BAHAN
AJAR
AKSARA JAWA
KANGGE KELAS XI SMK
YESSI ESTIFALIA
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
ATUR PANGIRING
Atur puji syukur kula dhumateng Gusti Allah Ingkang Maha Agung, kula
saged ngrampungaken modul piwulangan basa Jawa bab Aksara Jawa kangge kelas
XI wonten ing tataran SMK. Bahan ajar basa Jawa punika namung kangge mbiyantu
para siswa anggenipun sami sinau basa Jawa. Banyak hal yang mempengaruhi
keberhasilan pencapain ketuntasan belajar peserta didik. Pangrakiting mobul punika
mawi lelandhesan Kompetensi Inti dan Kompetensi Dasar Mata Pelajaran Bahasa Jawa
SMA/SMK/MA Kurikulum 2013 Muatan Lokal Provinsi Daerah Istimewa Yogyakarta.
Kanthi mekaten ing pangajab saben siswa saged nguwaosi kompetensi-kompetensi ingkang
kalebet ing KI lan KD.
Mbok bilih ing mangke pinanggih samukawis bab taksih sinaos kirang
jangkep menggahing materi gegayutan kalihan kurikulum ingkang lumampah, awit
saking punika panyaruwe para pamaos lan winasis tansah kula antu-antu.
Ing wasana mugi-mugi bahan ajar punika wonten ginanipun tumrap para
kadang dwija langkung-langkung tumrap siswa.
Yogyakarta, Agustus 2022
Penyusun
ii | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
DAFTAR ISI
COVER DEPAN..................................................................................................i
ATUR PANGIRING...........................................................................................ii
DAFTAR ISI......................................................................................................iii
DAFTAR GAMBAR .........................................................................................iv
I. PURWAKA....................................................................................................v
A. Rasional lan Deskripsi Cekak....................................................................v
B. Relevansi....................................................................................................v
C. Pituduh Pasinaon ......................................................................................vi
II. WOSIPUN......................................................................................................1
A. Ancas Piwulangan ..................................................................................... 1
B. Pokok Materi ............................................................................................. 1
C. Andharan Materi........................................................................................ 1
1. Aksara Nglengena lan Pasangan......................................................... 1
2. Aksara Sandhangan ............................................................................ 1
a. Mandaswara................................................................................. 1
b. Wyanjana..................................................................................... 2
c. Panyigeg Wanda.......................................................................... 2
3. Aksara Rekan, Swara lan Angka ........................................................ 3
4. Forum Diskusi .................................................................................... 4
III. WASANA ....................................................................................................5
A. Ringkesan.............................................................................................. 5
B. Tes formatif........................................................................................... 6
DAFTAR PUSTAKA ....................................................................................... 10
iii | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
DAFTAR GAMBAR
Gambar 1.1 Aksara Jawa Stasiun Yogyakarta .................................................... 5
iv | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
I. PURWAKA
A. Rasional saha Deskripsi Cekak
Basa punika salah satunggaling olah budaya manungsa, ingkang
kawitan wonten gandheng cenengipun kalihan manungsa satunggal lan
sanesipun salebeting bebrayan ageng, saengga saged tetepungan, caturan lan
celathon. Basa punika kasusun saking aksara kang saged bentuk
satunggaling ukara. Wonten ing wewengkong Jawa Tengah, Yogyakarta
saha Jawa Timur anggadhahi aksara Jawi kang kalebet salah satunggalipun
aksara Brahmi. Aksara Jawi nglegana utawi dentawyanjana wonten
gandheng cenengipun kalihan legenda Ajisaka, ingkang anggadhahi teges
Ha Na Ca Ra Ka (Ana cerita), Da Ta Sa Wa La (wong utusan kan setya), Pa
Dha Ja Ya Nya ( kang duweni kasekten kang padha), Ma Ga Ba Tha Nga
(Padu banjur pada dadi bathang (mati)).
Modul punika badhe ngrembag babagan aksara Jawi nglegena,
pasangan, sandhangan, aksara rekan, aksara swara lan angka.
B. Relevansi
Aksara Jawi punika kalebet warisan budaya saking para leluhuripun.
Ananging kathah tiyang jaman sakniki malah boten tepang utawi mangertos
malih aksara Jawi. Kamangka aksara Jawa dipungadhang-gadhang dados
ciri utawi keunikan, saengga asring dipunagem kangge nama margi, nama
panggenan lan kathah panggenan wisata wonten ing wewengkon Jawa lan
Yogyakarta. Pramila, nyinaoni bab aksara Jawa punika anggadhahi ancas
kang ageng, punapa malih kangge narik para wisatawan kang remen bab
budaya.
Modul punika ugi jumbuh kalihan silabus mata pelajaran: KD 3.3
Memahami wacana beraksara Jawa.
v | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
C. Pituduh Pasinaon
1. Kangge Siswa
a. Cobi dipunwaca materi wonten ing modul punika kanthi premati.
b. Rembagan kalihan kanca bab punapa ingkang wonten ing pasinaonan
punika kangge mangertosi ancas piwulangan saha nguwaosi
kompetensi.
c. Rembagan kalihan kanca sanes babagan masalah ingkang wonten ing
forum diskusi.
d. Mbok menawi wonten ing lampahan nyinaoni materi para siswa
pikantuk kasisahan, Pramila saged nyuwun pirsa kalihan guru utawi
rembagan kalihan kanca sanes.
