หนังสืออิเล็กทรอนิกส์(e-book) วรรณคดีไทย เรื่อง มหาชาติคำหลวง

พระเวสสั นดรชาดก

มหาชาติคำหลวง

สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

ผู้จัดทำ


นาย อชิตะ แสนทวีสุข ม.4/10 เลขที่ 1

นายชินดนัย บุญถูก ม.4/10 เลขที่ 6

นายณภัทร สายแวว ม.4/10 เลขที่ 13

น.ส. กมลลักษณ์ เรืองวุฒิโรจน์ ม.4/10 เลขที่ 38

น.ส. กุลภรณ์ จันทศรี ม.4/10 เลขที่ 41

น.ส. พัทธนันทพร พันธ์เพชร ม.4/10 เลขที่ 42

ครู ที่ ปรึกษาโครงงาน

นางกรรณิการ์ พลพวก

โรงเรียนเบ็ญจะมะมหาราช อำเภอเมืองอุบลราชธานี
จังหวัดอุบลราชธานี

รายงานนี้เป็นส่วนประกอบโครงงานวิชา ท๓๑๑๐๒ ภาษาไทย
ระดับชั้ นมัธยมศึ กษาปีที่ ๔

คำนำ

โครงงานและหนังมืออิเล็กทรอนิกส์(e-book)ฉบับนี้ เป็นส่วนหนึ่งของวิชาภาษาไทย ท๓๑๑๐๒ เพื่อ
ศึกษาค้นคว้าหาความรู้ในเรื่องราวของวรรณคดีไทย เรื่องมหาชาติคำหลวง โดยได้ศึกษาผ่านแหล่งความ
รู้ต่างๆ เช่น ตำราหนังสือ หนังสือพิมพ์ วารสาร ห้องสมุดและแหล่งความรู้จากเว็บไซต์ต่างๆโดยโครงงาน
เล่มนี้ มีเนื้อหาเกี่ยวกับความหมายของวรรณคดีไทย เรื่องมหาชาติคำหลวงและคุณค่าความสำคัญของ
วรรณคดี เรื่องมหาชาติคำหลวงต่อสังคมแ
ละวัฒนธรรมไทย

ผู้จัดทำคาดหวังเป็นอย่างยิ่งว่าการจัดทำโครงงานและหนังสืออิเล็กทรอนิกส์(e-book)ฉบับนี้ จะมี
ข้อมูลที่เป็นประโยชน์ต่อผู้ที่สนใจศึกษาวรรณคดีไทยเรื่อง มหาชาติคำหลวง และสามารถนำข้อคิดต่างๆ
จากวรรณคดีนี้ ไปใช้ในชีวิตประจำวันได้เป็นอย่างดี

ผู้จัดทำ
ม.๔/๑๐

สารบัญ หน้า
๑
เรื่อง ๒
ประวัติผู้เเเต่ง ๒
จุดมุ่งหมายในการเเต่ง ๓
ลักษณะคำประพันธ์ ๔
ตัวอย่างคำประพันธ์ ๕
มหาชาติคำหลวง
กัณฑ์ที่ ๑ ทศพร ๑๙ พระคาถา

สารบัญ หน้า
๖
เรื่อง ๗
กัณฑ์ที่ ๒ หิมพานต์ ๑๓๔ พระคาถา ๘
กัณฑ์ที่ ๓ ทานกัณฑ์ ๒๐๙ พระคาถา ๙
กัณฑ์ที่ ๔ วนประเวสน์ ๕๗ พระคาถา ๑๐
กัณฑ์ที่ ๕ ชูชก ๗๙ พระคาถา ๑๑
กัณฑ์ที่ ๖ จุลพน ๓๕ พระคาถา
กัณฑ์ที่ ๗ มหาพน ๘๐ พระคาถา

สารบัญ หน้า
๑๒
เรื่อง ๑๓
กัณฑ์ที่ ๘ กุมาร ๑๐๑ พระคาถา ๑๔
กัณฑ์ที่ ๙ มัทรี ๙๐ พระคาถา ๑๕
กัณฑ์ที่ ๑๐ สักบรรพ ๔๓ พระคาถา ๑๖
กัณฑ์ที่ ๑๑ มหาราช ๖๙ พระคาถา ๑๗
กัณฑ์ที่ ๑๒ ฉกษัตริย์ ๓๖ พระคาถา
กัณฑ์ที่ ๑๓ นครกัณฑ์ ๔๘ พระคาถา

