เรื่องเล่าจากลายผ้า

คํานํา ประวัติศาสตร์เป็นสิ่งที่น่าสนใจน่าค้นหา และเป็นสิ่งที่บอกถึง เรื่องราวต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น หนังสืออ่านเสริมประวัติศาสตร์ท้องถิ่นพิษณุโลก เล่มนี้จึงเป็นส่วนหนึ่ง เพื่อการศึกษาประวัติศาสตร์เรื่องราวเกี่ยวกับ วิถีชีวิต ศิลปะ วัฒนธรรม ประเพณี และความเชื่อของชาวไทยทรงดํา ซึ่งผู้จัดทําได้ศึกษาและรวบรวมข้อมูลเพื่อนํามาเผยแพร่ผ่านหนังสือ อิเล็กทรอนิกส์ มีสีสันสวยงามเหมาะสําหรับเด็ก ๆ ตลอดจนผู้สนใจทั่วไป และปลูกฝังนิสัยรักการอ่าน ผู้จัดทําหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสืออ่านเสริมประวัติศาสตร์ท้องถิ่น พิษณุโลกเล่มนี้จะเป็นประโยชน์ต่อผู้สนใจไม่มากก็น้อย หากมีเหตุ ผิดพลาดประการใดต้องขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย พงษ์ดนัย พิณชนะ

อัตลักษณ เอกลักษณ ศิลปะ วัฒนธรรม ประเพณี ความเชื่อ 1

ครั้งอดีตเมืองแถงกอกบฏ สยามรบยกทัพเขาปราบผลาญ รวบรวมคนอพยพรอนแรมนาน ตั้งถิ่นฐานเมืองใหมเพชรบุรี กาลเวลาเลื่อนผานยอนคิดถึง ยังตราตรึงถิ่นเกิดตามวิถี เดินทางไกลเยือนนครผานคีรี หลายชีวีดับสิ้นชีวิตลง อดีตพิษณุโลกเมืองสองแคว ไทดําแลตั้งถิ่นแหลงอาศัย บางระกําวังทองตระกูลไท เรืองวิไลเผาพันธุรวมไมตรี เอกลักษณเดนชัดการแตงกาย ผาซิ่นลายแตงโมทอเสนสี แฝงปรัชญาความคิดศาสตรศิลปดี ประเพณีพิธีกรรมรักษสืบเอย พงษดนัย 22/2/2566 “อดีตไทยทรงดํา” 2

ชื่อนี้มีที่มา คนกลุมนี้เปนชนชาติไทยกลุม หนึ่ง ซึ่งมีชื่อเรียกแตกตางกันออกไป หลายชื่อ เชน ลาวโซง ไทดํา ผูไทดํา ไทยทรงดํา และลาวทรงดํา “ไทยทรงดํา” คําวา “ไทยทรงดํา” ไทย มาจาก ชื่อชนเผาเดิม ชนเผาไท เมื่อผานกาลเวลาไปทําให กลายเปนคําวา “ไทย” ทรง มาจาก กางเกง เนื่องจาก สมัยกอนชาวไทยทรงดํานิยมสวม กางเกง ดํา มาจาก สีเสื้อผาที่สวมใสมี สีดําหรือสีคราม 3

จังหวัดพิษณุโลก มีคนลาวโซงหรือไทยทรงดํา ที่อพยพยายถิ่นมา จากจังหวัดเพชรบุรี และมาตั้งถิ่นฐานใหมอาศัยอยูในเขตอําเภอบางระกํา กระจายอยูในหลายหมูบาน ในตําบลบางระกํา ไดแก บานคลองวัดไร บานคุยยาง โปงหมอขาว กรุงกรัก บึงคัด ยางแขวนอู และหนองเขาควาย ตําบลบึงกอก ไดแก บานหนองบัว ตําบลพันเสา บานแหลมมะคา หนองตาเขียว หลายขานาง ดงยางและบอทอง ตําบลวังอิทก ไดแก บานวัดกลาง ตําบลชุมแสงสงคราม ไดแก บานคุยขวาง คุยมวง หนองขานาง หวงกระได หนองแพงพวย ตําบลหนองกุลา บานใหมคลอง เจริญ ตําบลพัฒนานิคม บานคลองน้ําเย็น โรงเรียนวัดยางแขวนอู เปนโรงเรียนที่ตั้งอยูในอําเภอบางระกํา ซึ่งบานบึงคัด และบานยางแขวนอู จะอยูในเขตบริการของโรงเรียน สําหรับ ชุมชนรอบ ๆ โรงเรียน ผูคนสวนใหญมีเชื้อสายทรงไทยดํา รวมไปถึง นักเรียนในโรงเรียนดวยเชนกัน ทางโรงเรียนเห็นความสําคัญของวิถี ไทยทรงดําที่อยูคูกับโรงเรียน จึงสงเสริมกิจกรรมภายในโรงเรียน ไดแก สรางหองเรียนไทยทรงดําเปนแหลงเรียนรูภายในโรงเรียน นักเรียน ครู และบุคลากรทางการศึกษา สวมใสชุดไทยทรงดําเปนประจําทุกวันศุกร และอีกสิ่งที่ทําชื่อเสียงใหโรงเรียน คือ การรําไทยทรงดํา ที่นักเรียนมีโอกาส ไดไปแสดงความสามารถ ความเปนเอกลักษณ ในงานที่เกี่ยวกับ ศิลปวัฒนธรรมภายในจังหวัดพิษณุโลกอยางตอเนื่อง 4

