นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -กค าน า เอกสารฉบับนี้ เป็นการน าเสนอนวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี เรื่อง การจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนา คุณธรรม จริยธรรมนักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบแนวคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็น ฐาน ส าหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ เป็นการด าเนินการจัดการเรียนรู้ตามแนวทาง พระพุทธศาสนา ที่มีกระบวนการเรียนรู้โดยใช้สติและสมาธิเป็นฐาน ในการพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียนโดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบแนวคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน หมายถึงการน าเอาหลัก เบญจธรรม ซึ่งประกอบด้วย สติ เมตตา สุจริต เคารพ และสัจจะ มาใช้ในการ พัฒนาคุณธรรม จริยธรรม เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันให้กับนักเรียน โดยผ่านกระบวนการทั้งหมด 6 ขั้นตอนของ การเรียนรู้ คือขั้นเตรียม ความพร้อมเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นปฏิบัติกิจกรรมอย่างมีสติและสมาธิ ขั้นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นสรุปการเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นประยุกต์วิถีธรรมสู่วิถีชีวิตอย่างมีสติและ สมาธิ และขั้นประเมินผลอย่างมีสติและสมาธิ เน้นการมีสติ ดูกายใจ โดยในกิจกรรมการ เรียนการสอนใช้ รูปแบบของการเน้น “ตัวรู้” ให้สัมพันธ์กับความรู้ โดยการใช้สติและสมาธิเป็นฐานควบคู่ไป กับการใช้ ค าถามสะท้อนคิด (Reflection) ผ่านกิจกรรมที่หลากหลาย มีการปฏิบัติอย่างสม่ าเสมอ ฝึกทักษะ ชีวิต และการคิดที่จ าเป็น ซึ่งน าไปสู่การค้นพบและรู้จักคุณค่าในตนเอง อันเป็นการพัฒนาทั้งบุคลิก พฤติกรรม จิตใจและปัญญา อันเป็นการส่งเสริมให้นักเรียนพัฒนาคุณธรรมและจริยธรรม ผู้จัดท าขอขอบพระคุณ ผู้บริหาร คณะครู ผู้เรียน ผู้ปกครอง และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกท่านที่ให้ ความร่วมมือเป็นอย่างดีจนส่งผลให้การด าเนินงาน ประสบความส าเร็จ ตามวัตถุประสงค์ที่ได้ตั้งไว้ หาก เอกสารฉบับนี้มีข้อผิดพลาดประการใด ผู้จัดท ายินดีรับค าแนะน าเพื่อน าไป พัฒนาปรับปรุงแก้ไขให้ สมบูรณ์ครบถ้วนต่อไป อัมรินทร์ ใจแก้ว ผู้จัดท า
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -ขสารบัญ หน้า ค าน า ก สารบัญ ข การน าเสนอผลงานนวัตกรรม 1 ความส าคัญของผลงานนวัตกรรม 1 จุดประสงค์และเป้าหมายของนวัตกรรม 3 กระบวนการผลิตนวัตกรรมหรือขั้นตอนการด าเนินงาน 4 ผลการด าเนินการ/ผลสัมฤทธิ์/ประโยชน์ที่ได้รับ 9 ปัจจัยความส าเร็จ 11 บทเรียนที่ได้รับ (Lesson Learned) 12 การเผยแพร่/การได้รับการยอมรับ/รางวัลที่ได้รับ 14 เงื่อนไขความส าเร็จ 15 ภาคผนวก 16
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -1- การน าเสนอผลงาน “นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี” ปีการศึกษา 2566 ชื่อผลงานนวัตกรรม การจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตาม กรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน ชื่อเจ้าของผลงานนวัตกรรม นายอัมรินทร์ ใจแก้ว โรงเรียนบ้านกุดตะกาบ สังกัดส านักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสกลนคร เขต 2 โทรศัพท์มือถือ 080 574 6491 e-mail [email protected] ประเภทผลงาน ด้านการบริหาร ด้านการเรียนการสอน สอดคล้องกับคุณลักษณะโรงเรียนคุณธรรม สพฐ. ความพอเพียง ความกตัญญู ความซื่อสัตย์สุจริต ความรับผิดชอบ อุดมการณ์คุณธรรม คุณธรรมอัตลักษณ์โรงเรียนบ้านกุดตะกาบ 1) ความมีระเบียบวินัย 2) ความรับผิดชอบ 3) ความซื่อสัตย์สุจริต 4) ความพอเพียง 5) จิตอาสา รายละเอียดการน าเสนอผลงานนวัตกรรม 1. ความส าคัญของผลงานนวัตกรรม 1.1 ความเป็นมาและความส าคัญของปัญหา การด าเนินงานเพื่อสืบสานพระราชปณิธานเดินตามรอยเบื้องพระยุคลบาทของพระบาทสมเด็จ พระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 เกี่ยวกับนักเรียนและครู ความว่า “ผู้ที่เป็นครูอาจารย์นั้น ใช่ว่าจะ มีแต่ความรู้ในทางวิชาการและในทางการสอนเท่านั้นก็หาไม่ จะต้องรู้จักอบรมเด็กทั้งในด้านศีลธรรม จรรยาและ วัฒนธรรม รวมทั้งให้มีความส านึกรับผิดชอบในหน้าที่ด้วย” ดังเช่น ศ.เกียรติคุณ นพ.เกษม กล่าว ว่า พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ทรงมีพระบรมราโชวาทเกี่ยวกับการศึกษา หลายครั้ง โดยทรงเน้นย้ าในเรื่องของคุณธรรม ความดี หน้าที่ และพลเมือง ในด้านการศึกษาได้พระราชทานพระ ราชด ารัส พระบรมราโชบายไว้มากมาย ทรงย้ าว่า “ประเทศชาติของเราจะเจริญหรือเสื่อมลงนั้น ย่อมขึ้นอยู่กับ การศึกษาของ ประชาชนแต่ละคนเป็นส าคัญ การศึกษาอบรมในวันนี้จะเป็นเครื่องก าหนดอนาคตของชาติในวัน หน้า” เพราะฉะนั้น การอบรมและสั่งสอนของครูจะต้องแยกกัน คือ สอนวิชาการให้เด็กมีความรู้ ทักษะพื้นฐาน รู้ เฉพาะทาง ขณะเดียวกันต้องปลูกฝังคุณธรรม จริยธรรม วัฒนธรรมไทย มารยาทไทย ความรับผิดชอบต่อ หน้าที่ และการเป็นพลเมืองดีซึ่งถือเป็นส่วนส าคัญเปรียบกับรากแก้วของต้นไม้ที่จะเกาะยึดให้ต้นไม้เติบโต มั่นคง ทั้งนี้ พระองค์ทรงเน้นย้ าเรื่องคุณธรรมอย่างมาก และตามพระราชประสงค์ของ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๑๐ ซึ่งมีพระบรมราโชบายเกี่ยวกับการศึกษา โดยพระองค์ทรงเน้นย้ าในเรื่องการสร้างพื้นฐานให้แก่ ผู้เรียน เช่น 1. การมีทัศนคติที่ถูกต้อง คือมีความรู้ความเข้าใจต่อชาติบ้านเมือง ยึดมั่นในศาสนา มั่นคงในสถาบัน
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -2- พระมหากษัตริย์ มีความเอื้ออาทรต่อครอบครัวและชุมชนของตน 2. การมีพื้นฐานชีวิตที่มั่นคง - มีคุณธรรม คือ รู้จักแยกแยะสิ่งผิดชอบชั่วดี ปฏิบัติสิ่งที่ชอบหรือดีงาม ปฏิเสธสิ่งที่ผิดที่ชั่ว ช่วยกันสร้างคนดีให้แก่บ้านเมือง ซึ่ง พระองค์มีพระบรมราโชวาท ว่า การสร้างคนดีเป็นเรื่องที่ยากและยาว แต่ก็ต้องท า ขอให้ถือเป็นหน้าที่ ยุคดิจิทัลเป็นยุคที่สะท้อนสภาวะของความไว เร็ว และแรง ดิจิทัลจึงเป็นภาพสะท้อนคุณสมบัติ ของเยาวชนในสังคมไทยยุคปัจจุบัน ซึ่งเป็นผู้ที่คิดไว และท าไว การตัดสินใจ หรือการแสดงออกที่รวดเร็ว คล่องแคล่ว และว่องไว ใจเร็ว ด่วนได้ รอสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้ไม่นาน การสนองความต้องการจึงต้องเป็นไปด้วยความ รวดเร็ว นอกจากนี้พฤติกรรมการแสดงออกจึงเป็นไปด้วยความรุนแรง ก้าวร้าว ขาดจิตวิญญาณของการตระหนัก รู้และไม่ใส่ใจความรู้สึกนึกคิดของผู้คนที่อยู่รอบข้าง อันเนื่องมาจากการมีปฏิสัมพันธ์เทคโนโลยีที่ขาดจิตวิญญาณ นักเรียนขาดคุณธรรม จริยธรรม มีพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ครูผู้สอนขาดความรู้ความเข้าใจในการจัดกิจกรรม การเรียนการสอนที่ส่งเสริมและพัฒนานักเรียนให้มีคุณธรรม จริยธรรม โดยเฉพาะการจัดการเรียนการสอน พระพุทธศาสนาที่เหมาะสมกับผู้เรียนในสังคมไทยยุคปัจจุบันท่ามกลางวิกฤติทางการศึกษา การจัดการเรียนการ สอนพระพุทธศาสนาของไทยที่มีความสับสนมากมายไม่ว่าจะเป็นเรื่องของความเชื่อ ความศรัทธาในตัวบุคคล มากกว่าหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาครูผู้สอนพระพุทธศาสนาและพระสอนศีลธรรมที่ขาดความมั่นใจในการ จัดการเรียนรู้ให้กับผู้เรียน ในด้านเนื้อหาในการเรียนการสอนพระพุทธศาสนาในปัจจุบัน พบว่า เนื้อหามากและยาก เนื่องจากน าหลักธรรมมาใช้มากเกินไป เวลาที่ใช้สอนมีน้อย มีความซ้ าซ้อนไม่เหมาะกับบริบทของผู้เรียนในแต่ละ ช่วงชั้น ดังนั้นผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องทางการศึกษาต้องหันกลับมาให้ความส