สารบัญ หน้า
๑๘
เรื่อง ๒๘
ข้อคิดในมหาเวสสันดรชาดกทั้ง 13 กัณฑ์

๒๙
บทวิเคราะห์วรรณคดี ๒๔
คุณค่าของวรรณคดี ๒๕
บทวิเคราะห์วรรณคดี
คุณค่าของวรรณคดี

ประวัติผู้แต่ง

สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถโปรดฯ ให้นักปราชญ์ราชบัณฑิตช่วยกันแต่ง เมื่อจุลศักราช ๘๔๔
พุทธศักราช ๒๐๒๕ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเป็นพระราชโอรสของสมเด็จพระบรมราชาธิปดีที่ ๒
หรือสามพระยา ก่อนเสวยราชย์ พระราชบิดาภิเษกให้เป็นพระมหาอุปราช และโปรดให้เสด็จไปครอง
เมืองพิษณุโลก มีอำนาจสิทธิ์ขาดในหัวเมืองฝ่ายเหนือ ได้รับราชสมบัติสืบต่อพระราชบิดา ระหว่าง
พ.ศ.๑๙๙๑ – ๒๐๓๑ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงสร้างความเจริญรุ่งเรืองแก่กรุงศรีอยุธยาเป็น
อันมาก ทรงแก้ไขการปกครอง โดยแยกทหารและพลเรือนออกจากกัน ฝ่ายทหารมีหัวหน้าเป็นสมุห
กลาโหม ฝ่ายพลเรือนมีสมุหนายก ทรงตั้งยศข้าราชการลดลั่นกันตามชั้น เช่น ขุน หลวง พระยา พระ
ทรงทำสงครามกับเชียงใหม่ ได้เมืองเชียงใหม่ พ.ศ.๒๐๑๗ เป็นเหตุให้เกิดลิลิตยวนพ่าย พระองค์มี
พระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนา เสด็จออกผนวชชั่วระยะหนึ่ง ที่วัดจุฬามณี จังหวัดพิษณุโลก การ
ทำนุบำรุงพระศาสนาในรัชกาลนี้ทำให้เกิดมหาชาติคำหลวง

จุดมุ่งหมายในการแต่ง

ตใเชวหร่้รนอาุรบบณเขเา้ทคาส่าพดกีทเรอุรุืกร่บอษวาังนาสมินกีห้วาาันฟชัองาเอตวิกคลพำาหรไปรลษอวงยาู่บวหำรรเืรอพณ็เนทคลศดญีกเรกาื่อลางรอืม่กนุหศๆาลปชทีรา่วะตัดิเคพเำวณหลีอาลัวนวันงนี้แนยััตกง่งมขีัไมตว้ฤาใชจก้สนษ์วด

ลักษณะคำประพันธ์

คำประพันธ์ในมหาชาติคำหลวงประกอบด้วย ร่าย โคลง กาพย์ ฉันท์ ยกเว้น กลอน โดยแยกเป็น ๒
ประเภทใหญ่ดังนี้ ดำเนินด้วยร่ายล้วนๆ มี ๗ กัณฑ์ คือ กัณฑ์ทศพร กัณฑ์หิมพานต์ กัณฑ์วน
ประเวศน์ กัณฑ์ชูชก กัณฑ์กุมาร กัณฑ์สักรบรรพและ นครกัณฑ์ ดำเนินด้วยร่ายและคำประพันธ์
ชนิดอื่นปนกัน มี 5 กัณฑ์ คือ ทานกัณฑ์ กัณฑ์จุลลพน กัณฑ์มหาพน กัณฑ์มัทรี กัณฑ์มหาราช และ
กัณฑ์ฉกกษัตริย์

ตัวอย่างคำประพันธ์

กสมรก“พำสาปณิมตรลรฑุิรพิวทิอตษตชัธันิ์ถยอธ์วัน่นาิาแตโัร้พบคกงา่หรรรพอิิิบะธฤชทูัาสรทยัรณรธยกา์รมเปบเฺเสิมมพรล็ดเ็ะชพใทจันดญสเสั์พบฉดพนิุพุ์์นจีทิ้บตยาดุธ้ะรงรวีองรนยัโิยตูโคปพ่เคนกากรธพถละขิ้าาศาธรรถรวาึาองรลสุมปสมส์วหนอเิัิทหอสสาศรนรสุอนพนเัาุคกโายกตรษมาเพราธจะ้อรเาหคสะร์กาแูดรผูธ็ถ้กถจผเ่าสโบสจิสบ่ดงเญ็หอษสจเฯสำขอบฺ็”รสาญาปศญจรฏัิย

มหาชาติคำหลวง

เป็นเรื่องราวของพระเวสสันดร ซึ่งเป็นนิทานชาดกเกี่ยวกับ
การบำเพ็ญทานบารมีของพระพุทธเจ้าในพระชาติสุดท้าย
ก่อนได้ตรัสรู้ เนื้อเรื่องแบ่งเป็น ๑๓ กัณฑ์ คือ กัณฑ์ทศพร
กัณฑ์หิมพานต์ กัณฑ์ทานกัณฑ์ กัณฑ์วนปเวสน์ กัณฑ์ชูชก
กัณฑ์จุลพน กัณฑ์มหาพน กัณฑ์กุมาร กัณฑ์มัทรี กัณฑ์สัก
กบรรพ กัณฑ์มหาราช กัณฑ์ฉกษัตริย์ และกัณฑ์นครกัณฑ์

