๓.๔. การปฏิรูปบ้านเมืองในสมัยรัชกาลที่ ๕

๓หน่วยการเรียนร้ทู ่ี

วิเคราะหป์ ระเด็นสาคัญทางประวตั ิศาสตรไ์ ทย

๓.๔ การปฏริ ปู บา้ นเมืองในสมยั รัชกาลที่ ๕

การปฏริ ูปบา้ นเมอื งในสมัยรัชกาลท่ี ๕

สาเหตุของการปฏิรปู บา้ นเมอื ง

• ในรัชสมยั พระบาทสมเดจ็ พระจุลจอมเกลา้ เจ้าอย่หู วั เป็นช่วงเวลาที่ชาตติ ะวนั ตกในยุคจักรวรรดิ
นยิ มกาลงั แสวงหาอาณานิคม ซง่ึ รฐั เพื่อนบา้ นของไทยหลายแห่งตกอยู่ใต้อิทธิพลของชาติ
ตะวนั ตก เชน่ พม่าอย่ภู ายใตก้ ารปกครองของอังกฤษ เวยี ดนามตกเปน็ ของฝร่ังเศส

• ดว้ ยอังกฤษและฝรัง่ เศสพยายามขยายอานาจเขา้ มาในดนิ แดนไทย และบริเวณรอบๆ ดินแดนไทย
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา้ -เจา้ อยหู่ วั จงึ ทรงตอ้ งการปฏิรปู บา้ นเมอื งใหท้ นั สมัยแบบเดียวกับ
ยโุ รป เพื่อไมใ่ ห้ชาตติ ะวันตกใช้เป็นข้ออ้างว่าไทยปา่ เถือ่ น ดอ้ ยความเจรญิ แลว้ ถอื โอกาสเขา้ ยดึ
ครอง

การปฏิรูปบา้ นเมืองในสมยั รัชกาลท่ี ๕

สาเหตขุ องการปฏิรูปบา้ นเมอื ง

• ทรงรวมอานาจใหม้ นั่ คง และสรา้ งรัฐในรูปแบบใหมท่ ่เี รยี กวา่ “รัฐชาติ” (Nation State) คือ มี
รัฐบาลทม่ี ีอานาจอธปิ ไตยมปี ระชาชนภายใตก้ ารปกครอง ประเทศมดี ินแดนหรอื เขตแดนทช่ี ดั เจน
เพือ่ ไมใ่ หช้ าวตะวนั ตกอ้างเหตยุ ึดครองดินแดน ทรงดาเนนิ การปฏิรปู ทงั้ ในด้านการเมืองการ
ปกครอง เศรษฐกิจ สงั คมและวฒั นธรรมพรอ้ มกัน

การปฏริ ูปบ้านเมือง

การปฏิรปู การปกครอง

• ทรงตัง้ สภาทป่ี รึกษา ๒ สภา คือ สภาที่ปรกึ ษาราชการแผ่นดิน และสภาทป่ี รึกษาในพระองค์
• ทรงปฏิรปู การปกครองทง้ั ในสว่ นกลาง ส่วนภมู ภิ าค และส่วนท้องถิน่ เช่น ต้งั กระทรวงตา่ งๆ ๑๒

กระทรวง
• ทรงยกเลกิ ระบบกนิ เมอื งและจดั ตง้ั มณฑลเทศาภบิ าล จัดต้งั สุขาภบิ าล

รัชกาลที่ ๕ ทรงเปน็ ประธานในการประชมุ เทศาภบิ าลทพ่ี ระราชวังบางปะอิน พ.ศ. ๒๔๔๖

การเลกิ ทาส การปฏริ ปู สังคม
การเลกิ ไพร่

การปฏิรูปการศึกษา

การปรบั ปรงุ บา้ นเมอื งให้
ทนั สมัย

การปฏริ ปู ดา้ นเศรษฐกจิ

ด้านเศรษฐกิจ ภาษแี ละการคลัง แบงก์สยามกัมมาจล

• มกี ารตงั้ หอรัษฎากรพพิ ฒั น์ การจดั ทางบประมาณแผน่ ดินเป็นครง้ั แรก
การกาหนดมาตราเงนิ ใหม่เหลือเพียงบาทกบั สตางค์ การใช้ธนบตั รแทน
เงินเหรยี ญ มกี ารตง้ั ธนาคาร เรียกว่า บุคคลภั ย์ (Book Club) หรือ
แบงก์สยามกัมมาจล