าคัญของการเพิ่มเวลาในการจัดการเรียนรู้ ในห้องเรียนให้มากขึ้น และบูรณาการการสอนโดยใช้หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาในการบวนการเรียนการสอน ในรายวิชาต่าง ๆ มากขึ้น ซึ่งอาจจะบูรณาการในลักษณะของการพัฒนาทักษะชีวิตที่ใช้หลักธรรมมาเป็นฐานใน การเรียนรู้และในส่วนด้านกระบวนการเรียนการสอนพระพุทธศาสนาในปัจจุบันครูผู้สอนส่วนใหญ่ใช้การสอน แบบบรรยายเป็นหลักซึ่งเป็นวิธีการสอนแบบ Passive Learning มากกว่าที่จะจัดการเรียนการสอนที่อยู่ในรูป ของการปฏิบัติ Active Learning ไม่ได้สอนให้เด็กเรียนรู้ถึงคุณค่าแท้จริงของพระพุทธศาสนาอย่างแท้จริง แนว ทางการปรับปรุงการจัดการเรียนการสอนพระพุทธศาสนาในสถานศึกษา ควรมีแผนการจัดการเรียนรู้ที่มีกิจกรรม การเรียนรู้ที่ชัดเจน สนุกสนาน ให้เด็ก ๆ ได้ใช้กระบวนการคิดระดับสูง โดยเฉพาะการคิดตามหลักโยนิโสมนสิการ ที่สามารถเชื่อมโยงสิ่งที่เรียนรู้กับการด าเนินชีวิตประจ าวัน เพื่อให้ผู้เรียนเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมให้เป็นผู้ที่มี คุณลักษณะของผู้ที่มีพฤติกรรมในการละอายชั่วกลัวบาป เป็นผู้มีผู้มีเบญจศีล เบญจธรรมในตน ธ ารงความเป็น คนไทยที่เป็นก าลังส าคัญในการพัฒนาประเทศ ซึ่งถือเป็นคุณลักษณะของคนไทย 4.0 ที่สามารถสร้างความมั่นคง มั่งคั่ง และยังยืนให้กับประเทศ ตามเป้าหมายของมาตรฐานของชาติที่ก าหนดไว้ส าหรับในด้านสื่อการเรียนการ สอนต้องสามารถใช้สื่อใกล้ตัวมาเป็นสื่อการเรียนการสอนในวิชาพระพุทธศาสนาได้อย่างเต็มสมรรถนะ ควรจัดท า ฐานข้อมูลสื่อที่สามารถน าไปใช้ได้จริง พร้อมทั้งมีตัวอย่างสื่อการเรียนการสอนที่สามารถเป็น Best Practice ที่ สามารถน าไปใช้ได้จริง นอกจากนี้ สื่อประเภทสิ่งพิมพ์โดยเฉพาะหนังสือเรียนพระพุทธศาสนา ควรมีการปรับปรุง ให้มีความกระชับ เนื้อหาไม่ควรอัดแน่นจนเกินไป โดยเฉพาะในระดับชั้นประถมศึกษาตอนต้น และบูรณาการสื่อ การเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 จากความเป็นมาและความส าคัญของปัญหาดังกล่าว ครูผู้สอนรายวิชาพระพุทธศาสนา กลุ่มสาระการ เรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม จึงมีความสนใจที่จะศึกษาพัฒนานวัตกรรม เรื่อง การจัดการเรียนรู้เพื่อ พัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน โดยน าหลักค าสอนในพระพุทธศาสนา เรื่อง ศีล สมาธิ ปัญญา และเบญจธรรมเชื่อมโยงเข้ากับการใช้
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -3- ชีวิตประจ าวัน เพื่อก่อให้เกิดนวัตกรรมที่มีประสิทธิภาพที่มีการน าหลักพุทธธรรมมาประยุกต์ใช้ในกระบวนการ เรียนรู้ตาม แผนการจัดการเรียนรู้ ท าให้เกิดความน่าสนใจต่อการเรียนของนักเรียน ส่งผลให้นักเรียนมีคุณธรรม จริยธรรม คุณลักษณะอันพึงประสงค์ สร้างนักเรียนให้เป็นคนดีคนเก่ง และมีความสุข ตามยุทธศาสตร์ชาติ20 ปี ที่เน้นให้เยาวชนเป็นคนดีเก่ง และมีคุณภาพ มีความพร้อมทั้งกาย ใจ สติปัญญา มีพัฒนาการที่ดีรอบด้าน และมี สุขภาวะที่ดีในทุกช่วงวัย มีจิตสาธารณะ รับผิดชอบต่อสังคม และผู้อื่น มัธยัสถ์อดออม โอบอ้อมอารีมีวินัย รักษา ศีลธรรม และเป็นพลเมืองดีของชาติอย่างยั่งยืนต่อไป 1.2 แนวคิดหลักการส าคัญ จากการศึกษาการจัดการเรียนรู้รายวิชาพระพุทธศาสนา กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคม ศึกษา ศาสนา และ วัฒนธรรม ในการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิด การเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน เป็นลักษณะของการพัฒนาทักษะชีวิตที่ใช้หลักธรรมมาเป็นฐานในการเรียนรู้ และส่วนในด้านกระบวนการเรียนการสอนพระพุทธศาสนาในรูปของ การปฏิบัติ Active Learning ได้สอนให้เด็ก เรียนรู้ถึงคุณค่าแท้จริงของพระพุทธศาสนาอย่างแท้จริง แนวทางการปรับปรุงการจัดการเรียนการสอน พระพุทธศาสนา มีกิจกรรมการเรียนรู้ที่ชัดเจน สนุกสนาน ให้เด็ก ๆ ได้ใช้กระบวนการคิดระดับสูงโดยเฉพาะการ คิดตามหลักโยนิโสมนสิการที่สามารถเชื่อมโยงสิ่งที่ เรียนรู้กับการด าเนินชีวิตประจ าวัน เพื่อให้ผู้เรียนเปลี่ยนแปลง พฤติกรรมให้เป็นผู้ที่มีคุณลักษณะของผู้ที่มีพฤติกรรมในการละอายชั่วกลัวบาป เป็นผู้มีเบญจศีล เบญจธรรมใน ตน ธ ารงความเป็นคนไทยที่เป็นก าลังส าคัญในการพัฒนาประเทศ ซึ่งถือเป็นคุณลักษณะของคนไทย 4.0 ที่ สามารถสร้างความมั่นคง มั่งคั่ง และ ยั่งยืนให้กับประเทศ ตามเป้าหมายของมาตรฐานของชาติที่ก าหนดไว้ ด้านกระบวนการเรียนการสอนพระพุทธศาสนา ตามกรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติสมาธิเป็นฐาน สามารถน ามาบูรณาการร่วมกับโครงงานคุณธรรม สพฐ. โดยผ่านกระบวนการทั้งหมด 6 ขั้นตอนของการเรียนรู้ สาระส าคัญของกระบวนการทั้ง 6 ขั้นนั้น เน้นการมีสติ ดูกายใจ โดยในกิจกรรมการ เรียนการสอนใช้รูปแบบของ การเน้น “ตัวรู้” ให้สัมพันธ์กับความรู้โดยการใช้สติและสมาธิเป็นฐานควบคู่ไป กับการใช้ค าถามสะท้อนคิด (Reflection) ผ่านกิจกรรมที่หลากหลาย มีการปฏิบัติอย่างสม่ าเสมอ ฝึกทักษะ ชีวิตและการคิดที่จ าเป็น เช่น การท างานเป็นกลุ่ม แบ่งความรับผิดชอบเพื่อแสวงหาความรู้ให้ได้มาซึ่ง ค าตอบหรือข้อค้นพบต่าง ๆ ด้วยตนเอง และกลุ่ม นอกจากนี้ยังมีการอภิปราย แสดงความคิดเห็นกันภายใน กลุ่มบนพื้นฐานของข้อมูลที่ตนเองค้นพบด้วย เหตุผล อย่างมั่นใจเพื่อสรุปเป็นความรู้ของกลุ่ม ซึ่งสิ่งเหล่านี้ แสดงให้เห็นว่านักเรียนเกิดการเรียนรู้ได้อย่างมี ประสิทธิภาพ ค้นพบและรู้จักคุณค่าในตนเอง อันจะช่วยให้ นักเรียนคิดเป็น ท าเป็นและแก้ปัญหาเป็น เป็นการ พัฒนาทั้งบุคลิก พฤติกรรม จิตใจและปัญญา เป็นการ ส่งเสริมให้นักเรียนพัฒนาคุณธรรมและจริยธรรม รวมถึง การน าไปใช้ประโยชน์ในชีวิตประจ าวัน 2. จุดประสงค์และเป้าหมาย 2.1 จุดประสงค์ ๒.๑.๑ เพื่อปลูกฝังให้นักเรียนมีคุณธรรม จริยธรรม มีคุณลักษณะอันพึงประสงค์ตาม สถานศึกษาก าหนด ๒.๑ .๒ เพื่อพัฒน าคุณธ ร รม จ ริยธ ร รม ให้กับนักเ รียนโดยน าหลักค าสอนใน พระพุทธศาสนา เรื่อง ศีล สมาธิ ปัญญา และเบญจธรรมเชื่อมโยงเข้ากับการใช้ชีวิตประจ าวันได้อย่างมีความสุข
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -4- ๒.๑.๓ เพื่อส่งเสริมให้ครูใช้กระบวนการเรียนรู้โดยใช้วงล้อแห่งธรรม เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรมนักเรียน และเป็นผู้น าด้านการจัดการเรียนรู้ 2.2 เป้าหมาย เชิงปริมาณ 2.2.1 นักเรียนโรงเรียนบ้านกุดตะกาบ ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ร้อยละ 80 มีคุณธรรม จริยธรรม คุณลักษณะอันพึงประสงค์ 2.2.2 นักเรียนโรงเรียนบ้านกุดตะกาบ ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ร้อยละ 80 มีคุณธรรม จริยธรรม ในการด าเนินชีวิตโดยน าหลักค าสอนในพระพุทธศาสนา เรื่อง ศีล สมาธิ ปัญญา และเบญจธรรม มา ปรับใช้ในชีวิตประจ าวัน 2.2.3 ครูกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม มีสื่อ นวัตกรรม สร้างสรรค์คนดีในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนที่ส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม เชิงคุณภาพ - นักเรียนเกิดคุณลักษณะ หรือคุณธรรมหลักที่พึงประสงค์ ได้แก่ สติ เมตตา สุจริต เคารพ และสัจจะ ซึ่งเป็นหลักเบญจธรรมและมี “ตัวรู้” หรือ “สติ” ไม่หวั่นไหวต่อสิ่งยั่วยุที่เข้ามากระทบ สามารถใช้ เทคโนโลยีอย่างรู้เท่าทัน และอยู่ร่วมกับผู้อื่นอย่างสันติสุขในสังคมยุคดิจิทัล - ครูมีมีสื่อ นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดีในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนที่ส่งเสริม คุณธรรม จริยธรรม ตามคุณธรรมอัตลักษณ์ของโรงเรียนคุณธรรม สพฐ. หรือตามกรอบแนวคิด 5 ประการ ได้แก่ พอเพียง กตัญญู ซื่อสัตย์สุจริต