กัณฑ์ที่ ๑ ทศพร ๑๙ พระคาถา

ว่าด้วยพรสิบประการท่ีพระอินทร์ทรงประทานแก่นางเทพธิดา ช่ือ
ว่า ผุสดี ผู้เป็นมเหสีซ่ึงทูลขอไว้ในวันจะจุติจากสวรรค์ลงมาเกิดใน
โลกมนุษย์
ลักษณะพร ๑๐ ประการท่ีพระนางทูลขอ เช่น “ขอเกิดในสีวี
ปราสาท ขอให้จักขุชาติคมขา ขอให้คิ้วโก่งโขนงดา ขอให้มีนามว่าผุ
สดี ขอให้ได้พระโอรส ผู้มีบุญ ขอให้ท้องไม่นูนเมื่อครรภ์มี” เป็นต้น
อานิสงส์: จะได้รู้จักเป้าหมายในการอธิษฐานใจในการทาบุญทา
กุศล ว่าหวังจะให้ตนได้ประสบสุขอย่างไรบ้าง

กัณฑ์ที่ ๒ หิมพานต์ ๑๓๔ พระคาถา

เมื่อพระนางผุสดีจุติจากสวรรค์มาปฏิสนธิ เป็นพระราชธิดาของพระเจ้ามัทราช

เมื่อเจริญวัย ๑๖ พรรษาได้รับการอภิเษกเป็นพระมเหสีของพระเจ้าสญชัย พระประมุขแห่งพระนครสีพี
ต่อประสูติพระราชโอรสทรงพระนามว่า “เวสสันดร”ในวันเดียวกันนั้น นางช้างฉัททันต์ได้ตกลูกเป็นช้าง
เผือกขาวบริสุทธิ์ ได้ชื่อว่า“ปัจจัยนาค” ต่อมาพระเจ้าสญชัยได้ทรงมอบราชสมบัตแด่พระเวสสันดรและ
ให้ทรงอภิเษกกับพระนางมัทรี เป็นคู่บารมีในการบริหารบ้านเมือง พระเวสสันดรทรงมีพระนิสัยน้อมไป
ในการบำเพ็ญทาน ทรงมุ่งจะบริจาคเป็นอารมณ์ เมื่อเกิดภาวะฝนแล้งในแคว้นกลิงคะ ประชาชนจึงมา
ขอช้างปัจจัยนาค พระองค์ ก็ทรงประทานให้ อันเป็นเหตุให้ชาวเมืองสีพีไม่พอใจ ทูลขอให้พระเจ้าสญชัย
เนรเทศไปสู่ ป่าหิมพานต์อานิสงส์: ในชั่วชีวิตหนึ่งจะไม่พลัดพรากจากคนรัก ของรัก และยศศักดิ์ที่ตนมี

กัณฑ์ที่ ๓ ทานกัณฑ์ ๒๐๙ พระคาถา


ก่อนพระเวสสันดรจะเสด็จออกพระนครสีพีทรงบริจาค “สัตตสดก
มหาทาน” (ทาน ๗ สิ่งๆ ละ ๗๐๐) ทรงมีพระนางมัทรี พระกัณหา
และพระชาลีรวม ๔ ชีวิตตามเสด็จไปประทับที่ป่าหิมพานต์

ระหว่างทางมียากจกมาทูลของพระราชทานรถและม้า พร
ะองค์

ก็ทรงเมตตาประทานให้ ในที่สุดทั้งสองพระองค์ทรงอุ้มพระโอรส
พระธิดา เสด็จพระดาเนินเข้าสู่ป่าหิมพานต์
อานิสงส์: ความมีชีวิตสมบูรณ์พูนสุขและความมีทรัพย์สินมั่งคั่ง
มั่นคงลงตัวเพราะถูกจัดสรรบันดาลด้วยทานบารมี

กัณฑ์ที่ ๔ วนประเวสน์ ๕๗ พระคาถา

พพหพเบแแเสเอมขปุืหลถา้็นตรรร่า่อนนะาะะางรทไิพทนนมพสเดปเีาว่นรทางเารรงสจใะรสตเะไบรน์ุนสตมเป:ลงัชิิกวกนนบตอชสนาสุูวีา่ดสศตาวลปูคสนริี่่ัศรปาตราทรนัค่ไกลเุยจหาจ็ดปกดริึทัา้ว็ะ้งมทงเรนในรทไมนพหืูรัดผ่ง้้าพูลอ้น้งาปรกส๒ัอรผนบ้ฏาณพะอนิตหกหเ์นนรฑวสวาน์่ละาชวาธัรดงงอคอเคคิมุปพจน้วนัด็พุมทดนารทเใครมคระรหพีรัีะร้้์กเยทททรเพอจษวว้ระรรางรสเาาดงงใเละีบจสปหเม้าัยก้ปีตนัถบรแเ็วณึทนะรงดคสลาพวกตหรลดูษ้บโษปราวัดั่พฎญะปตาคยแรเรรลรช์จมเิละจ้ยีะพาาึาื์อนะง่คกดใเอพาไาจหราปดร้ศงรต้รอพะลทมระใรังวรอมดทรัชามะงดงศษราราวีโพัภิลาตกดฎษัีพุรลยลษยรณ๔รร์าในทุาณะนกกม๒ชครกีทษีนรัีงใวัร่ณิรทหตใแาตุ้หมแหรหกผู้ิ่้เตเยใางท่์สดนีดพ้็จ

