinipun. Katahipun cecangkitan puniki, kaucapang rikala magegonjakan. Ring asapunapine wenten taler anggena melogmelog timpal. Puniki cecangkitan luiripun: 1. Tain cicing dengdeng goreng jaen, tegesipun: 1. Yening dengdenge gorreng sinah jaen, 2. Yening tain cicinge sinah nenten dados goreng. 2. Padange tusing dadi arit, tegesipun: 1. Padange sinah nenten sida dados arit, 2. Yening padange abas antuk arit janten dados. 3. Anake negen tumbak tusing dadi, tegesipun: 1. Yening anake rikala negen napi-napi raris tumbak, janten nenten dados, 2. Kewanten yening anak makta tumbak tegena punika dados.
12. Raos Ngempelin. Raos ngempelin, punika kruna sane dempet, tegesipun: kruna sane asiki maarti kakalih, sane asiki maarti sejati, sane asiki artinipun ngintar. Raos ngempelin puniki pateh sekadi cecangkitan, binanipun wantah akidik, kewanten suksmanipun pateh, wantah mangge rikala magagonjakan kewanten. Puniki wenten makudang-kudang raos ngempelin: 1. Benang kamene, jaka di pangkunge, tegesipun: 1. Kamen antuk benang, jaka mentik di pangkunge, 2. Benang kamenen, ajaka di pangkunge. 2. Lamun payu motonan, beli nyelingin, tegesipun: 1. Nyelengin = lakar maan celeng, 2. Nyelengin = ningalin sambilang nyeleng. 3. Yang nguangun arja, tiang ngaluhin, tegesipun: 1. Dadi galuh, 2. Ngaluhin + juru aluh (nongos). 13. Sasemon Sasemon punika taler sakadi Sasimbing, sakewanten lebih alus lengut tur nudut kayun. Sasemon puniki wenten sane mawangun tembang, utawi gancaran, sakadi ring sor puniki : Taruna : "Beh apa kaden melah bunga nagasarine ento, yan tiang maan ngubuhin bungane ento, ap kaden liang atine". Taruni : "Apa perlune ngubuhin kayu buka kene, ane tanpaguna, tulen bena lakar tuyuh nyampatang luu sai-sai".
14. Sipta Sipta puniki wangsit wiadin ciri-ciri sekala miwah niskala, becik wiadin kaon, sane wenten arti kalih suksmanipun. Sipta puniki kawedarang antuk barang sane wenten ring jagate, buron miwah pripen kalih polah. Ring asapunapine taler wenten saking bawan jagat alih ring pakahyunan, upami : 1. Yening wenten bintang kukus kanten ring langite kangin, punika kocap sipta (pertanda) kaon. 2. Yening wenten buron alasan makadi kidang, manjangan ngranjing ka desa, punika kicap sipta kaon. 3. Yening paksi culik-culik masuara kala wengi, nenten kasaurin olih i tuhu-tuhu, punika kocap sipta (praciri) kaon. 15. Peparikan. Peparikan pateh sakadi Wewangsalan, kewanten binanipun weangsalan punika wantah kalih palet (carik), yening peparikan kawangun antuk petang palet dados apada (satu bait), taler mawirama miwah mapurwakanti. Peparikan puniki pateh sakadi "madah" ring kasusastran Indonesia. Yening sihang ipun minab sakadi "Pantun" , antuk "ri" , punika sering masilur dados "ntun" , sakadi; sari, dados = santun. Peparikan, kruna lingganipun "parik" , artinipun; awi (karang), polih pangiring "an" dados parikan, kadwipurwayang dados: peparikan, artinipun: awi-awian utwai reragragan. 16. Sesapan Sesapan tegesnyane nyapatin, sane matetujon nglungsur karahajengan, mangda nenten keni bencana. Kawentenan sesapan manut tetujonnyane, minakadi : Sesapan ngebah taru :
"Ratu Betara Sangkara, titiang nglungsur taru druene, mangda titiang nenten tulah." Sesapan suara kedis caak : "Kakasang ngengsut di ambune." 17. Tetingkesan Tetingkesan punika kruna basa ngandap kasor, tegesnyané bebaos sané kanggén ri kala ngandapang raga. Conto: (1) “Durusang malinggih Pak, kanggéang nénten wénten genah malinggih!” Kawéntenannyané, genah sané wénten becik, kursi empuk saha resik. (2) “Sameton sami, duaning sampun galah, ngiring ka perantenan, kanggéang ulamnyané tasik-tasik manten!” Kawéntenannyané, ajengané madaging reramon makéh pisan.