ความรับผิดชอบ และอุดมการณ์คุณธรรม เปรียบเสมือนเป็นคุณธรรมสากล ที่จะ ช่วยให้พฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ในโรงเรียน “ลดลง” และส่งเสริมให้เกิดพฤติกรรมที่พึงประสงค์“เพิ่มขึ้น” 3. กระบวนการผลิตนวัตกรรมหรือขั้นตอนการด าเนินงาน 3.1 การออกแบบผลงาน/นวัตกรรม 1) ความเป็นมาของนวัตกรรม โรงเรียนบ้านกุดตะกาบ อยู่ในแหล่งชุมชนขนาดกลาง รอบๆโรงเรียนจะเป็นถนนทั้ง 4 ด้าน ทางเข้าโรงเรียนจะติดกับวัดและศาลปู่ตาประจ าหมู่บ้าน เป็นศูนย์กลางการอาชีพหลักของคนในชุมชน คือ ท านา ท าสวนยางพารา และสวนผลไม้ ผู้ปกครองส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ ครอบครัวนักเรียนส่วนใหญ่มีฐานะ ปานกลางถึงยากจน นักเรียนและผู้ปกครองยังไม่ค่อยเห็นความส าคัญของการศึกษาเท่าที่ควร ผู้ปกครองท ามา หากิน ไม่ค่อยมีเวลาดูแลบุตรหลาน นักเรียนบางส่วนจะใช้โทรศัพท์มือถือไปใช้ในทางที่ผิด เช่น เล่นเกม เล่น ไลน์ เล่นเฟซบุ๊ค และมีผู้ปกครองบางส่วนมีปัญหาด้านพฤติกรรม เรื่องขาดระเบียบ ขาดวินัย ขาดความ รับผิดชอบ เห็นแก่ตัว ไม่มีจิตอาสาในการท างานเพื่อส่วนร่วม จึงเป็นที่มาของนวัตกรรม เรื่อง การพัฒนา คุณธรรม จริยธรรมนักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบแนวคิดการเรียนรู้ที่มีสติสมาธิเป็นฐาน เป็นการ ให้ความส าคัญกับ “ตัวรู้” หรือ “สติ” เพื่อให้รู้จักคุณค่าและความหมายของชีวิต และเมื่อผู้เรียนมีตัวรู้หรือมีสติ มากยิ่งขึ้นก็จะส่งผลต่อการพัฒนาสมาธิให้เจริญเติบโตอย่างมีพลังขึ้นในจิตใจ มีความเมตตา มีจิตใจที่มั่นคง ไม่ หวั่นไหวต่อสิ่งยั่วยุที่เข้ามากระทบ สามารถใช้เทคโนโลยีอย่างรู้เท่าทัน และอยู่ร่วมกับผู้อื่นอย่างสันติสุข จากตัวแปรดังกล่าว ผู้จัดท าจึงได้ด าเนินการพัฒนาการจัดการเรียนการสอนให้มี ประสิทธิภาพ อีกทั้งได้รับการสนับสนุนให้เข้ารับการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการด้านคุณธรรม จริยธรรม ซึ่ง ได้รับการ
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -5- สนับสนุนและให้ความร่วมมือจากนักเรียน ผู้ปกครองและชุมชนเป็นอย่างดี จึงเป็นที่มาของการจัด จัดกิจกรรม การเรียนการสอนที่บูรณาการวิถีพุทธ การเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิ เพื่อพัฒนาผู้เรียนจนเกิด ทักษะในการใช้ชีวิต สามารถกิน อยู่ ดู ฟัง อย่างมีวัฒนธรรม มีปัญญาตามแนวไตรสิกขา ที่มุ่งเติมเต็มคุณค่า และความหมายให้แก่การ เสพและใช้เทคโนโลยีในยุคดิจิทัล โดยมุ่งให้เป็น “สติดิจิทัล” เพื่อการใช้หรือการ อยู่กับดิจิทัล มีสติรู้เท่าทันมาก ยิ่งขึ้น และหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง โดยสภาพของโรงเรียนมีการ จัดสภาพแวดล้อม แหล่งเรียนรู้และ กิจกรรมการเรียนการสอนที่ส่งเสริมการพัฒนาศีล สมาธิ ปัญญา นักเรียนมีความสุขในการเรียนรู้ อยู่ร่วมกันอย่าง มีความสุข มีสติรอบคอบ นักเรียนสามารถน าข้อคิด ข้อเตือนใจในการปฏิบัติตนตามแนววิถีพุทธวิถีไทยไป ประยุกต์ใช้ในชีวิตประจาวันได้ทุกคน ทุกฝ่ายมีความพึงพอใจ นักเรียนสามารถน าโครงงานที่เกิดจากความ ตระหนักจากคุณธรรมอัตลักษณ์ไปปรับเปลี่ยนพฤติกรรม เชิงบวกจนเป็นผลที่ประจักษ์เป็นอย่างดี 2) กรอบแนวคิด (Conceptual Frame Work) การด าเนินการวิธีการปฏิบัติที่เป็นเลิศ “นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี” เรื่อง การจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนา คุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน หมายถึง การน าเอาหลักเบญจธรรม ซึ่งประกอบด้วย สติ เมตตา สุจริต เคารพ และสัจจะ มาใช้ในการพัฒนา คุณธรรม จริยธรรม เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันให้กับนักเรียน โดยผ่าน กระบวนการทั้งหมด 6 ขั้นตอนของการเรียนรู้ สาระส าคัญของกระบวนการทั้ง 6 ขั้นนั้น เน้นการมีสติ ดูกาย ใจ โดยในกิจกรรมการเรียนการสอนใช้รูปแบบของ การเน้น “ตัวรู้” ให้สัมพันธ์กับความรู้ โดยการใช้สติและ สมาธิเป็นฐานควบคู่ไปกับการใช้ค าถามสะท้อนคิด (Reflection) ผ่านกิจกรรมที่หลากหลาย มีการปฏิบัติ อย่างสม่ าเสมอ ฝึกทักษะชีวิตและการคิดที่จ าเป็น ซึ่ง น าไปสู่การค้นพบและรู้จักคุณค่าในตนเอง อันเป็นการ พัฒนาทั้งบุคลิก พฤติกรรม จิตใจและปัญญา อันเป็นการ ส่งเสริมให้นักเรียนพัฒนาคุณธรรมและจริยธรรม รวมถึงการน าไปใช้ประโยชน์ในชีวิตประจ าวัน กรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน กระบวนการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน “วงล้อแห่งธรรม” ที่มา : เอกสารประกอบการประชุมฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการ การปฏิรูปการเรียนการสอนพระพุทธศาสนา ส านัก วิชาการและมาตรฐานการศึกษา ส านักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน โดยคณะกรรมการ และ คณะอนุกรรมการปฏิรูปการเรียนการสอนพระพุทธศาสนาในสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -6- 3) แนวคิดทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง แนวคิดทฤษฎีการเรียนการเรียนรู้เรื่องพุทธธรรมของมนุษย์ (พระพรหมคุณาภรณ์. (ป.อ.ปยุตฺโต). : 2549) มีแกนหลัก 3 แกน คือ 1. การฝึกฝนตนเองเรื่อง ศีล (Self-training in Morality) 2. การฝึกฝนตนเองเรื่อง สมาธิ (Self-training in Mentality or Concentration) 3. การฝึกฝนตนเองเรื่อง ปัญญา (Self-training in Wisdom) หลักการเรียนรู้ข้างต้นมีลักษณะเป็นหลักและแนวปฏิบัติที่บูรณาการพัฒนามนุษย์ใน พระไตรปิฎก เรียกว่า ไตรสิกขา ไตรสิกขา คือ การฝึกหัดอบรมกาย วาจา และจิตของมนุษย์ให้สามารถค้นพบและ ควบคุมตนเอง เรียนรู้และพัฒนาตนเอง โดยใช้ปัญญาเพื่อให้เกิดประโยชน์แก่ตนเอง และเกิดประโยชน์แก่ ผู้อื่น ตามหลักการศึกษา 3 ประการ คือ 1. ศีลสิกขา ข้อปฏิบัติสาหรับอบรมทางด้านความประพฤติ 2. จิตตสิกขา ข้อปฏิบัติสาหรับอบรมจิตให้เกิดสมาธิ 3. ปัญญาสิกขา ข้อปฏิบัติสาหรับอบรมปัญญาให้รู้แจ้งตามความเป็นจริง จากความหมายของไตรสิกขาข้างต้น สรุปได้ว่า ไตรสิกขา หมายถึง การฝึกหัดอบรม กาย วาจา และจิตของมนุษย์ให้สามารถค้นพบและควบคุมตนเองเรียนรู้และพัฒนาตนเองได้โดยใช้ปัญญา เพื่อให้ เกิดประโยชน์แก่ตนเองและเกิดประโยชน์แก่ผู้อื่นตามหลักการศึกษา 3 ประการคือ 1. ศีล หมายถึง การฝึกในด้านพฤติกรรม การจัดระเบียบระบบความรับผิดชอบ ความเสียสละความกตัญญู การตรงต่อเวลา การมีระเบียบวินัย 2. สมาธิ หมายถึง การฝึกในด้านจิต หรือระดับจิตใจ ความตั้งมั่นตั้งใจ เอาใจใส่มีใจจด จ่ออย่างมีสมาธิ รวมถึงสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการจัดการความรู้ในองค์กร 3. ปัญญา หมายถึง การฝึกหรือพัฒนาในด้านปัญญา การรู้ความจริง เริ่มตั้งแต่ความ เชื่อ ความเห็น ความรู้ ความเข้าใจ ความหยั่งรู้เหตุผล การรู้จักวินิจฉัยไตร่ตรอง ตรวจสอบคิดการต่าง ๆ สร้างสรรค์การจัดการความรู้ การคิดพิเคราะห์การสอนตามหลักไตรสิกขา เป็นวิธีที่จะทาให้การเรียนการสอน บรรลุตามวัตถุประสงค์ ซึ่งเป็นวิธีที่ได้ประยุกต์มาจากการสอนตามแนวทางของพระพุทธเจ้า ที่ทรงใช้สอนเป็น กระบวนการนาไปประพฤติปฏิบัติอย่างได้ผล และได้รับความสนใจจากบุคคลในวงการศึกษาเป็นอย่างมาก 3.2 การด าเนินงานตามกิจกรรม การด าเนินการจัดการเรียนรู้ตามแนวทางพระพุทธศาสนาที่มีกระบวนการเรียนรู้โดยใช้ สติและสมาธิเป็นฐาน โดยใช้รูปแบบวิธีการปฏิบัติที่เป็นเลิศ “นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี” ในการจัดการเรียนรู้เพื่อ พัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน คือ การมีจิตจดจ่ออยู่กับปัจจัยแต่ละขณะ มีสติรู้ตัวทั่วพร้อม ตื่นรู้ และมี สมาธิมุ่งมั่นในทุกการกระท าอย่างมี ความสุข ซึ่งประกอบด้วยขั้นตอน 6 ขั้น คือขั้นเตรียมความพร้อมเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นปฏิบัติกิจกรรม อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นสรุปการเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้น ประยุกต์วิถีธรรมสู่วิถีชีวิตอย่างมีสติและสมาธิ และขั้นประเมินผล อย่างมีสติและสมาธิ โดยมีขั้นตอนดังนี้