กัณฑ์ที่ ๕ ชูชก ๗๙ พระคาถา

กล่าวถึงชูชกผู้เข็ญใจ อาศัยอยู่ในบ้านทุนวิฏฐ์ต่อเนื่องเมืองกลิงคะรวบรวมเงิน
ที่เที่ยวขอทานมาได้ ๑๐๐ กษาปณ์ แล้วได้นาไปฝากไว้กับเพื่อนพราหมณ์ผู้หนึ่งเป็น
เวลานานต่อมาพราหมณ์ผู้นั้นจนลงจึงใช้จ่ายเงินของชูชกจนหมด เมื่อชูชกมาทวงคืนจึงไม่มีเงินให้ จึง
ยกอมิตตดาลูกสาวให้เป็นภรรยา อมิตตดาได้ทาหน้าที่เป็นภรรยาที่ดีจนเป็นที่เลื่องลือไปทั้งหมูบ้าน
ก่อให้เกิดสถานการณ์วุ่นวายไปทุกครอบคัว คือพวกสามีต่างได้ช่องตาหนิภรรยของตนว่าสู้อมิตตดาไม่
ได้ จึงทาให้ผู้เป็นภรรยาทั้งหลายเกลียดชังอมิตตดา ส่วนอมิตตดาเห็นว่าชูชกหลงใหลในความสาวของ
ตน จึงออกอุบายให้เฒ่าชูชก ไปขอพระกัณหาชาลีมาเป็นข้ารับใช้ ชูชกจึงออกเดินทางไปถึงวนสถานที่
พรานเจตบุตรรักษาแล้วหลอกพรานว่าตนคือพระราชสาส์นของพระเจ้าสญชัยมาเชิญพระเวสสันดร
เสด็จกลับ พระนคร พรานเจตบุตรหลงเชื่อจึงเลี้ยงดูปูเสื่อเป็นอย่างดี
อานิสงส์: จะเกิดไหวพริบในการเจรจาเป็นที่มาแห่งความสาเร็จ จะประสบ ช่องทางที่ดีมีชีวิตท่อง
เที่ยวอยู่ในตระกูลและสังคมที่ดีซึ่งมีกัลยาณมิตรรอบด้าน

กัณฑ์ที่ ๖ จุลพน ๓๕ พระคาถา

อชเวกีห้งใลา่หกมนาื้ิตอชวสูนถชงึงสกก์เ:เรสด้ะจินนทะทไเงปปาห็งหนลใาคนงพนทป่รไาามะงโ่อตปหัจลรล่จงองุหตใดหรฤชืีๅลอวษิใปตี่นาเอพเืลบ่็อกาใซยหึ่้งมชุเ่ขปว็ไยนมช่ทีต้หิาดนงสเุทดขิานองทยที่ี่า่พจงระมัาไวปนเตม่เอาจตถึบงุตร

กัณฑ์ที่ ๗ มหาพน ๘๐ พระคาถา

พรรณนาถึงป่าใหญ่ที่ชูชกเดินมาจนถึงอาศรมพระอัจจุตฤๅษีแล้วหลอก
พระฤๅษีว่าตนเป็นคนคุ้นเคยกับพระเวสสันดรมาก่อนพระอัจจุตฤๅษี มิ
สงสัยจึงให้ชูชกพักแรมด้วยหนึ่งคืน รุ่งเช้าก็ชี้ทางไปป่าหิมพานต์ไปสู่
อาศรม สถานพระเวสสันดรในป่านี้มีราชสีห์ ๔ จาพวกอาศัยอยู่ ได้แก่
๑. ติณราชสีห์ ๒. กาฬสิงห์ ๓. ปัณฑุสุรปฤดินทร์ ๔. ไกรสรสิงหราช
เป็นที่หวั่นหวาดของคนทั่วไป
อานิสงส:์ จะมีลาภ ยศ สุข สรรเสริญ ที่เหนือกว่าใครๆ

กัณฑ์ที่ ๘ กุมาร ๑๐๑ พระคาถา

กล่าวถึงชูชกผู้ผจญความลาบาก เดินทางไปขอสองกุมารจาก พระเวสสันดร ขณะที่พระนางมัทรีเข้า
ป่าหาผลไม้ด้วยความห่วงใยจึงสั่งเสีย กุมารทั้งสองให้ระวังเนื้อระวังตัว ดังนั้น พระกัณหาชาลีจึงพา
กันเดินลงไป ซ่อนตัวอยู่ในสระบัวพระเวสสันดรรู้เข้าจึงเดินตามรอยเท้าไปเรียกสองกุมารขึ้นมาจาก
สระให้มาเป็นสาเภาทองพาพระองค์ไปสู่นิพพาน แล้วพระองค์ทรงยกสองกุมารให้ชูชก บันดาลให้
บังเกิดความมหัศจรรย์บนแผ่นดิน ชูชกผูกแขนสองกุมา แล้วเฆี่ยนตีต่อหน้าพระเวสสันดรจนพระองค์
เกิดบันดาลโทสะเกือบระงับดับไว้มิได้
อานิสงส์: จะประสบชัยชนะในทุกกรณี จะมีปัญญาบารมีเจิดจ้า สามารถขบคิดปัญหาต่างๆ ได้