Ngiring Wacen riin Pidarta puniki! Om Swastyastu. Kaping singgih, Bapak Kepala Sekolah, Bapak/ibu guru sane kusumayang titiang, para staf TU sane banget wangiang titiang, taler para sameton siswane makasami sane tresna-asihin titiang. Ri kalaning iraga nyangra wanti warsa sekolahan druene, sakadi I Kunang-kunang anarung sasih titiang purun matur samatra ring lda dane sareng sami. Duaning sarahina makunyit di alas ring sekolahan puniki, majanten sering polih matelupindoan. Ri kalaning punika, ngiring tincapang pasuitran drune. Sareng sami patut jemet malajah duaning wenten kabaosan sapuniki. "Kedis curik ninggahin gajah, ada nolih ia makeber. Uli cerik jemet malajah, suba kelih dadi dokter"
Sajaba punika, yening rauh saking sekolahan, mangda jemet ngwantu ibuk miwah i bapak, magarapan. Napi luir sane kapaica olih Bapak/ibu guru ring sekolahan mangda sami prasida karesepang tur prasida kalaksanayang. Manut kecaping sloka agama "Taki-takining sewaka guna widia, asing gawe pagehpagehen". Suksmanipun, saking alit iraga mataki-taki mlajahang angga, saluir pakaryan patut laksanayang antuk daging manah lascarya. Napi mawinan asapunika? Duaning ketah kabaos ri kantun alit, tan bina kadi entik ambengan, tajep pisan ngidepin saluir daging sastra. Yening nenten mangkin malajah, malih pidan malih? Ring sampune tua utawi lingsir? Majanten nenten. Sering Bapak/ibu guru maosang, jemetang ngruruh sastra aji, duaning "Kaweruhane luir senjata, ane dadi prabotang sai, kanggen ngruruh merta". Wantah anak wikan prasida ngaonang mesehe sane kabaos papa punika. Abot pisan kocap manados anak belog, tan pakadang sastra. Punika mawinan,ngiring elingang "Masa muda masa belajar, tiada hari tanpa belajar". Ngiring malajahang angga, malajah, malajah, malajah!
Ida dane sinamian, sane mangkin majeng ring bapak/ibu guru, titiang mapinunas. Geng yasa geng goda. Asapunika sering kabaos. Sapunapi ja antuk, Bapak/lbu mangda tetep bajeg nglaksanayang swadarma pinaka pahlawan tanpa tanda jasa. "Rame ing gawe sepi ing pamerih”. Akehang malaksana, sampunang banget mikayunin pangwales. Madana ring widang pendidikan kabaos utama dana. Mogimogi napi sane kadanayang pacang molihang phala luih hayu saking Ida Hyang Parama Kawi. Ida dane sinamian sane wangiang titiang. Kadi punika titian prasida matur, mogi-mogi wenten pikenohipun. Badung mangupura, ngabas ebet titiang ring petang. Kirang langkung nunas ampura, antuk tambet titiang kalintang. Puputang titiang antuk parama santih. Om Santih, Santih, Santih, Om.
Indayang cawis Pitaken ring sor Puniki! 1. Napi wastan paribasa bali “ Kadi I Kunang-kunang anarung sasih?” Cawisan: ……………………………………………………………………………………… 2.Napi suksman paribasa “Kadi I kunang-kunang anarung sasih?” Cawisan: ……………………………………………………………………………………… 3.Napi wastan paribasa “Makunyit di alas?” Cawisan: ……………………………………………………………………………………… 4.Napi kasuksman paribasa “Makunyit di alas? Cawisan: ……………………………………………………………………………………… 5.“Kedis curik ninggalin gajah, ada nolih ia mekeber. Uli cerik jemet melajah, suba kelih dadi dokter." Paribasa napi puniki? Cawisan: ……………………………………………………………………………………… 6.“Tan bina sekadi antik ambengan.” Napi wastan paribasa puniki? Cawisan: …………………………………………………………………………………… 7.Napi tegesnyane ri kantu alite kadi entik ambengan? Cawisan: ……………………………………………………………………………………… 8.“Kaweruhane luir senjata, ane dadi prabotang sai, kaanggen ngruruh merta.” Puniki punggelan pupuh napi? Cawisan: ………………………………………………………………………………………… 9.“Rame ing gawe sepi ing pamerih.” Napi wastan paribasa puniki? Cawisan: ………………………………………………………………………………………… 10. “Badung Mangupura, ngabas ebet titian ring petang. Kirang langkung nunas ampura, antuk tambet titian kalintang.” Napi wastan paribasane puniki? Cawisan: …………………………………………………………………………………………
UNIVERSITAS PENDIDIKAN GANESHA Disusun oleh. Ni Putu Hanna Wila Dewi 2012051020