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -7- ขั้นที่ 1 เตรียมความพร้อมเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ในขั้นนี้เป็นการเตรียมสภาพร่างกายและจิตใจของผู้เรียน และสร้างบรรยากาศที่เอื้อต่อการเรียนรู้ เพื่อให้ผู้เรียนมีความพร้อม ส าหรับการเรียนรู้โดยเริ่มจากการเตรียมตัวผู้เรียนให้มีความรู้สึกตัวทั่วพร้อมและรู้เท่า ทันความรู้สึกของตนเอง ระลึกรู้ และตื่นรู้ตลอดเวลาในขณะปฏิบัติกิจกรรม ไม่วอกแวก แน่วแน่ มีความจดจ่ออยู่ กับบทเรียนในทุกขณะของการเข้าร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ ซึ่งเป็นการสร้างความแกร่งกล้า และร่าเริง ในการรับสิ่งใหม่ๆ หรือกิจกรรมที่จะเกิดขึ้นในบทเรียนถัดจากนั้น เป็นการเตรียมบรรยากาศให้เอื้อต่อ การเรียนรู้ เพื่อเปิดพื้นที่ระหว่างครูกับนักเรียนให้รู้สึกปลอดภัย และพร้อมที่จะแบ่งปันในสิ่งที่จะเรียนรู้ร่วมกัน ด้วยการไหว้พระสวดมนต์ ท่องค าอธิษฐานตั้งสัจจะร่วมกัน รวมถึงการเปลี่ยนอิริยาบถ เคลื่อนไหวอย่างมีสติและ สมาธิ การเตรียมผู้เรียนให้เห็นภาพรวมในกิจกรรมที่จะเรียนรู้ไปในทางทิศใด ค าถามส าคัญ - ผู้เรียนมีสติระลึกรู้ ตื่นรู้หรือเตรียมตัว พร้อมที่จะรับสิ่งใหม่ๆ หรือไม่ - ผู้เรียนมีความพร้อมที่จะเข้าสู่กิจกรรมมากน้อยเพียงใด - บรรยากาศในขณะนั้นเอื้อที่จะให้เกิดการเรียนรู้ หรือไม่ - นักเรียนรู้หรือไม่ว่า ครูจะพานักเรียนเข้าสู่กิจกรรมการเรียนรู้ในเรื่องใด ขั้นที่ 2 ปฏิบัติกิจกรรมอย่างมีสติและสมาธิ ในขณะที่ผู้เรียนปฏิบัติกิจกรรม ผู้เรียนมีสติระลึกรู้ ตื่นรู้ มีความจดจ่อ และตั้งใจในการเข้าร่วม กิจกรรม ที่ก าลังมีส่วนร่วม รู้เท่าทันตามความคิดและความรู้สึกของตนเองในขณะที่เข้าร่วมกิจกรรมใน รูปแบบต่าง ๆ เช่น การวาดภาพ การดูเรื่องราวผ่านคลิป และการร้องเพลง เป็นต้น ในขณะปฏิบัติกิจกรรม ครูต้องหมั่นสังเกตผู้เรียน แต่ละคนว่า ผู้เรียนมีการปฏิสัมพันธ์ (Interaction) และมีการสื่อสารแบบสองทาง (Two – ways communication) ระหว่างผู้เรียน และครูผู้สอน ค าถามส าคัญ - นักเรียนให้ความร่วมมือต่อกิจกรรม มากน้อยเพียงใด - นักเรียนมีความสนใจ ใส่ใจ ในกิจกรรมด้วยความระลึกรู้ มากน้อยเพียงใด - ขณะที่ปฏิบัติกิจกรรม ผู้เรียนมีสติระลึกรู้มากน้อยเพียงใด - นักเรียนมีความจดจ่อต่อสิ่งที่ท า หรือกิจกรรมที่ปฏิบัติอย่างต่อเนื่องมากน้อยเพียงใด - นักเรียนมีความร่วมมือในการปฏิบัติกิจกรรม มากน้อยเพียงใด - ขณะที่ปฏิบัติกิจกรรม นักเรียนตามความคิดและรู้เท่าทันความรู้สึกนึกคิด และการกระท าของตนเองได้ มากน้อยเพียงใด ขั้นที่ 3 การแลกเปลี่ยนเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ผู้เรียนและผู้สอนได้ร่วมกันประมวลและถอดประสบการณ์จากการปฏิบัติกิจกรรม จนสามารถ น าไปสู่ การแบ่งปัน (Sharing) บนฐานของความตระหนักรู้และใส่ใจ (Caring) ทั้งในมิติของความรู้สึก และ มิติของการ เรียนรู้ที่บรรลุตามวัตถุประสงค์ของทบเรียน ในขณะที่มิติของความรู้สึกนั้น เป็นการสะท้อนตนเอง (Self – reflection) จากการที่ได้สัมผัสกับ สื่อการเรียนรู้ที่เป็นรูปภาพ คลิปวีดิโอ สถานการณ์ หรือกิจกรรมต่าง ๆ ผู้เรียนได้พิจารณาความรู้สึกของ ตนเองด้วยความเข้าใจตามเหตุและปัจจัย และได้เห็นธรรมอะไรที่อยู่ในบทเรียน ส่วนมิติของการเรียนรู้ตาม วัตถุประสงค์ของบทเรียนนั้น เป็นการสร้างความกระจ่างในเนื้อหาและกิจกรรมใน
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -8- บทเรียน ทั้งความเหมือน ความแตกต่าง และความเชื่อมโยงที่น าไปสู่การเรียนรู้ และกระตุ้นให้เกิดปัญญามาก ยิ่งขึ้น ค าถามส าคัญ - นักเรียนรู้สึกอย่างไร ก่อนปฏิบัติกิจกรรม ขณะปฏิบัติกิจกรรม และหลังปฏิบัติกิจกรรม (ตัวรู้) - นักเรียนมีความเข้าใจ อย่างไร (ความรู้) - นักเรียนได้เรียนรู้อะไร (เรียนรู้) ขั้นที่ 4 สรุปการเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ในขั้นนี้เป็นการสะท้อนมุมมองว่า ผู้เรียนมีความเข้าใจในเรื่องราว หรือประเด็นที่ได้ศึกษาใน บทเรียน ผ่านการสรุปประเด็นหลักแล้วคิดวิเคราะห์ และบูรณาการองค์ความรู้ น าไปสู่ความคิดรวบยอด (Concept) อัน เป็นหลักการ/ประเด็นส าคัญ/คุณค่า ซึ่งเป็นแก่นของการเรียนรู้ในเรื่องนั้นๆ ค าถามส าคัญ - นักเรียนได้หลักการ ประเด็นส าคัญ หรือคุณค่าอะไรบ้าง โดยไม่มีการตัดสินผิด – ถูก ทั้งนี้ครูสามารถ เพิ่มเติมประเด็นส าคัญ หรือคุณค่าบางอย่าง เพื่อเน้นย้ าคุณธรรมที่ต้องการให้เกิดขึ้น ขั้นที่ 5 ประยุกต์วิถีธรรมสู่วิถีชีวิตอย่างมีสติและสมาธิ ในขั้นนี้ ผู้เรียน า “ตัวรู้” และ “ความรู้” รวมถึง “สิ่งที่ได้เรียนรู้” ไปสู่การคิดวิเคราะห์ สังเคราะห์และ บูรณาการไปพัฒนาต่อยอด รวมถึงการคิดออกแบบเพื่อหาแนวทางพัฒนานวัตกรรมสู่วิถีชีวิตและการ เรียนรู้อย่าง ต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นการกิน อยู่ ดู และฟังสิ่งต่าง ๆ รวมถึงการใช้ชีวิตอยู่กับเพื่อน อยู่กับ ครอบครัว การเรียนใน ห้องเรียน และการเล่นกีฬา เป็นต้น ค าถามส าคัญ - นักเรียนรู้ มี “ตัวรู้” ในตนเองมากน้อยเพียงใด - นักเรียนมี “ความรู้” ที่เป็นแก่น เช่น ความคิดรอบยอด (Concept) อันเป็นหลักการ/ประเด็น ส าคัญ/ คุณค่า น าไปใช้ในชีวิตประจ าวัน น าไปแก้ปัญหา น าไปสร้างสิ่งใหม่ๆ เพื่อตนเอง หรือสังคมได้อย่างไร - นักเรียนน าไปประยุกต์ได้อย่างไรในการด าเนินชีวิตได้อย่างไร ขั้นที่ 6 ประเมินผลอย่างมีสติและสมาธิ การประเมินจะแทรกอยู่ในทุกขั้นของการเรียนรู้ทั้ง 6 ขั้น โดยใช้หลักการจิตใจน าปัญญา ซึ่งขั้นที่ 6 นี้ เป็นการประเมินภาพรวมการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ในบทเรียนนั้น ๆ ว่า ตอบโจทย์ที่ผู้เรียนต้องการ หรือไม่ ผู้เรียนบรรลุตามผลลัพธ์การเรียนรู้ (Learning Outcomes) ที่ตั้งไว้ของบทเรียน ผู้เรียนได้พัฒนา สติและสมาธิ มากน้อยเพียงใด ทั้งนี้ เน้นการที่ผู้เรียนส ารวจตัวเองและน าสู่การปฏิบัติในวิถีชีวิต โดยมีการ บันทึกลงในสมุด บันทึกความดี ซึ่งจะเป็นกระบวนการที่ต่อเนื่อง ครูจะให้นักเรียนน ามาทบทวนและ แลกเปลี่ยนทุกครั้งก่อนที่จะ เริ่มบทเรียนใหม่ ค าถามส าคัญ - บทเรียนนี้ นักเรียนมีความสนใจ หรือตอบโจทย์ผู้เรียนมากน้อยเพียงใด - นักเรียนบรรลุวัตถุประสงค์การเรียนรู้ตามบทเรียนมกน้อยเพียงใด - จากการที่ได้นักเรียนท ากิจกรรมมา ความมีสติระลึกรู้ของนักเรียนแตกต่าง หรือเปลี่ยนไป จากเดิม อย่างไร มีสถานการณ์ใดที่แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลง - การเปลี่ยนแปลงนี้เกิดประโยชน์อย่างไร