กัณฑ์ที่ ๙ มัทรี ๙๐ พระคาถา

กล่าวถึงพระนางมัทรีกลับจากป่าหาผลไม้ ไม่เห็นพระกัณหาชาลี จึงทูล
อ้อนวอนถามพระเวสสันดร แต่พระเวสสันดรไม่ทรงตอบ เพราะเห็นว่า
พระนางกาลังเหนื่อยมาพอทราบว่าพระลูกรักพลัดพรากจากไปเกรงว่า
จะเป็น อันตรายที่เกิดขึ้นจากความโศกเศร้าพระนางมัทรีออกตามหา
กัณหาชาลีตลอดคืนยันรุ่งจนรู้สึก เหน็ดเหนื่อยเป็นอย่างที่สุดจนสลบไป
พระเวสสันดรจึงยกพระเศียรนางขึ้นวาง บนตักแล้วเอาน้ารดพระอุระ
เมื่อพระนางฟื้นคืนมาจึงตรัสบอกความจริงและ ขอให้พระนาง
อนุโมทนาสาธุการในปุตตทานครั้งนี้ด้วย
อานิสงส์: จะได้บุตรธิดาผู้มีรูปโฉมงดงาม มีความกตัญญูรู้คุณ พ่อแม่
ประพฤติแต่คุณประโยชน์ โทษไม่มี

กัณฑ์ที่ ๑๐ สั กบรรพ ๔๓ พระคาถา

เขปอพสพกปอนลา็รรร่ันนาฝาะาบิเกวหสนาสหถฏกงมาึนตงสุไงุแณ์นใทวม:์ล้้หักจมา้ทจ่ะเอาวาะกรใกิีสขนหเดั้ปมพอกพพ็ปนหไกรรรฐวะเผา้ะะูพกท้เช่มีนเวอีสววนัชาส่นรีนสสงวสา่ิสเไัมตงัมชนัหืนผท่รอดวดลคารืรีบรใพอกไก็หปข็รอ้รืจ่พทอนทะนัะุ่รพาเวโปวทะกมทรส้รอาาทาิะสไกรนวันดทไนา้ทสดาัราด้๘กรจสน์นัร้กดำเอใหปกเเวหยท่รลร้ราั็อ่จใะวงีเงหกปนกรว็้่ญาานาา่จชถรึใจท้งหจาะ้จึามแงไนาีสดลใแ้้บคาวรลัแารบพงรมดกรกมางีาาาอกขหรัยนอามเยปยิณ็่ใงน์หใจ้ึหงญ่

กัณฑ์ที่ ๑๑ มหาราช ๖๙ พระคาถา

กล่าวถึงชูชกพาสองกุมารเดินทางมาถึงป่าใหญ่ เทพเจ้าแปลงร่างเป็น
พระเวสสันดรและพระนางมัทรี มาคอยดูแลพระกุมารทั้งสอง เมื่อเดินทางมาถึงทางแยกสองแพร่งที่
จะไปนครกลิงคะและนครสีพีเทพเจ้าก็ดลใจให้ชูชกเดินหลงเข้าไปในนครสีพีและพาสองกุมาไปถึง
หน้าพระที่นั่งโดยมิได้มีใครทักท้วง พระเจ้าสญชัยโปรดให้ชูชกและสองกุมารเข้าเฝ้า แล้วโปรดให้เบิก
พระราชทรัพย์ไถ่ถอนพระกัณหาชาลีตามพิกัดค่าที่พระเวสสันดรกาหนดไว้
พระราชทานสมโภสรับขวัญและเตรียมการไปรับพระเวสสันดร ขณะเดียวกันพระเจ้ากรุงกลิงคะ
โปรดให้พราหมณ์ ๘ คน นาช้าง ปัจจัยนาคมาถวายคืน ฝ่ายชูชกบริโภคอาหารเกินขนาดไฟธาตุ
กำเริบท้องแตก ถึงแก่ความตาย
อานิสงส์: จะเป็นผู้มีบุญรักษาเทวดาคุ้มครอง สิ่งที่รักเสียไปจะได้คืน มาโดยเร็ว

กัณฑ์ที่ ๑๒ ฉกษัตริย์ ๓๖ พระคาถา

กล่าวถึงพระเจ้าสญชัยให้พระชาลีทรงช้างปัจจัยนาคนำกองทัพ
มารับพระเวสสันดร เมื่อหกกษัตริย์ได้พบกันก็บังเกิดความรู้สึก
ทั้งดีพระทัยและเศร้าโศกอย่างรุนแรง ทรงกรรแสงสุดจะ
ประมาณจนสลบไป บรรดาเสวกามาตย์ก็สลบลงหมด ครั้งนั้น
แผ่นดินสั่นไหวและท้าวสหัสนัยเทวนราชบันดาลฝนโบกขร
พรรษตกลงมาประพรมชุบชีพให้ชื่นบาน ฟื้นคืนลมปฤดีทุกคน
อานิสงส์:จะช่วยให้มีชีวิตและครอบครัวที่ร่มเย็นเป็นสุข
ปราศจาก ทุกข์มาหา