“ผาซิ่นลายแตงโม” ผาซิ่น (ผาถุง) ลายแตงโม ผาที่ใชนุงในชีวิตประจําวัน ในพิธีกรรมตาง ๆ เรียกวา “ลายแตงโม” เพราะลักษณะลวดลายเสนของผาทอคลายลายของลูกแตงโม ซึ่งเปน เอกลักษณเฉพาะตัว ประกอบดวยผาสามชิ้นนํามาเย็บตอกัน ไดแก“หัวซิ่น” “ลายแตงโม (ตัวซิ่น)” “ตีนซิ่น” โดยผาที่นํามาเย็บเปนซิ่นลายแตงโมนั้น แฝงไปดวยความหมายแหงสัจธรรมการใชชีวิตอยางลึกซึ้ง ความรักความ ผูกพัน ชีวิตคู การอพยพยายถิ่น รวมไปถึงธรรมชาติ “หัวซิ่น” “ตัวซิ่น” “ตีนซิ่น” 5

การเดินทางอพยพพบถิ่นใหม ไทยทรงดํา เปนกลุมชาติพันธุไทยที่มีถิ่นฐานเดิม อยูในแควนสิบสิบสองจุไท เมืองเดียนเบียนฟู ทางตอนเหนือของประเทศเวียดนาม เหตุผลในการอพยพยายถิ่นเนื่องจากการเกิดสงคราม ชาวไทยทรงดําอพยพเขามาตั้งถิ่นฐานในประเทศไทย ครั้งแรกเมื่อป พ.ศ.2321 ในสมัยกรุงธนบุรี ตั้งถิ่นฐานหลักที่จังหวัดเพชรบุรี และอีกครั้งในสมัยรัชการพระบาทสมเด็จพระนั่งเกลาเจาอยูหัว ประมาณ พ.ศ.2378 ตั้งภูมิลําเนาอยูที่เมืองเพชรบุรี มีชื่อเรียกวา “ลาวซง” ตอมา ชาวไทยทรงดํายังมีการอพยพไปตั้งถิ่นฐานอีกหลายจังหวัดในประเทศไทย รวมไปถึงใน จังหวัดพิษณุโลก ในเขตอําเภอบางระกํา ก็เปนบริเวณที่ชาวไทยทรงดําอพยพมาอาศัยอยู พิษณุโลก เพชรบุรี “การอพยพยายถิ่นฐาน ชาวไทยทรงดํา จะเลือกบริเวณ ที่ติดภูเขาและแมน้ําตามสถานที่ที่เคยอยู” 6

ภาษา ชาวไทยทรงดํามีภาษาพูดและภาษาเขียนเปนของตนเอง อักษรที่เปน พยัญชนะมี 32 ตัว สระ 14 ตัว เรียกวา ภาษาไทดําหรือภาษาลาวโซง ชาว ไทยทรงดําสวนใหญจะเนนภาษาพูดเมื่ออยูกับพี่นองหรือญาติสนิท ในสวน ของภาษาเขียนตามความเชื่อ ผูที่สามารถเขียนภาษาไทยทรงดําไดมีแตผูที่มี อาคม ซึ่งภาษามีตนกําเนิดมาจากภาษาโสง เปนภาษาของชนเผาในเวียดนาม “ภาษาไทยทรงดํามีสําเนียงคลายภาคเหนือผสมภาคอีสานของไทย” 7