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -9- ประเด็นส าคัญที่ผู้สอนและผู้เรียนจะต้องตระหนักรู้ และใส่ใจในทุกกระบวนการของการเรียนรู้ที่มีสติ และสมาธิเป็นฐาน คือ การให้ความส าคัญกับช่วงเวลาของการเปิดโอกาสให้ได้มีสติดูกายและใจในแต่ละช่วง จังหวะของแต่ละขั้นตอน ตั้งแต่ขั้นตอนการเตรียมการไปจนถึงขั้นตอนของการสรุปการเรียนรู้ในแต่ละขณะ กระบวนการเรียนรู้จะต้องเป็นไปแบบพลวัต โดยมีการทวนกลับในแต่ละชั่วโมง และหน่วยการเรียนรู้แบบเป็น องค์รวม ไม่ใช่การเรียนรู้แบบเส้นตรง แต่เป็นการเรียนรู้แบบทวนกลาง โดยวางฐานอยู่บนการใช้สติเพื่อให้เกิด สมาธิ อันจะน าไปสู่การจุดประกายให้เกิดปัญญาในทุกช่วงแห่งการเรียนรู้ ปัญญาที่จะเกิดขึ้นต้องเป็นปัญญาแห่ง การรู้ ตื่น และเบิกบานในทุกช่วงเวลาของการใช้ชีวิต ตั้งแต่ตื่นนอน มาเรียนหนังสือ แล้วกลับไปใช้ชีวิตในบ้าน ของตัวเองอีกครั่งหนึ่ง จึงจะเป็นว่าเป็นการเรียนรู้พระพุทธศาสนาแบบวิถีชีวิตบนฐานของการตื่นรู้ มากกว่าที่จะ เน้นเฉพาะตัวความรู้แต่เพียงอย่างเดียว 4. ผลการด าเนินการ/ผลสัมฤทธิ์/ประโยชน์ที่ได้รับ 4.1 ผลที่เกิดตามวัตถุประสงค์ ผลการด าเนินการจัดการเรียนรู้ตามแนวทางพระพุทธศาสนาที่มีกระบวนการเรียนรู้โดยใช้สติและสมาธิเป็นฐาน ในรูปแบบวิธีการปฏิบัติที่เป็นเลิศ “นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี” ในการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน คือ การมีจิตจด จ่ออยู่กับปัจจัยแต่ละขณะ มีสติรู้ตัวทั่วพร้อม ตื่นรู้ และมีสมาธิมุ่งมั่นในทุก การกระท าอย่างมีความสุข ซึ่ง ประกอบด้วย ขั้นตอน 6 ขั้น คือขั้นเตรียมความพร้อมโดยผ่านกระบวนการ จัดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็น ฐาน คือ การมีจิตจดจ่ออยู่กับปัจจัยแต่ละขณะ มีสติรู้ตัวทั่วพร้อม ตื่นรู้ ซึ่ง เป็นหลักเบญจธรรม ที่ประกอบด้วย สติ เมตตา สุจริต เคารพ และสัจจะ ซึ่งกลุ่มเป้าหมาย คือ นักเรียน โรงเรียนบ้านกุดตะกาบ ระดับชั้นมัธยมศึกษา ปีที่ 1 มีจ านวน 1 ห้อง ประชากรกลุ่มตัวอย่างรวมทั้งสิ้น 11 คน เมื่อมีการน าหลักการปฏิบัติงานที่เป็นเลิศมาใช้ ในครั้งนี้มีผลการด าเนินงานสอดคล้องตามวัตถุประสงค์และ เป้าหมายดังนี้ วัตถุประสงค์ข้อที่ 1 เพื่อปลูกฝังให้นักเรียนมีคุณธรรม จริยธรรม คุณลักษณะอันพึงประสงค์ตาม สถานศึกษาก าหนด จากการจัดการเรียนการสอนใช้สติและสมาธิเป็นฐาน และกิจกรรมที่ส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม ผลการด าเนินการพบว่า นักเรียนโรงเรียนบ้านกุดตะกาบ ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 โดย ภาพรวม ปฏิบัติตนตามสิทธิ หน้าที่ พลเมืองดีของชาติมีส่วนร่วมในการจัดกิจกรรมที่เกี่ยวกับสถาบัน พระมหากษัตริย์ ปฏิบัติตนต่อผู้อื่นด้วยความซื่อตรง ไม่ถือเอาสิ่งของผู้อื่นมาเป็นของตนเอง ปฏิบัติตามค ามั่นสัญญา พูดจาถูกต้อง ตามความเป็นจริง ในด้านมีวินัย พบว่า ปฏิบัติตนตามข้อตกลง กฎระเบียบ ข้อบังคับของครอบครัว โรงเรียน สังคมและไม่ละเมิดสิทธิของผู้อื่น เป็นผู้ตรงต่อเวลาในการปฏิบัติกิจกรรม ต่าง ๆ ในชีวิตประจ าวัน ด้านใฝ่เรียนรู้ พบว่า เข้าร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ในด้านต่าง ๆ ที่โรงเรียนและ หน่วยงาน ทางการศึกษาจัดขึ้น ตั้งใจเรียน ขยันหมั่นเพียรหาความรู้เพิ่มเติมนอกเหนือจากการเรียน ในด้าน อยู่อย่างพอเพียงพบว่า ใช้ทรัพยากรของตนเอง และส่วนรวมอย่างคุ้มค่าและประหยัด รู้จักเก็บรักษาดูแล วัสดุอุปกรณ์ต่าง ๆ อย่างเหมาะสม มีการฝากเงินออม ทรัพย์ของตนเองในแต่ละวันอยู่ ในด้านมุ่งมั่นในการ ท างาน พบว่า มีความภาคภูมิใจในผลงานที่ตนเองปฏิบัติ มุ่งมั่น ตั้งใจและรับผิดชอบในการท างานให้ส าเร็จ ในด้านรักความเป็นไทยพบว่า แต่งกายเหมาะสม มีสัมมา คารวะ กตัญญูกตเวทีต่อผู้มีพระคุณและมีมารยาท งดงามแบบไทย เข้าร่วมและชักชวนให้ผู้อื่นท ากิจกรรมที่ เกี่ยวกับประเพณี ศิลปะและวัฒนธรรมไทย ใน ด้านจิตสาธารณะพบว่า เข้าร่วมกิจกรรมที่เป็นประโยชน์ต่อ โรงเรียน ชุมชนและสังคม ดูแล รักษา สาธารณ สมบัติและสิ่งแวดล้อมด้วยความเต็มใจ จัดกิจกรรมปัจจัยที่เอื้อต่อ การเรียนของนักเรียน สร้างขวัญก าลังใจ ด้วยการยกย่อง ชมเชย ประเมินพัฒนาการของนักเรียนรายบุคคล
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -10- วัตถุประสงค์ข้อที่ 2 เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม ให้กับนักเรียนโดยน าหลักค าสอนใน พระพุทธศาสนา เรื่อง ศีล สมาธิ ปัญญา และเบญจธรรม เชื่อมโยงเข้ากับการใช้ชีวิตประจ าวันได้อย่างมีความสุข จากการจัดการเรียนการสอนใช้สติและสมาธิเป็นฐาน และกิจกรรมที่ส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม ผลการ ด าเนินการพบว่าเป็นกระบวนการเรียนการสอนที่ให้นักเรียนเตรียมตัวให้พร้อมรับผลกระทบ และ การ เปลี่ยนแปลงด้านต่าง ๆ ที่จะเกิดขึ้นโดยค านึงถึงความเป็นไปได้ของสถานการณ์ต่าง ๆ ที่คาดว่าจะ เกิดขึ้นใน อนาคตทั้งใกล้ และไกล โดยผ่านการแสดงความคิดเห็นในขั้นแลกเปลี่ยนเรียนรู้อย่างมีสติและ สมาธิและขั้น ประเมินผลอย่างมีสติและสมาธิ ซึ่งเป็นการประเมินการเรียนรู้เน้นที่การปฏิบัติ โดยใช้ เครื่องมือประเมินที่ หลากหลาย และประเมินจากข้อมูลหลายๆ แหล่ง ไม่เน้นการสอบวัดความรู้ แต่เน้นการ ประเมินทักษะและ คุณลักษณะที่เกิดขึ้นกับผู้เรียน เช่น การประเมินผลงานของนักเรียน โดยให้นักเรียนเขียนบันทึกความดีของฮีโร่ใน รูปภาพตนเองที่วาดขึ้นมาและเขียนค าสัญญาว่าเราจะท าความดีอะไร หรือใช้การสังเกตพฤติกรรมของนักเรียน และผลจากการด าเนินการ พบว่านักเรียนฝึกปฏิบัติการเรียนรู้โดยใช้สมาธิในการเรียน และร่วมกิจกรรมต่าง ๆ ที่ โรงเรียนและหน่วยงานทางราชการอื่น ๆ จัดให้ด้วยความตั้งใจ เรียนรู้จากประสบการณ์ตรง ใฝ่รู้ ใฝ่เรียน มีจิตใจ จดต่อต่อเรื่องที่เรียนและกิจกรรมต่าง ๆ และที่ส าคัญคือ นักเรียนน าองค์ความรู้ที่ได้รับมาบูรณาการกับการเรียนรู้ ทุกสาระ วัตถุประสงค์ข้อที่ 3 เพื่อส่งเสริมให้ครูใช้กระบวนการเรียนรู้โดยใช้วงล้อแห่งธรรม เพื่อพัฒนา คุณธรรม จริยธรรมนักเรียน และเป็นผู้น าด้านการจัดการเรียนรู้ส่งเสริมให้ครูสร้างสื่อ นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี ในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนที่ส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม ตาม คุณธรรมอัตลักษณ์ของโรงเรียนคุณธรรม สพฐ. หรือตามกรอบแนวคิด 5 ประการ ได้แก่ พอเพียง กตัญญู ซื่อสัตย์สุจริต ความรับผิดชอบ และอุดมการณ์ คุณธรรม เปรียบเสมือนเป็นคุณธรรมสากล ที่จะช่วยให้ พฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ในโรงเรียน “ลดลง” และ ส่งเสริมให้เกิดพฤติกรรมที่พึงประสงค์ “เพิ่มขึ้น” จากการจัดการเรียนการสอนใช้สติและสมาธิเป็นฐาน และ กิจกรรมที่ส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม ผลการด าเนินการพบว่า เมื่อครูมีการน าวิธีปฏิบัติที่ดีเลิศนวัตกรรม สร้างสรรค์คนดี การจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียนโรงเรียนบ้านกุดตะกาบ โดยใช้ “วงล้อ แห่งธรรม” ตามกรอบแนวคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน มาเป็นเครื่องมือในการขับเคลื่อนการ ด าเนินงานโครงการโรงเรียนคุณธรรม สพฐ. ท าให้ครูผู้สอนสามารถปฏิรูปกระบวนการเรียนรู้ที่ตอบสนองต่อการ เปลี่ยนแปลงในศตวรรษที่ 21 มุ่งเน้น ผู้เรียนให้มีทักษะการเรียนรู้และมีใจใฝ่เรียนรู้ตลอดเวลาโดยการเปลี่ยนโฉม บทบาท “ครู” ให้เป็นครูยุคใหม่ที่ มีการจัดการเรียนการสอนที่เน้นผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง สื่อ/กิจกรรม ได้แก่ยืน ตรงเคารพธงชาติร้องเพลงชาติ ใช้ภาษาไทยให้ถูกต้อง เหมาะสม ทั้งการพูดแต่งกายใช้เครื่องใช้ที่อยู่อาศัยแบบ ไทยๆ รักประเทศชาติมี คุณธรรมจริยธรรม มีความพร้อมทั้งด้านร่างกายและจิตใจและเป็นคนเก่ง คนดีโดยใช้ หลักไตรสิกขามา จัดระบบการปฏิบัติในรายวิชาพระพุทธศาสนาให้เป็นระบบการศึกษาที่สมบูรณ์โดยศีลเป็นตัว หนุน ช่วยให้ ใจพร้อมที่จะเจริญสมาธิสมาธิก็มาช่วยให้รักษาศีลได้หนักแน่นจริงจังมากขึ้น สมาธิเป็นฐานให้แก่ ปัญญา ท าให้มีความคิดจิตใจที่มั่นคงแน่วแน่อยู่กับสิ่งใดก็คิดสิ่งนั้น ได้ชัด มองเห็นจะแจ้งขึ้น ช่วยให้ปัญญาแก่ กล้า ปัญญาดีขึ้นก็ช่วยให้ท าจิตใจได้ดีขึ้น รู้จักว่าควรจะปฏิบัติต่อจิตใจในด้านสมาธิอย่างไรจึงจะได้ผลดีและย้อน มาช่วยให้การรักษาศีล พัฒนาไปถูกต้อง ไม่งมงาย เป็นต้น 4.2 ประโยชน์ที่ได้รับ 1) นักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ได้รับการปลุกให้เกิด “การระลึกรู้” ซึ่งจะส่งผล โดยตรงต่อ การพัฒนาสมองให้ผู้เรียนเกิด “การตื่นรู้” อันเป็นผลมาจากการมีสมาธิจดจ่ออยู่กับกิจกรรม ต่าง ๆ ที่ได้รับการ ออกแบบให้ผู้เรียนได้ร่วมกันเรียนรู้