กัณฑ์ที่ ๑๓ นครกัณฑ์ ๔๘ พระคาถา

กล่าวถึงพระเวสสันดรได้รับคาทูลเชิญให้ลาผนวช (สึก) เพื่อรับราชสมบัติและให้ทาพิธีราชาภิเษกใน
บริเวณพระอาศรมแล้วจึงทรงช้างปัจจัยนาคเดินทางกลับนครสีพีบรรดาสัตว์น้อยใหญ่ที่เคยได้อาศัย
ร่มบารมี คุ้มครองป้องกันอันตรายภัยพิบัติต่างพากันเศร้าโศกเสียใจ เมื่อพระเวสสันดรกลับมาครอง
พระนครก็มีห่าฝนสัตตรัตนมาศตกไปทั่วพระนคร ให้เป็นทานแก่ชนทั้งหลาย พระเวสสันดรครองนคร
สีพีจนพระชนมายุ ๑๒๐ พรรษา ก็สวรรคตไปบังเกิดในดุสิตเทวโลก
อานิสงส์: จะช่วยให้ชีวิตอยู่เย็นเป็นสุขในท่ามกลางหมู่ญาติมิตร ชีวิตปราศจากโรคภัยมีพลานามัย
สมบูรณ์ เมื่อถึงคราวสิ้นใจจักไป บังเกิดบนสวรรค์ มีพระนิพพานเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

ข้อคิดในมหาเวสสันดรชาดกทั้ง 13 กัณฑ์

• กัณฑ์ทศพร
ข้อคิดประจำกัณฑ์
การทำบุญจักให้สำเร็จสมประสงค์ต้องอธิษฐานจิตตั้ง เป้าหมายชีวิตที่ตน


ปรารถนาไว้ ความปรารถนาที่จะสำเร็จสมดังตั้งใจผู้นั้นต้องมีศีลบริบูรณ์ กล่าวคือ

๑. ต้องกระทำความดี
๒.ต้องรักษาความดีนั้นไว้
๓. หมั่นเพิ่มพูนความดีให้มากยิ่งขึ้น

• กัณฑ์หิมพานต์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑.คนดีเกิดมานำพาโลกให้ร่มเย็น
๒. โลกต้องการผู้เสียสละมิฉะนั้นหายนะจะบังเกิด
๓. การทำดีย่อมมีอุปสรรค "มารไม่มีบารมีไม่มามารยิ่งมาบารมียิ่งแก่กล้า"
๔. จุดหมายแห่งการเสียสละอยู่ที่พระโพธิญาณมิหวั่นไหวแม้จะได้รับทุกข์

• ทานกัณฑ์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑.ความรักของแม่ ความห่วงของเมีย
๒.โทษทัณฑ์ของการเป็นหม้าย คือถูกประนามหยามหมิ่นอาจถึงจบชีวิตด้วยการ
ก่อกองไฟให้รุ่งโรจน์แล้วโดดฆ่าตัวตาย
๓.เพื่อประโยชน์สุขของส่วนรวม พึงยอมเสียสละประโยชน์สุขส่วนตัว
๔. ยามบุญมีเขาก็ยกยามตกต่ำเขาก็หยาม ชีวิตมีทั้งชื่นบานและขื่นขม

• วนประเวศน์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. ยามเห็นใจ ยามจน ยามเจ็บ ยามจากเป็นยามที่ควรจะได้รับความเหลียวแล
๒. ผลดีของมิตรแท้ คือ ไม่ทอดทิ้งในยามเพื่อนทุกข์ ช่วยอุ้มชูยามเพื่อนอ่อนล้า ช่วยฉุดดึงยาม
เพื่อนตกต่ำ
๓. น้ำใจของคนดี หากรู้ชัดว่าปกติสุขของคนส่วนมากจะตั้งอยู่ได้ เพราะการเสียสละของตน
ก็สมัครสลัดโอกาสและโชคลาภอันจะพึงได้ ด้วยความชื่นชม

• กัณฑ์ชูชก
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑.ของที่รักและหวงแหน ที่โบราณห้ามฝากผู้อื่นไว้คือ เงิน ม้า เมีย ยิ่งน้องเมียห้ามฝากเด็ดขาด
อันตรายมาก
๒.ภรรยาที่ดีย่อมไม่ย่อหย่อนต่อหน้าที่ ข้าวดำ น้ำตัก ฟืนตอหักหา น้ำร้อน น้ำชาเตรียมไว้เสร็จ
๓.ของไม่คู่ควรย่อมมีปัญหา ตำราหิโตปเทศกล่าวว่า "ความรู้เป็นพิษเพราะเหตุที่ไม่ใช้ อาหาร
เป็นพิษเพราะเหตุไฟธาตุไม่ย่อย เมียสาวเป็นพิษเพราะผัวแก"