2. Kangge Guru
a. Biyantu para siswa kangge nyinaoni bahan ajar kersanipun
piwulangan saged efektif.
b. Identitas saha analisis sarana-prasarana pawiyatan wonten ing sekolah
kedah dipunoptimalaken.
c. Paringi motivasi para siswa kersanipun semangat anggenipun
nindakaken piwulangan.
vi| P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
II. WOSIPUN
A. Ancas Piwulangan
Sakbibaripun nyinaoni bahan ajar punika pangajapipun siswa saged nguwaosi
materi bab aksara Jawa.
B. Pokok Materi
Pokok materi salebeting bahan ajar:
1. Aksara nglegena, pasangan lan sandhangan
2. Aksara swara, angka lan rekan
C. Andharan Materi
a. Aksara Nglegena saha Pasangan
b. Aksara Sandhangan Namanipun
• Mandaswara Suku
Wujudipun Kangge swanten
U
I Wulu
e Pepet
1 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
é / è Taling
O Taling tarung
Wyanjana Kangge nglambangaken Namanipun
Wujudipun
Ra Cakra
Cakra keret
Re
Pengkal
Ya
Panyigeg wanda
Wujudipun Kangge nglambangaken Namanipun
h Wignyan
r Layar
Ng Cecak
paten Pangkon
2 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
2. Aksara Swara lan rekan
Aksara Rekan
=Kha =Dza =Fa/Va =Za =Gha
Tuladha : fakir miskin :
Aksara Swara =I =U =E =O
=A
Kangge panyeratan :
1. Sasi : Oktober =
2. Serapan : Impor =
Aksara Angka
Aksara angka kedah dipunserat kanthi dipunapit sandhangan, padha pangkat ……
=1 = 2 = 3 = 4 = 5 = 6 =7 = 8
=9 =0
Tuladha:
: Rp 15.000
3 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
3. Forum Diskusi
Gambar 1.1 Aksara Jawa Slasar Malioboro
a. Cobi dipuntuweni gambar tulisan aksara Jawa wonten ing Slasar Malioboropunika!
Rembagan kalihan kanca sanes punapa sampun leres seratan aksara Jawa punika?
Menawi dereng kados pundi ingkang leres?
b. Cobi rembagan kalihan kanca sanes, kados pundi menawi seratan punika klentu
lajeng dipunpirsani wisatawan ingkang winasis bab aksara Jawa!
III. WASANA
A. Ringkesan
1. Aksara Rekan
=Kha =Dza =Fa/Va =Za =Gha.
2. Aksara Swara =I =U =E =O
=A
4 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
3. Aksara Angka
Aksara angka kedah dipunserat kanthi dipunapit sandhangan, padha pangkat
……
=1 = 2 = 3 = 4 = 5 = 6 =7 = 8
=9 =0
5 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
B. Tes Formatif
1. Menawi dipunserat latin dados …..
a. Janur
b. Jumar
c. Jalur
d. Jagung
e. Jalma
2. Menawi dipunserat aksara latin dados …..
a. Gareng gedhe
b. Barong gerah
c. Andhap asor
d. Bareng gerah
e. Gedhe awake
3. …. Sandhangan ing nginggil dipunwastani …..
a. Wulu
b. Suku
c. Wignyan
d. Taling
e. Tarung
4.
a. Rp 6.850,00
b. Rp 6.580,00
c. Rp 6.480,00
d. Rp 6.840,00
e. Rp 6.380,00
5. Pakdhe Heru boten mangertos babagan internet utawi kemajengan teknologi ing jaman
sakpunika. Pramila nyuwun kawruh dhateng putranipun, Mas Bambang. Tumindakipun Padkhe
Heru punika sami kaliyan paribasan ....
a.
b.
6 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
c.
d.
e.
6. Wonten paribasan , ingkang anggadhahi teges …..
a. Tiyang ingkang kathah damel padudon
b. Tiyang ingkag remen ngasoraken tiyang sanes
c. Tiyang ingkang boten gadhah aji wonten ing pagesangan
d. Tiyang ingkang nyuwun kawruh kalihan tiyang langkung enem
e. Tiyang ingkang ngandelaken kakiatan, jabatan, sugih saha kapinteran
7. ….. , ing samping punika sandhangan aksara Jawi kangge swanten …..
a. i
b. o
c. e
d. a
e. u
8. Plat mobil bapak yaiku 8670
Menawi dipunserat ngagem aksara Jawi dados …..
a.
b.
c.
d.
e.
9. 12 Desember 2014 , menawi dipunserat aksara Jawi inggih punika …..
a.
7 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
b.
c.
d.
e.
10.10.
Menawi dipunserat aksara latin dados …..
a. 646000
b. 543000
c. 436000
d. 364000
e. 264000
8 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
DAFTAR PUSTAKA
Nugroho, Slamet & Abdul Afif. 2017. Wibawa: Wiyata Basa Jawa. Jawa
Tengah: Media Karya Putra.
9 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2
MODUL BAHAN AJAR BAHASA JAWA
KUNCI JAWABAN TES FORMATIF
1. a
2. b
3. b
4. b
5. c
6. e
7. b
8. c
9. a
10. c
10 | P P G D A L A M J A B A T A N- U N N E S 2 0 2 2