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -11- 2) นักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ได้รับการปลูกคุณค่าและความหมาย โดยเลือก รับเอาตัวอย่าง ที่ดีและมีคุณค่ามาพัฒนาตัวเอง ส่งผลให้เมล็ดพันธุ์แห่งความดีงามได้เติบโตขึ้นในใจของ เด็ก ๆ เพื่อเป็นภูมิคุ้มกัน ของโลกยุคดิจิทัล และสามารถสร้างพลังบวกให้เอื้อต่อการเรียนรู้และการด าเนิน ชีวิตอย่างมีความสุข 3) นักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ได้รับการกระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนแปลงคุณค่า ภายใน โดยใช้ สติและสมาธิเข้ามาเปลี่ยนโครงสร้างของสมอง เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงชีวิตในเชิงบวก มีปัญญาในการ ไตร่ตรองและแยกแยะสิ่งต่าง ๆ อย่างมีโยนิโสมนสิการ น าไปสู่การเปลี่ยนแปลงชีวิต 4) เกิดความสามัคคีร่วมมือร่วมใจกันฝ่าฟันอุปสรรคของนักเรียน นักเรียนมีทักษะการท างานเป็น ล าดับขั้นและแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ 5) ครูได้รูปแบบการพัฒนาคุณลักษณะอันพึงประสงค์ของนักเรียน 6) ผู้ปกครองเห็นการเปลี่ยนแปลงและพึงพอใจในการพัฒนาคุณธรรมจริยธรรมของนักเรียน 5. ปัจจัยไปสู่ความส าเร็จ การด าเนินการจัดการเรียนรู้ตามแนวทางพระพุทธศาสนาที่มีกระบวนการเรียนรู้โดยใช้สติและสมาธิเป็นฐาน ใน รูปแบบวิธีการปฏิบัติที่เป็นเลิศ “นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี” การจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน เกิดจากครูผู้สอนรายวิชา พระพุทธศาสนามีความสนใจที่จะพัฒนากระบวนการจัดการ เรียนรู้โดยน าหลักค าสอนในพระพุทธศาสนา เรื่อง ศีล สมาธิ ปัญญา และเบญจธรรมเชื่อมโยงเข้ากับ กระบวนการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐานทั้ง 6 ขั้น คือ ขั้น เตรียมความพร้อมเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นปฏิบัติกิจกรรมอย่างมีสติและสมาธิ ขั้นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นสรุปการเรียนรู้ อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นประยุกต์วิถีธรรมสู่วิถีชีวิตอย่างมีสติและสมาธิ และขั้นประเมินผลอย่างมีสติและ สมาธิเพื่อก่อให้เกิดนวัตกรรมที่มีประสิทธิภาพ ส่งผลให้นักเรียนมีคุณธรรม จริยธรรม คุณลักษณะอันพึง ประสงค์ และสร้างนักเรียนให้เป็นคนดีคนเก่ง และมีความสุขตาม ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปีที่เน้นให้เยาวชนเป็นคนดีเก่ง และมีคุณภาพ มีความพร้อมทั้งกาย ใจ สติปัญญา มีพัฒนาการที่ดีรอบด้าน และมีสุขภาวะที่ดีในทุกช่วงวัย มีจิตสาธารณะ รับผิดชอบต่อสังคมและผู้อื่น มัธยัสถ์อดออม โอบอ้อมอารีมีวินัย รักษาศีลธรรม และเป็นพลเมืองดีของชาติอย่างยั่งยืนต่อไป ดังนี้ 1. จากการปฏิรูปการเรียนรู้พระพุทธศาสนาที่เกิดจากการรับฟังสภาพปัญหา และความ ต้องการของ นักเรียน น ามาก าหนดทิศทางและกรอบความคิด ด้วยกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้จนตก ผลึกและเกิดการ หลอมรวมเนื้อหา 2. ครูจัดกระบวนการจัดการเรียนรู้รายวิชาพระพุทธศาสนาที่น าเบญจธรรมมาเป็น outcome ในการ พัฒนา โดยใช้ สติ เป็นแกน ซึ่งสติจะมีพลังได้ต้องมีสมาธิมาช่วยท างานร่วมกัน สติที่รู้เท่า ทันตลอดเวลาจะท าให้ เกิด ขณิกสมาธิ ในทุกกิจกรรมในการด าเนินชีวิต 3. การเล่าเรียนนั้นจ าเป็นต้องอาศัยสมาธิ เห็นได้ง่ายๆ ว่าถ้านักเรียนคนใดที่เอาใจใส่ในการ เล่าเรียน นักเรียนคนนั้นก็จะประสบความส าเร็จมีความเข้าใจในวิชานั้น แต่ถ้านักเรียนคนใดไม่มีสมาธิในการ เล่าเรียน ผล การเรียนจะตกต่ าลงอย่างชัดเจน ดังนั้นสมาธิจึงเป็นสิ่งส าคัญอย่างยิ่งที่จะช่วยให้การศึกษาของ นักเรียนดีขึ้น ดังนั้นการที่นักเรียนจะมีสติและสมาธิจึงต้องได้รับการฝึกปฏิบัติอย่างสม่ าเสมอ 4. มาตรฐานครูในการเรียนรู้โดยใช้สมาธิเป็นฐาน คือ ครูต้องเข้าใจเกี่ยวกับวิธีการเรียนรู้โดย ใช้สมาธิ เป็นฐาน ครูต้องตระหนักและเห็นถึงความส าคัญของการเรียนรู้โดยใช้สมาธิเป็นฐาน ครูต้องให้ นักเรียนฝึกฝน วิธีการใช้สมาธิในการเรียนรู้ครูต้องสอดแทรกให้นักเรียนรู้จักการใช้สมาธิเป็นเครื่องมือใน การเรียนรู้ทุกขั้นตอน
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -12- ครูต้องเห็นความส าคัญของการใช้สมาธิเป็นฐานในการเรียนรู้ครูต้องร่วมแสดงออก เกี่ยวกับการใช้สมาธิเป็นฐาน ในการเรียนรู้และครูต้องมีวินัยในการสอน 5. มีการติดตาม ประเมินผลวิเคราะห์และอภิปรายผลการน าข้อมูลที่ได้จากการบันทึกหลัง การสอน มาวิเคราะห์และอภิปราย ผู้สอนและผู้เรียนร่วมมือกัน แลกเปลี่ยนประสบการณ์และสรุป ผู้เรียนได้แลกเปลี่ยน ประสบการณ์ต่าง ๆ เพื่อให้มีแนวคิดกว้างขวางขึ้น 6.การยึดหลักวิธีการแห่งศาสตร์พระราชานั่นคือ หลักการทรงงาน ท าให้สามารถดูแลช่วยเหลือ นักเรียนได้อย่างทั่วถึง 7. โรงเรียนบ้านกุดตะกาบ น าผลการนิเทศ/ประเมินโครงการ/และผลการด าเนินกิจกรรม ต่าง ๆ ในปีการศึกษาที่ผ่านมา ใช้เป็นฐานข้อมูลในการปรับปรุงพัฒนาวิธีปฏิบัติน าไปสู่วิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ (Best Practice) 8. โรงเรียนมีนักเรียนที่มีความเข้าใจในเรื่องคุณธรรม จริยธรรม เป็นแบบอย่างที่ดีในการด าเนินชีวิต ทั้งในด้านส่วนตนและงานเพิ่มมากขึ้น 9. ผู้บริหาร ครู ผู้ปกครองและนักเรียนให้ความร่วมมือ ร่วมใจ ที่เกิดจากการร่วมมือกันท ากิจกรรม อย่างต่อเนื่องด้วยความสุข และเห็นคุณค่าของสิ่งที่ท า 10. นักเรียนมีความภาคภูมิใจที่เป็นคนดีของโรงเรียน ครอบครัว และชุมชน 11. โรงเรียนสร้างคนดีให้บ้านเมือง 6. บทเรียนที่ได้รับ (Lesson Learn) จากการด าเนินการจัดการเรียนรู้ตามแนวทางพระพุทธศาสนาที่มีกระบวนการเรียนรู้โดยใช้สติและสมาธิเป็นฐาน ในรูปแบบวิธีการปฏิบัติที่เป็นเลิศ “นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี” ในการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน คือ การมีจิตจด จ่ออยู่กับปัจจัยแต่ละขณะ มีสติรู้ตัวทั่วพร้อม ตื่นรู้ และมี สมาธิมุ่งมั่นในทุกการกระท าอย่างมีความสุข ซึ่ง ประกอบด้วยขั้นตอน 6 ขั้น คือขั้นเตรียมความพร้อมเรียนรู้ อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นปฏิบัติกิจกรรมอย่างมีสติ และสมาธิ ขั้นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นสรุปการเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นประยุกต์วิถี ธรรมสู่วิถีชีวิตอย่างมีสติและสมาธิ และขั้นประเมินผล อย่างมีสติและสมาธิ สามารถพัฒนาโรงเรียนสู่โรงเรียน คุณธรรม ด้วยหลักการเข้าใจ เข้าถึงและพัฒนา โดย อาศัยกระบวนการให้ทุกคนมีส่วนร่วมคิด ร่วมท า ร่วมพัฒนา ตามรูปแบบการบริหารจัดการเรียนรู้ในการ พัฒนาคุณลักษณะอันพึงประสงค์ของนักเรียนตามคุณธรรมอัตลักษณ์ ของโรงเรียน และกิจกรรมเสริมสร้าง คุณธรรมจริยธรรมต่าง ๆ ตามโครงการในแผนปฏิบัติการโรงเรียนบ้านกุด ตะกาบ ให้เป็นวิถีชีวิตประจ าวันที่นักเรียนได้รับการส่งเสริมคุณธรรม จนเกิดเป็นวัฒนธรรมของโรงเรียนซึ่งอาศัย กระบวนการแลกเปลี่ยน เรียนรู้ด้วยกระบวนการ PLC ระหว่างผู้ปฏิบัติงานในการพัฒนาและแก้ไชปัญหา อุปสรรคเฉพาะหน้าที่ เกิดขึ้นเพื่อให้การด าเนินงานเป็นไปด้วยความเรียบร้อย นอกจากนี้ในส่วนของนักเรียนยังได้ จัดกิจกรรมสอดแทรกคุณธรรมจริยธรรมในการเรียนการสอน ทั้ง 8 กลุ่มสาระการเรียนรู้ และการท ากิจกรรม พัฒนาผู้เรียน โดยความรู้ที่นักเรียนได้รับเกิดจากการลงมือ ปฏิบัติโครงงานคุณธรรมซึ่งส่งผลให้เกิดพฤติกรรมที่ คงทนและส่งผลต่อความยั่งยืน จากการด าเนินการ พัฒนาโรงเรียนคุณธรรมด้วยการให้ทุกคนมีส่วนร่วมคิด ร่วม ท า ร่วมพัฒนาด้วยการลงมือปฏิบัติจริง ท าให้เกิดบทเรียน ดังนี้