• กัณฑ์จุลพน
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. มีอำนาจหากขาดปัญญาย่อมถูกหลอกได้ง่าย
๒. คนโง่ย่อมเป็นเหยื่อของคนฉลาด
๓. ไว้ใจทาง วางใจคน จะจนใจตัว
• กัณฑ์มหาพน
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. ฉลาดแต่ขาดเฉลียว มีปัญญาแต่ขาดสติก็เสียทีพลาดท่าได้
๒. สงสารฉิบหาย เชื่อง่ายเป็นทุกข์
๓. คบคนให้ดูหน้า ซื้อผ้าให้ดูเนื้อ ซื้อเสื่อให้ดูลาย

• กัณฑ์กุมาร
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. ความเป็นผู้รู้จักกาลเทศะ ไม่ผลีผลามเข้าไปขอรอจนพระมัทรีเข้าป่าจึงเข้าเฝ้า เพื่อของสองกุมาร เป็น
เหตุให้ชูชกประสบผลสำเร็จใจสิ่งที่ตนปรารถนา ดังภาษิตโบราณว่า "ช้า ๆ จะได้พร้าเล่มงาม ด่วนได้สาม
ผลามมักพลิกแพลง" ช้าเป็นการนานเป็นคุณ ผู้รู้จักโอกาส มีมารยาท กล้าหาญ ใจเย็น เป็นสำเร็จ
๒. พ่อแม่ทุกคนรักลูกเหมือนกัน แต่เป็นห่วงไม่เท่ากัน ห่วงหญิงมากกว่าห่วงชาย เพราะท่านเปรียบไว้ว่า
"ลูกหญิงเหมือนข้าวสาร ลูกชายเหมือนข้าวเปลือก"
๓. สติ เตสัง นิวารณัง สติเป็นเครื่องป้องกันอันตรายทั้งปวงได้ ขันติ สาหสวารณา ขันติป้องกันความ
หุนหันพลันแล่นได้ เป็นเหตุให้พระเวสสันดรไม่ประหารชูชกด้วยพระขรรค์ เมื่อถูกชูชกประนาม
๔. วิสัยหญิงนั้น แม้จะมากอยู่ด้วยเมตตากรุณา ชอบปลดเปลื้องทุกข์แก่ผู้อื่นก็จริงอยู่ แต่เว้นอย่างเดียว ที่
ผู้หญิงนั้นไม่มีวันจะสละสิ่งนั้น คือ "ลูก"

• กัณฑ์มัทรี
ข้อคิดประจำกัณฑ์
ลูกคือแก้วตาดวงใจของผู้เป็นพ่อแม่ "ลูก ดีเป็นที่ชื่นใจของพ่อแม่ ลูกแย่พ่อแม่ช้ำใจ" รัก
ใครเล่าจะเท่าพ่อแม่รัก ห่วงใดเล่าจะเท่าพ่อแม่ห่วง หวงใดเล่าจะเท่าพ่อแม่หวง ให้ใคร
เล่าจะเท่าพ่อแม่ให้ เพราะฉะนั้นพึงเป็นลูกแก้ว ลูกขวัญ ลูกกตัญญู ที่ชาวโลกชื่นชม
พรหมก็สรรเสริญฯ

• กัณฑ์สักกบรรพ
ข้อคิดประจำกัณฑ์
การทำดีแม้ไม่มีคนเห็น ก็เป็นความดีอยู่วันยังค่ำ ดุจทองคำแม้จะอยู่ในตู้โชว์ หรือในกำปั่นก็เป็นทองคำอยู่นั่นเอง เข้า
ลักษณะว่า ความ(ของ)ดีดีเด็ดเหมือนเพชรเหมือนทอง ถึงไร้เจ้าของก็เหมือนตัวยัง ถึงใส่ตู้อุด ถึงขุดหลุมฝัง ก็มีวัน
ปลั่งอะหลั่งฉั่งชู การทำความดีแม้ไม่มีคนเห็น แต่เทพยดาอารักษ์เบื้องบนท่านย่อมรู้

• กัณฑ์มหาราช
ข้อคิดประจำกัณฑ์
คนดีตกน้ำไม่ไหล ตกไฟไม่ไหม้ ย่อมได้รับความปกป้องคุ้มครองภัยในที่ทุกสถาน
• กัณฑ์ฉกษัตริย์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
๑. พรากมีวันพบ จากมีวันเจอ จากกันยามเป็นได้เห็นน้ำใจจากกันยามตายได้เห็นน้ำตา
๒. การให้อภัยเป็นเพราะได้สำนึกเป็นเหตุให้ลบรอยร้าวฉานบันดาลสันติสุขแก่ส่วนรวม
๓. สี่เท้ายังรู้พลาด นักปราชญ์ยังรู้ผิด บรรพชิตยังรู้เผลอ ความผิดพลาดเป็นเรื่องของมนุษย์ แต่การให้
อภัยเป็นวิสัยของเทวดา

• นครกัณฑ์
ข้อคิดประจำกัณฑ์
การทำความดี ย่อมได้รับผลดีตอบแทน การใช้
ธรรมะในการปกครองย่อมทำให้เกิดความ
สงบร่มเย็น