ดา้ นด้านเกษตรกรรม
• มกี ารขดุ คลอง การบกุ เบิกท่ดี ินเพ่ือทานาเพาะปลูก การสง่ เสรมิ การพัฒนาพันธุ์ขา้ ว ส่งเสริมการเล้ียงไหม

ด้านการคา้ และการลงทุน

• มีการลงทุนจากนายทุนชาวตะวันตก ชาวจีน และเจ้านายไทยในโรงงานอุตสาหกรรม เช่น โรงสีข้าว
โรงเลอื่ ย โรงงานนา้ ตาล

การเสด็จประพาสตา่ งประเทศ และการเสด็จประพาสในประเทศ
• รชั กาลท่ี ๕ เสดจ็ ประพาสตา่ งประเทศ ทง้ั ในทวีปเอเชยี และยโุ รป โดยมีจดุ มุ่งหมายเพอ่ื

ทอดพระเนตรความเจริญของตา่ งประเทศเพอ่ื นามาปรบั ปรงุ ประเทศ เพอ่ื เจริญสมั พนั ธไมตรีและ
เจรจาราชการบ้านเมอื ง และเพ่ือรักษาพลานามัยของพระองค์

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา้ เจ้าอยู่หวั เสดจ็ เยอรมนใี นคราวเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ ๑ พ.ศ. ๒๔๔๐

การเสด็จประพาสต่างประเทศ และการเสดจ็ ประพาสในประเทศ
• นอกจากนี้ รชั กาลที่ ๕ ทรงโปรดการเสด็จประพาสหัวเมืองต่างๆ เพือ่ ทรงตรวจการจดั การ

ปกครอง และเพอื่ สาราญพระอริ ยิ าบถ ซึ่งการเสดจ็ ประพาสเพื่อสาราญพระอิรยิ าบถน้เี ปน็ การ
เสด็จประพาสสว่ นพระองค์ จึงเรยี กว่า การเสด็จประพาสตน้

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ ัวทรงพกั เสวยพระกระยาหารบริเวณริมแมน่ า้ เมืองกาแพงเพชร

ผลการปฏริ ปู บ้านเมอื ง

การปฏริ ูปบ้านเมืองในสมยั พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา้ เจา้ อยู่หวั ทาให้
๑ บา้ นเมอื งเปลีย่ นแปลงไปและทนั สมัย ซ่ึงเป็นพ้ืนฐานความเจรญิ ในปัจจบุ ัน ราษฎรมี

ชวี ิตความเป็นอยดู่ ีขนึ้

มีการก่อตั้งโรงเรยี น มกี ารตดั ถนน สร้างทางรถไฟ มีกจิ การไปรษณยี ์ โทรเลข ทาให้การ
๒ ตดิ ต่อส่ือสาร การเดินทางมคี วามสะดวก ปลอดภัย และเป็นผลดีตอ่ การขยายตวั ทาง

เศรษฐกจิ ของประเทศ

๓ มีการประกาศใช้ประมวลกฎหมายสมัยใหม่บางลักษณะ ทาให้กฎหมายไทยมีความ
ทนั สมยั ไมถ่ ูกตา่ งชาติกลา่ วหาว่าลา้ หลงั

การปฏิรูปกฎหมายทาให้มกี ารเจรจายกเลกิ สิทธสิ ภาพนอกอาณาเขตบางส่วนและยกเลกิ ได้
๔ ท้ังหมดในเวลาต่อมา มกี ารสารวจและทาแผนที่ประเทศไทย เป็นการอาณาเขตของ