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -13- 1) การรับรู้และการมีส่วนร่วม การพัฒนาคุณธรรม จริยธรรมนักเรียนทั้งโรงเรียน ต้องสร้างความตระหนัก ความเข้าใจให้ผู้เกี่ยวข้องทุก ฝ่ายมีความเข้าใจตรงกันและเกิดความร่วมมือในการพัฒนาไปในทิศทางเดียวกัน 2) การบูรณาการคุณธรรมกับการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ในชั้นเรียนและกิจกรรมเสริม หลักสูตรใน โรงเรียน คุณธรรม จริยธรรมเป็นสิ่งที่นักเรียนปฏิบัติในวิถีชีวิตประจ าวัน การน าคุณธรรมบูรณาการ เชื่อมโยงเข้าสู่ การเรียนรู้ในชั้นเรียนและกิจกรรมต่าง ๆ ของโรงเรียนอย่างหลากหลาย และสอดคล้องกับ คุณธรรมอัตลักษณ์ ของโรงเรียน ท าให้นักเรียนได้เรียนรู้และน ามาปฏิบัติสู่การหล่อหลอมบ่มเพาะด้าน คุณธรรม 3) นักเรียนท าได้ตามศักยภาพ จากการที่ครูออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้เปิดโอกาสให้นักเรียนได้ค้นหาปัญหา สาเหตุ และวิธีแก้ไข ปัญหา แล้วลงมือปฏิบัติด้วยตนเอง มีการท างานเป็นทีมโดยใช้กระบวนการกลุ่ม ร่วมคิด ร่วมท า ฝึกทักษะการคิด วิเคราะห์ การแก้ปัญหา การเป็นผู้น าผู้ตามที่ดี การประเมินผล การสรุปงาน การน าเสนองาน การแลกเปลี่ยน เรียนรู้ ท าให้นักเรียนเกิดความภาคภูมใจ 4) การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ การจัดนิทรรศการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ทั้งภายในและภายนอกโรงเรียน ท าให้เกิดการเรียนรู้ร่วมกัน น ามา พัฒนาต่อยอดได้อย่างต่อเนือง การมีส่วนร่วม การสร้างเครือข่าย การได้รับการยกย่องชมเชย ท าให้เกิดความ ภาคภูมิใจ 5) การพัฒนาครูและพัฒนานักเรียนแกนน า เพื่อให้การด าเนินการจัดการเรียนรู้ตามแนวทางพระพุทธศาสนาที่มีกระบวนการเรียนรู้ โดยใช้สติและ สมาธิเป็นฐาน ในรูปแบบวิธีการปฏิบัติที่เป็นเลิศ “นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี” ในการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนา คุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน ให้บรรลุ ตามเป้าหมายนั้นผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่ายต้องมีพฤติกรรมเชิงบวก เพิ่มขึ้นและมีพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ลดลง การด าเนินการต้องท าอย่างต่อเนื่อง จากรุ่นสู่รุ่นจึงจ าเป็นต้อง มีการพัฒนาครูผู้สอนให้มีความรู้ความเข้าใจ ปฏิบัติได้และพัฒนานักเรียนแกนน าเป็นทีมงานของโรงเรียนที่ ช่วยให้การด าเนินงานพัฒนาโรงเรียนคุณธรรม ส าเร็จตามเป้าประสงค์ของโรงเรียน 6) การนิเทศติดตาม การนิเทศติดตามของศึกษานิเทศก์จากส านักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสกลนคร เขต 2 อย่าง กัลยาณมิตร สร้างขวัญและก าลังใจให้กับโรงเรียน มีข้อเสนอแนะสนับสนุนการด าเนินงานของครู ผู้บริหาร โรงเรียนบ้านกุดตะกาบ แนะน าร่วมกันสร้างสรรค์คนดีช่วยกันพัฒนาคุณธรรม จริยธรรมนักเรียนโดยใช้ กระบวนการมีส่วนร่วม เป็นเครื่องมือขับเคลื่อนคุณธรรม ท าให้ครูเกิดความรู้ความเข้าใจแนวทางพัฒนาไปสู่ โรงเรียนคุณธรรมได้อย่างชัดเจน และจากการนิเทศภายใน อย่างกัลยาณมิตร ร่วมกันคิด ร่วมกันท า ร่วมกัน แก้ปัญหาท าให้เกิดการยอมรับร่วมกันพัฒนาได้องค์ความรู้มาใช้ในการพัฒนาคุณธรรมอัตลักษณ์ของโรงเรียนให้ บรรลุเป้าหมาย
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -14- 7. การเผยแพร่/การได้รับการยอมรับ/รางวัลที่ได้รับ 7.1 การเผยแพร่ 1) เผยแพร่ประชาสัมพันธ์ ผ่านเว็บไซต์โรงเรียนบ้านกุดตะกาบ/เพจFacebook โรงเรียน 7.2 รางวัลที่ได้รับ รางวัลของโรงเรียน 1) การประเมิน/คัดเลือกผลงานวิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ ( ฺBest Practice) โครงการสร้างและส่งเสริม ความเป็นพลเมืองดีตามรอยพระยุคลบาทด้านการศึกษาสู่การปฏิบัติ ระดับจังหวัดสกลนคร ประจ าปีงบประมาณ พ.ศ.2566 ระดับยอดเยี่ยม ศึกษาธิการภาค 11 รางวัลของครู 1) รับรางวัล ระดับดีมาก ประเภทครูผู้สอน กลุ่มระดับมัธยมศึกษา ด้านการยกระดับคุณภาพ การศึกษา ตามโครงการ ความเป็นเลิศในการจัดการศึกษาของข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา ประจ าปี งบประมาณ พ.ศ.2566 ศึกษาธิการภาค 11 2) ผลงานวิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ ระดับดีเลิศ โครงการ IFTE นวัตกรรมการศึกษา ประจ าปี งบประมาณ 2566 ศึกษาธิการจังหวัดสกลนคร 3) ผลงานวิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ ระดับยอดเยี่ยม โครงการส่งเสริมความเป็นพลเมืองดีตามรอย พระยุคลบาทด้านการศึกษาสู่การปฏิบัติ ประจ าปีงบประมาณ 2566 ศึกษาธิการจังหวัดสกลนคร รางวัลของนักเรียน ๑) เหรียญทอง การประกวดมารยาทไทย ระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 4-6 และระดับชั้น มัธยมศึกษาปีที่ 1-3 ระดับเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสกลนคร เขต 2 ๗.๓ การได้รับการยอมรับ โรงเรียนมีการเผยแพร่รูปแบบการจัดการเรียนการสอนสร้างสรรค์คนดี โรงเรียนบ้านกุดตะกาบ ด้วยวิธีการที่หลากหลาย อาทิ การจัดท ารายงาน การเผยแพร่ผ่านเว็บไซต์ของโรงเรียน https://data.boppobec.info/web/index_view.php?School_ID=1047540327&page=info และ Facebook: โรงเรียนบ้าน กุดตะกาบ การจัดประชุมสัมมนา/การจัด กิจกรรมร่วมกันของโรงเรียน รวมถึงได้รับโล่และเกียรติบัตรจากการเข้า ร่วมโครงการเกี่ยวกับด้านคุณธรรมจริยธรรม อีกทั้งจากการใช้นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี เรื่อง การจัดการเรียนรู้ เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียนโรงเรียนบ้านกุดตะกาบ โดยใช้“วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบคิดการเรียนรู้ ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน ผลที่เกิดขึ้นกับผู้เรียน ครูผู้บริหาร โรงเรียนบ้านกุดตะกาบซึ่งได้รับการยอมรับ ดังนี้ ด้านนักเรียน 1) นักเรียนเกิดองค์ธรรมหรือคุณค่าของการมีสติ คือ มีความระลึกได้ หมายถึง ระลึกได้ก่อนที่ จะคิด พูดและท า ขณะที่ก าลังคิด พูดและท า รวมถึงหลังจากที่คิด พูดและท าเป็นความรู้ตัวหรือระลึกรู้ ซึ่งน าไปสู่ การตื่นรู้ ส่งผลให้จิตใจมีสมาธิ นิ่งสงบ ความมั่นคง แน่วแน่ และจดจ่ออยู่กับการเรียนรู้หรือในขณะปฏิบัติ กิจกรรมได้อย่างมีประสิทธิ ท างานได้อย่างต่อเนื่องและยาวนานซึ่งเป็นการสร้างความแกร่งกล้าและร่าเริง ในการ รับสิ่งใหม่ ๆ หรือกิจกรรมที่จะเกิดขึ้นในบทเรียน 2) ด้านพฤติกรรม ผลจากการศึกษาวิจัยเรื่อง “การประเมินความพึงพอใจในด้านคุณลักษณะอัน พึงประสงค์ของนักเรียนโรงเรียนบ้านกุดตะกาบ อ าเภอวาริชภูมิ จังหวัดสกลนคร นักเรียนมีพฤติกรรมที่พึง ประสงค์เป็นไปตามคุณธรรมอัตลักษณ์ที่ก าหนดไว้ เช่น มีความรับผิดชอบต่อหน้าที่ของตนเองและส่วนร่วมมาก ขึ้น มีการพัฒนาตนเองในทิศทางที่ดีเพิ่มมากขึ้น เช่น กล้าแสดงออก กระตือรือร้น ฯลฯ และมีทัศนคติที่ต่อ