บทวิเคราะห์วรรณคดี

• คุณค่าด้านเนื้อหา
อธิบดีกรมศิลปากร กล่าวว่า “มหาชาติคำหลวง” เป็นวรรณคดีที่เล่าเรื่องราวของพระเวสสันดร
“อันเป็นพระชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ ซึ่งได้บำเพ็ญบารมีครบถ้วนทั้ง 10 ประการ ก่อนตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธ
เจ้า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยาโปรดเกล้าฯ ให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตร่วมกันแปลแต่งขึ้นจาก
เรื่องเวสสันดรชาดก ซึ่งเป็น ภาษาบาลี ในพระไตรปิฎก มาเป็นคำประพันธ์ภาษาไทยเมื่อพุทธศักราช 2025
แบ่งเนื้อหาออกเป็น 13 กัณฑ์ แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภท ร่าย โคลง ฉันท์ และกาพย์ อันไพเราะงดงามยิ่ง

มหาชาติคำหลวง เป็นต้นแบบการแปลแต่งวรรณคดีพระพุทธศาสนาเรื่องอื่น ๆ และเป็นต้นแบบการแต่งคำประพันธ์ใน
สมัยหลังจึงเป็นวรรณคดีเรื่องสำคัญที่ทรงคุณค่าในด้านวรรณศิลป์ ทั้งยังให้ความรู้เกี่ยวกับสังคมและประเพณีวัฒนธรรม
ไทย รวมถึงคติความเชื่อโดยเฉพาะเรื่องการให้ทานก่อนหน้านี้ พ.ศ. 2553 ได้ประกาศยกย่องวรรณคดีเรื่อง “ไตรภูมิ
กถา” ให้เป็นยอดของวรรณคดีสมัยสุโขทัยและพ.ศ. 2558 ประกาศยกย่องพระราชนิพนธ์บทละครเรื่อง “รามเกียรติ์ใน
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช” เป็นวรรณคดีแห่งชาติ มาแล้ว

คุณค่าของวรรณคดี

• คุณค่าด้านวรรณศิลป์
23พ.ค.65- ณ ห้องดอกไม้สด สำนักหอสมุดแห่งชาติ นายกิตติพันธ์ พานสุวรรณ อธิบดีกรมศิลปากร พร้อมด้วย คณะกรรมการ
วรรณคดีแห่งชาติ ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต และศาสตราจารย์กิตติคุณสุกัญญา สุจฉายา ร่วมกันแถลงข่าว
การประกาศยกย่องวรรณคดีเรื่อง มหาชาติคำหลวง เป็นวรรณคดีแห่งชาติ และการสัมมนาทางวิชาการเรื่อง “วรรณกรรมเรื่อง
มหาชาติในวัฒนธรรมไทย”

คณะกรรมการวรรณคดีแห่งชาติ ได้พิจารณาคัดเลือกหนังสือวรรณคดีที่มีคุณค่าโดดเด่น ทั้งความงดงามทางวรรณศิลป์ รวมถึง
แนวคิดด้านสังคม จริยธรรม จารีตประเพณีและวัฒนธรรม อันทรงอิทธิพลต่อสังคมไทย เพื่อประกาศยกย่องให้เป็น “วรรณคดี
แห่งชาติ” ซึ่งพุทธศักราช 2553 ได้ประกาศยกย่องวรรณคดีเรื่อง “ไตรภูมิกถา” ให้เป็นยอดของวรรณคดีสมัยสุโขทัย
พุทธศักราช 2558 ประกาศยกย่องพระราชนิพนธ์บทละครเรื่อง “รามเกียรติ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
มหาราช” เป็นวรรณคดีแห่งชาติ

• คุณค่าด้านสังคมและวัฒนธรรม
เป็นวรรณคดีที่ชี้ให้เห็นถึงการที่ประชาชนมีสิทธิ์มีเสียงในการ ปกครองบ้านเมืองของตน และแสดงให้
เห็นถึงความคิดในการปกครองแบบประชาธิปไตย และมหาชาติคำหลวงช่วยให้เข้าใจวัฒนธรรมอินเดีย
โบราณและกวีได้สอดแทรกชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทยสมัยนั้น ตลอดจนความคิดความเชื่อลงใน
หนังสือเล่มนี้จึงเป็นหลักฐานแสดงให้เห็นว่าคนไทยได้รับวัฒนธรรมของอินเดียมา แต่ก็นำมาปรับปรุง
ตามความนิยมและชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทย เช่น การให้ทาน การที่สามีเป็นใหญ่ในครอบครัว
การที่ภรรยาซื่อสัตย์ต่อสามี ฯลฯ

บรรณนานุกรม

ประวัติวรรณคดีไทย. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/lORUV
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).

หลักสูตรศิลปะศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาภาษาไทย. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/pqvxY
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).

นามานุกรมวรรณคดีไทย. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/jzFPX
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).

วรรณคดีไทยสมัยอยุธยาตอนต้น. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/cUWXY
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).

ติวฟรี.คอม. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/afjpX
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).

วัชรญาณ. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/lsBHX
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).

หนังสือคำหลวง. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/wFMQ4
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).

PowerPoint Presentation เทศมหาชาติ. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/ejsTW
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).

วรรณคดีไทย. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. (ออนไลน์).
เข้าถึงได้จาก : shorturl.at/jnor2
(วันที่ค้นข้อมูล : 19 ธันวาคม 2565).