วัฒนธรรมการแตงกายของชาวไทยทรงดํา จะแตงกายดวยเสื้อผาสีดํา เปนเอกลักษณทั้งเสื้อผาสําหรับในชีวิตประจําวัน และเสื้อผาสําหรับใสในงาน พิธีหรือประเพณีตาง ๆ ผูหญิงชาวไทยทรงดํา มีความสามารถในการทอผา โดยในอดีตนั้นผูหญิงจะตองทอผาไวใชเองโดยเฉพาะผาซิ่น ผาซิ่นลายแตงโม แฝงไปดวยความหมายแหงสัจธรรมของการใชชีวิตอยางลึกซึ้ง ผาซิ่นสวนที่ หนึ่งเรียกวา “หัวซิ่น” เปนผาสีดําลวนปราศจากลวดลายแทนความหมาย ของดิน ทุกสิ่งลวนเริ่มตนจากดิน ตนไมพืชพรรณตาง ๆ ลวนเกิดจากดิน เลือดในรางกายไดจากน้ําที่ไหลอยูบนพื้นดิน ทุกลมหายใจก็ไดมาจากดิน สุดทายแลวทุกคนตองตายกลับกลายเปนดิน ผาซิ่นสวนที่สองตัวซิ่นมี ลวดลายที่เรียกวา “ลายแตงโม” สื่อความหมายแหงปรัชญาของการ ดํารงชีวิตและความรักความผูกพันระหวางชายหญิง ผาซิ่นสวนที่สามเรียกวา “ตีนซิ่น” สื่อความหมายเตือนใจหญิงที่สวมใสวาอยาหลงใหลในความสุข หรือยึดติดกับความทุกขในชีวิตคู ทุกสิ่งที่เกิดขึ้นแลวตองดับไปตามสัจธรรม ของธรรมชาติทุกคนเกิดมาคนเดียว สุดทายก็ตองตายคนเดียว จึงควร ดํารงชีวิตตั้งมั่นในทางสายกลาง ผูหญิงเผาไทยทรงดําที่สามีเสียชีวิตลงจะ เลาะเอาตีนซิ่นออกเปนการไวทุกข เมื่อออกทุกขแลวจึงนํามาเย็บติดกับตัว ซิ่นใหม มีเรื่องเลามาแตโบราณพูดถึงผาซิ่นลายแตงโมวาในสมัยกอนเมื่อครั้ง โบราณกาล ผูชายที่เปนสามีตองออกจากบานไปหาของปา ไปหลายวัน ความรักความคิดถึงที่พุงพลานอยูในใจนั้นมันเกี่ยวกระหวัดรัดแนนมากขึ้น ทุกวัน เหมือนกระสวยที่สอดเข็มขัดรัดเสนดายแตละเสนจนกลายเปนผืนผา ขนาดใหญในกี่ทอผา หัวใจที่โหยหาคนรักนั้นจึงแทนที่ดวยดายสีแดงเปนเสน ยืน แลวใชดายยอมสีครามจนเกือบดําทั้งผืนแทนตัวเองผูซึ่งรอคอยคนรัก กลับมา เวลาทอผาจะซอนดายที่แดงเอาไว เมื่อใดที่สาวเจานุงซิ่นตองกับแสง ตะวันจะมองเห็นเหลือบสีแดงสะทอนออกมาวาววับเสมือนวาเปนสัญญา ความรักที่มีใหตอกันแมจะเห็นเพียงแครางเลือน “ตํานาน ซิ่นลายแตงโม” 8

ลายผาซิ่นลายแตงโม ลายเสนเอกลักษณบนผาซิ่น มีความหมาย เสนคูติด หมายความวา อพยพมา พรอมกัน เสนคูแยกจากกัน เสนเล็ก กลุมชนกลุมเล็กที่ยังรักใครไปมาหาสูกันตลอด นอกจากนี้ยังหมายถึง ความพลัดพรากระหวางพี่นองไทดําในเวียดนาม และลาว กับ ไทยทรงดําในประเทศไทย หรือหมายถึง ความเปนพี่นองของไทย ลาว และ เวียดนาม เสนเล็กเสนเดี่ยว เรียกวา “ตาเดี่ยว” เปนลายที่สะทอนใหเห็นถึงการถูก แยกหรือตัดขาดจากสวนหนึ่งสวนใด ซึ่งเปรียบเสมือนความเดียวดายของชาวไทดํา ที่ตองพลัดพรากจากบานเกิดเมืองนอน เสนหนาหางกันสองเสน เรียกวา “ตาหมู” หรือ “ตาคู” ชาวไทยดําเชื่อวา เปนลายที่สะทอนใหเห็นถึงการถูกแยกหรือทําใหเกิด คูขนาน ซึ่งไมมีโอกาสจะมาบรรจบกันได ลายตาคีบ หมายถึง ความสัมพันธ ระหวางกลุมไทดําใน ลาวและเวียดนาม ลายตาเดี่ยว หมายถึง ความเดียวดาย จากการถูกกวาดตอนเขา มาอยูในไทย ลายตาหมู หมายถึง การพลัด พรากจากบานเกิด และญาติพี่นอง 9