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -15- โรงเรียน รู้จักคุณค่าของตนเอง มีแรงจูงใจให้มุ่งผลสัมฤทธิ์ในการเรียน เพื่ออาชีพของตนเองในอนาคต และเข้าใจ คุณค่าของการเป็นคนดีและเป็นที่ยอมรับของครอบครัว ชุมชน และสังคม 3) นักเรียนได้รับรางวัลเหรียญทอง การประกวดมารยาทไทย ระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 4-6 และระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1-3 ระดับเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสกลนคร เขต 2 ด้านครู 1) รับรางวัล ระดับดีมาก ประเภทครูผู้สอน กลุ่มระดับมัธยมศึกษา ด้านการยกระดับคุณภาพ การศึกษา ตามโครงการ ความเป็นเลิศในการจัดการศึกษาของข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา ประจ าปี งบประมาณ พ.ศ.2566 ศึกษาธิการภาค 11 2) ผลงานวิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ ระดับดีเลิศ โครงการ IFTE นวัตกรรมการศึกษา ประจ าปี งบประมาณ 2566 ศึกษาธิการจังหวัดสกลนคร 3) ผลงานวิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ ระดับยอดเยี่ยม โครงการส่งเสริมความเป็นพลเมืองดีตามรอย พระยุคลบาทด้านการศึกษาสู่การปฏิบัติ ประจ าปีงบประมาณ 2566 ศึกษาธิการจังหวัดสกลนคร ด้านผู้บริหารสถานศึกษา 1) ได้รับการยอมรับว่าเป็นผู้บริหารมืออาชีพ มีภาวะผู้น าในการบริหารจัดการภายใต้การบริหาร การเปลี่ยนแปลงในศตวรรษที่ 21 พัฒนาระบบการบริหารจัดการให้เกิดประสิทธิภาพตามหลักธรรมาภิบาล 2) การประเมิน/คัดเลือกผลงานวิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ ( ฺBest Practice) โครงการสร้างและส่งเสริม ความเป็นพลเมืองดีตามรอยพระยุคลบาทด้านการศึกษาสู่การปฏิบัติ ระดับจังหวัดสกลนคร ประจ าปีงบประมาณ พ.ศ.2566 ระดับยอดเยี่ยม ศึกษาธิการจังหวัดสกลนคร ด้านโรงเรียน 1) จัดกิจกรรมประชาสัมพันธ์และเผยแพร่ผลงานทั้งกิจกรรมหน้าเสาธง กิจกรรมประชุม ผู้ปกครอง การเผยแพร่ผ่านเว็บไซต์ของโรงเรียน กิจกรรมแลกเปลี่ยนการเรียนรู้การประชุมZoom กิจกรรมนิเทศ โรงเรียนคุณธรรม 2) ได้รับการยกย่องจากส านักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน จากกิจกรรมโรงเรียนดี ต้องมีที่ยืน โดยการตรวจสอบการประเมินยกระดับคุณภาพโรงเรียนคุณธรรม สพฐ. ระดับ 3 ดาว ประจ าปี การศึกษา ๒๕๖๑ พิจารณาตามเกณฑ์การตรวจสอบ ซึ่งโรงเรียนผ่านเกณฑ์การพิจารณาคัดเลือกเป็นโรงเรียน คุณธรรม สพฐ. ระดับ ๓ ดาว เป็นโรงเรียนแบบอย่างในด้านการจัดการเรียนการสอน เพื่อส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรมและธรรมาภิบาลในสถานศึกษา โครงการโรงเรียนคุณธรรม สพฐ. 8. เงื่อนไขความส าเร็จ - บทบาทผู้บริหารสถานศึกษา ผู้บริหารสถานศึกษาเป็นส่วนส าคัญในการพัฒนาส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรมในสถานศึกษา เป็นผู้น าในการขับเคลื่อนการบริหารงานแบบมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง เช่น นักเรียน ครูผู้บริหาร คณะกรรมการสถานศึกษา ผู้ปกครอง ผู้น าชุมชน ฯลฯ ส่งเสริมคุณธรรมในรูปแบบต่าง ๆ ทั้ง ภายในและภายนอกสถานศึกษา สร้างขวัญและก าลังใจ ให้ค าปรึกษา กับคณะครูและนักเรียนในการด าเนิน กิจกรรมต่าง ๆ อย่างต่อเนื่องสม่ าเสมอ มีความรับผิดชอบปฏิบัติหน้าที่ตรงเวลาและเต็มเวลา ก ากับ ติดตาม นิเทศการเรียนการสอนตามก าหนด ประเมินแบบกัลยาณมิตร ใช้วัสดุ อุปกรณ์อย่างคุ้มค่า พูดจาสุภาพ เป็น แบบอย่างที่ดีให้กับทุกคน ซึ่งน าไปสู่การพัฒนาและปรับเปลี่ยนเป็นพฤติกรรมที่พึงประสงค์
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -16- - ครูแกนน าและนักเรียนแกนน า ครูแกนน าได้เข้ารับการประชุมฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการ (Workshop) “การปฏิรูปการเรียน การสอนพระพุทธศาสนาในโรงเรียนต้นแบบการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน” และได้ น ามาขยายผล ให้กับเพื่อนครูในโรงเรียนได้เข้าใจ เป็นการสร้างทีมหลักในการปฏิบัติงานของโรงเรียนให้ ขับเคลื่อนไปสู่ เป้าหมายของหลักการของโรงเรียนต้นแบบการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐานให้ส าเร็จลุล่วงได้ ด้วยดี โดย ใช้กระบวนการกิจกรรมที่ส่งเสริม คุณธรรมจริยธรรม แก่ผู้บริหาร ครู ผู้ปกครองและนักเรียนให้ สามารถ บรรลุเป้าหมายในการแปลงคุณธรรมให้เป็นจริยธรรมหรือพฤติกรรมที่พึงประสงค์ อันน าไปสู่การปฏิบัติ จน เป็นวิถีอย่างยั่งยืน - การนิเทศจากผู้บริหารสถานศึกษา คณะกรรมการสถานศึกษา และผู้ปกครอง ได้มานิเทศติดตาม แบบกัลยาณมิตร คอยให้ค าปรึกษาข้อแนะน า ชี้แนะแนวทางที่เป็น ประโยชน์แก่โรงเรียนในการขับเคลื่อนการ ด าเนินงานการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน ได้ชัดเจนมากขึ้น สร้างขวัญและก าลังใจให้กับโรงเรียน คณะครู ใน การ สร้างสรรค์พัฒนากิจกรรมที่ส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรม แก่ผู้บริหาร ครู และนักเรียนให้สามารถบรรลุ เป้าหมาย - การพัฒนานวัตกรรมหรือการแก้ไขปัญหาของผู้เรียน โดยกระบวนการ PLC มีประสิทธิภาพสูง เนื่องจากข้อชี้แนะ ความคิด ประสบการณ์ของผู้เชี่ยวชาญ ผู้ที่ท างานมาก่อน ที่มีประสบการณ์แตกต่างกัน จะ สามารถแก้ปัญหาหรือได้งานที่มีประสิทธิภาพสูงสุด - การให้นักเรียนได้ใช้องค์ความรู้ที่ได้รับ หรือความสามารถที่มีในการท าประโยชน์เพื่อผู้อื่น หรือการ บริการสังคม จะท าให้นักเรียนเห็นคุณค่าของการเรียน เห็นคุณค่าของตนเอง ส่งผลให้นักเรียนตั้งใจเรียนหรือท า กิจกรรมในรายวิชาหรือเรื่องอื่นๆ ด้วย
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -17- ภาคผนวก
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -18- การจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณธรรม จริยธรรม นักเรียน โดยใช้ “วงล้อแห่งธรรม” ตามกรอบแนวคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน ขั้นที่ 1 เตรียมความพร้อมเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นที่ 2 ปฏิบัติกิจกรรมอย่างมีสติและสมาธิ
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -19- ขั้นที่ 3 การแลกเปลี่ยนเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ ขั้นที่ 4 สรุปการเรียนรู้อย่างมีสติและสมาธิ
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -20- ขั้นที่5 ประยุกต์วิถีธรรมสู่วิถีชีวิตอย่างมีสติและสมาธิ ขั้นที่ 6 ประเมินผลอย่างมีสติและสมาธิ
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -21- ผลงานวิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ ระดับยอดเยี่ยม โครงการส่งเสริมความ เป็นพลเมืองดีตามรอยพระยุคลบาทด้านการศึกษาสู่การปฏิบัติ ประจ าปีงบประมาณ 2566 ศึกษาธิการจังหวัดสกลนคร ผลงานวิธีปฏิบัติที่เป็นเลิศ ระดับดีเลิศ โครงการ IFTE นวัตกรรมการศึกษา ประจ าปีงบประมาณ 2566 ศึกษาธิการจังหวัดสกลนคร
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -22- ได้รับรางวัลเหรียญทอง การประกวดมารยาทไทย ระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 4-6 และระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1-3 ระดับเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสกลนคร เขต 2 ได้รับรางวัล ระดับดีมาก ประเภทครูผู้สอน กลุ่มระดับมัธยมศึกษา ด้านการยกระดับคุณภาพการศึกษา ตามโครงการ ความเป็นเลิศ ในการจัดการศึกษาของข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา ประจ าปีงบประมาณ พ.ศ.2566 ศึกษาธิการภาค 11
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -23- รางวัลโรงเรียนคุณธรรม ระดับ ๓ ดาว
นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี -24- กรอบคิดการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน กระบวนการเรียนรู้ที่มีสติและสมาธิเป็นฐาน “วงล้อแห่งธรรม” ที่มา : เอกสารประกอบการประชุมฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการ การปฏิรูปการเรียนการสอนพระพุทธศาสนา ส านัก วิชาการและมาตรฐานการศึกษา ส านักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน โดยคณะกรรมการ และ คณะอนุกรรมการปฏิรูปการเรียนการสอนพระพุทธศาสนาในสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน โมเดล นวัตกรรมสร้างสรรค์คนดี