ประเทศไทยที่ชดั เจน

การปฏริ ูปบ้านเมอื งในสมยั รัชกาลที่ ๕

พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกล้าเจา้ อยู่หวั ได้ทรงประกอบพระราชกรณยี กจิ ทีย่ ่ิงใหญ่ตอ่ บ้านเมอื ง
และประชาชนชาวไทย ทาใหท้ รงไดร้ บั การเทิดพระเกียรติเป็น

“พระปิยมหาราช”

ไทยกบั การเข้ารว่ มสงครามโลกครงั้ ที่ ๑

พระบาทสมเด็จพระมงกฎุ เกล้าเจา้ อยู่หัว (รชั กาลท่ี ๖)
• พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจา้ อย่หู วั ทรงมพี ระราชปณิธานแน่วแนท่ จ่ี ะนาประเทศไทยเข้าสู่

สงั คมนานาชาติ เพ่ือให้ประเทศไทยเป็นท่รี ้จู ักนับถอื มีสิทธแิ ละศักดศ์ิ รีเท่าเทียมกบั นานา
ประเทศ เมอื่ เกดิ สงครามโลกครงั้ ท่ี ๑ ข้นึ ในยุโรป ทรงจดั กองกาลงั อาสา คนขบั รถยนต์ และ
นักบิน ไปชว่ ยรบกบั ฝ่ายสมั พันธมติ รในสมรภูมยิ ุโรป เพ่อื ใหเ้ ห็นวา่ ไทยมคี วามจรงิ ใจในการช่วย
ธารงความเป็นธรรมระหว่างประเทศ

• ผลจากการท่ไี ทยเขา้ รว่ มสงครามโลกครง้ั ท่ี ๑ ทาให้กองทัพไทยไดม้ โี อกาสฝกึ ฝนยทุ ธวิธีทางการ
รบและการใชอ้ าวธุ ยุทโธปกรณ์ ที่ทนั สมยั เปน็ โอกาสท่จี ะได้เผยแพรช่ ่ือเสยี งให้เปน็ ท่ีรูจ้ ักของ
นานาประเทศ มโี อกาสเข้ารว่ มประชุมสนั ติภาพ และเขา้ เปน็ สมาชิกของสนั นบิ าตชาติ รวมทัง้ ได้มี
โอกาสแก้ไขสนธสิ ัญญาท่ไี มเ่ ปน็ ธรรมกบั ชาติตะวันตก โดยเฉพาะเร่อื งสทิ ธสิ ภาพนอกอาณาเขต
โดยไทยแกไ้ ขสนธสิ ัญญากบั สหรัฐอเมริกาเป็นชาตแิ รก จากนั้นกไ็ ด้ทยอยแก้ไขสนธสิ ญั ญากับชาติ
อนื่ ๆ จนยกเลกิ ได้อยา่ งสมบูรณ์ ใน พ.ศ. ๒๔๘๑

กองทหารอาสาไทย รว่ มในการสวนสนามฉลองชัยชนะ รชั กาลที่ ๖ พระราชทานเหรียญทร่ี ะลกึ แก่ทหาร
ทก่ี รงุ ลอนดอน ประเทศอังกฤษ
ซง่ึ กลับจากราชการสงครามในทวีปยุโรป

จารกึ ลานทอง พบท่วี ัดสอ่ งคบ อาเภอเมอื ง จงั หวัดชยั นาท จารึกดว้ ยอักษรขอม - อกั ษรไทยสมยั อยุธยา พ.ศ. ๑๙๕๑

คาถามขอ้ คิด สะกดิ ใจ

เฉลย คาถามข้อคิด สะกิดใจ

ตอบ : ๔ การประกาศใชป้ ระมวลกฎหมายแพง่ และพาณชิ ย์

คาถามขอ้ คิด สะกดิ ใจ

เฉลย คาถามขอ้ คดิ สะกิดใจ

ตอบ : ๓ กระทรวงโยธาธกิ าร