หลวม กระเปาคาดเอวผูชาย หลวม เปนกระเปามีสายสําหรับคาดเอว ตัดเย็บดวยผาฝายสีดําหรือสีครามเขม ตกแตงดวยวิธีการปะและปกลวดลายเย็บชิ้นผารูปสามเหลี่ยมปะติดเขาไปประกอบ เปนลวดลาย บริเวณฝาเปดปดที่เนนใหเห็นถึงศิลปะในการประดิษฐใหมีรูปลักษณะ ที่แปลกตาแสดงถึงการใชจินตนาการจากธรรมชาติใกลตัวนํามาประดิษฐเปนของใช ที่จําเปนสําหรับผูชาย ใชสําหรับใสสิ่งของจําเปนพกพาติดตัว เชน เงิน หมาก พลู และยาสูบ มีลักษณะคลายรังผึ้งหรือครึ่งวงกลม ภายในเย็บเปนชอง 2 ชั้น มีฝาเปด ปดไดชายทั้งสองขางมวนกลมปลายเรียว เย็บพับดวยผาไหมหลากสีโดยมัดเปนพู ส วนที่อยูปลายสุดของชายทั้ง 2 ขาง มีลักษณะคลายหางหมูมีหูขางซายและขวาผูก กรอบเอาไวซึ่งมีความเชื่อวา หางหมูมีลักษณะคลายหางเสือเรือที่คอย ประคับประคองใหผูสวมใสไมประพฤติปฏิบัติผิดศีลธรรม 10

“ปรัชญาการดํารงชีวิตของชาวไทยทรงดํา” “ชีวิต คือ ธรรมชาติ ชีวิตมีหนาที่ตองปฏิบัติตามกฎเกณฑธรรมชาติ และจะไดผลจากการดําเนินชีวิตตามกฎธรรมชาติ และธรรมชาติของชีวิต คือ ความไมแนนอน แตสิ่งที่แทแนนอนของชีวิต คือ ความตายที่ทุกคนหนีไมพน” 11

คณะทํางาน ธิติสุดา ไทยประดิษฐ์. มปป. วิถีชีวิตไทยทรงดํา. พิพิธภัณฑ์ปานถนอม. เพชรบุรี. นิสิตแพทย์โรงพยาบาลพุทธชินราช. มปป. สัมผัสวิถีไทยทรงดํา. พิษณุโลก. ประยุธ สืบอารีพงศ์. มปป. วิถีชีวิตชุมชนไทยทรงดําบ้านดอนมะนาว. สุพรรณบุรี. ประทับใจ สิกขา. (2552). ผ้าในวิถีชีวิตไทดํา. มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. สภาวัฒนธรรมจังหวัดนครปฐม. (2565). ซิ่นลายแตงโม ไทยทรงดํา นครปฐม. นครปฐม. อางอิง ที่ปรึกษา 1. นายสุพรเทพ เรณุมาน รองผู้อํานวยการสถานศึกษา ประธานกรรมการ 2. นางสาวฐานิญา ปุญญฤทธิ์ครู กรรมการ 3. นางสาวพัทธนันท์ แก้วมนต์ ครู กรรมการ 4. นายจิรวงค์ ยศปัญญา ครู กรรมการ 5. นางสาวรัษศิษฏา เกลาพิมาย ครู กรรมการ 6. นางสาวศิรประภา สารธิมา ครู กรรมการ 7. นางสาวพัชราภรณ์ บุญหนัก ครู กรรมการ 8. นางสาวสุภาวดี ธูปเมฆ ครู กรรมการ 9. นายกฤษณะ น้อยแดง ครู กรรมการ ผู้จัดทํา นายพงษ์ดนัย พิณชนะ ครูโรงเรียนวัดยางแขวนอู่

โรงเรียนวัดยางแขวนอู สํานักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาพิษณุโลก เขต 1 สํานักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