The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

MODUL BML3083 SEMANTIK DAN PRAGMATIK BM 27 MAC 2023

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by nazilayfauzi, 2023-06-11 22:22:07

MODUL BML3083 SEMANTIK DAN PRAGMATIK BM 27 MAC 2023

MODUL BML3083 SEMANTIK DAN PRAGMATIK BM 27 MAC 2023

KAEDAH ANALISIS LEKSIKAL PERIBAHASA SITI MAHARANI BINTI SU'IP FATIN MAISARAH BINTI MOHAMAD KHARMILA BINTI DONALD NUR NAZILA BINTI MOHD FAUZI NORAIHAN BINTI ABDULLAH 9 JUN 2023 BML3083 SEMANTIK DAN PRAGMATIK


PENAFIAN DAN HAKCIPTA ©Ebook ini ialah Hak Cipta Terpelihara dan merupakan karya asli Siti Maharani Su'ip, Fatin Maisarah Mohamad, Kharmila Donald, Nur Nazila Mohd Fauzi dan Noraihan Abdullah. Hak Cipta tidak membenarkan mengeluar ulang atau mengedar mana-mana bahagian daripada penerbitan ini untuk diterbitkan semula dalam apa-apa jua bentuk dan apa-apa cara sama ada secara elektronik, fotokopi, rakaman, mekanik dan lainnya sebelum mendapat keizinan bertulis daripada penulis. Penulis juga tidak menjamin bahawa kandungannya sesuai untuk semua pembaca tetapi semua kandungan ini adalah melalui kefahaman dan kepakaran penulis sendiri. Diterbitkan oleh: Universiti Pendidikan Sultan Idris 1


PRAKATA والصالالة والسالالم على ن ي ن الحلحمد للهللهلله رب العالملمي وعلى آله ن ي ن بياء والملمرسلي رف .األألن ش رسول الملمصطف ى أ وصحبه وسلم. أما بعد Segala puji kepada Allah SWT atas kurniaan-Nya memudahkan penerbitan buku ini untuk dijadikan panduan dalam menjelaskan kaedah analisis leksikal peribahasa secara terperinci. Edisi kali ini lebih praktis dan teliti iaitu pembaca boleh meneliti kaedah analisis leksikal peribahasa ini secara jelas dan terperinci. Penghuraian secara berperingkat berdasarkan Teori Relevans dan Rangka Rujuk Silang juga diberikan dan ini akan membantu memudahkan pembaca melakukan penganalisisan leksikal secara terperinci. 2


PENAFIAN DAN HAKCIPTA ........................................ 1 PRAKATA ......................................................................2 ISI KANDUNGAN ...........................................................3 PENULIS.........................................................................4 PENGHARGAAN ...........................................................6 BAB 1: PENGENALAN.................................................. 8 BAB 2: ANALISIS LEKSIKAL PERIBAHASA BERDASARKAN MAKNA KAMUS .............................. 13 BAB 3: ANALISIS LEKSIKAL PERIBAHASA BERDASARKAN TEORI RELEVANS DAN RANGKA RUJUK SILANG ........................................................... 28 PENUTUP...................................................................... 55 RUJUKAN...................................................................... 59 ISI KANDUNGAN 3


4 PENULIS SITI MAHARANI SU'IP bernombor matrik D20201093315 merupakan pelajar semester 6 dari program AT05 Ijazah Sarjana Muda Pendidikan Bahasa Melayu, Universiti Pendidikan Sultan Idris. Bidang major adalah Bahasa Melayu dan minor Kesusasteraan Melayu. FATIN MAISARAH MOHAMAD bernombor matrik D20201093305, pelajar dari program AT05 Ijazah Sarjana Muda Pendidikan Bahasa Melayu, Universiti Pendidikan Sultan Idris. Merupakan pelajar semester 6 dan mengambil Kesusasteraan Melayu sebagai minor.


bernombor matrik D20201093276 merupakan pelajar semester 6 dari program AT05 Ijazah Sarjana Muda Pendidikan Bahasa Melayu, Universiti Pendidikan Sultan Idris. Bidang major adalah Bahasa Melayu dan minor Kesusasteraan Melayu. KHARMILA DONALD NUR NAZILA MOHD FAUZI 5 bernombor matrik D20201093302 seorang pelajar semester 6 bagi program AT05 Ijazah Sarjana Muda Pendidikan Bahasa Melayu, Universiti Pendidikan Sultan Idris. Bidang major adalah Bahasa Melayu dan bidang minor pula adalah Pendidkan Awal Kanak-kanak


NORAIHAN ABDULLAH 6 bernombor matrik D20201093306 yang merupakan pelajar tahun akhir, semester 6 daripada program AT05 Ijazah Sarjana Muda Pendidikan Bahasa Melayu dengan kepujian. Menjalani tempoh pengajian bidang major dalam Bahasa Melayu dan minor Pengajian Jawi di Universiti Pendidikan Sultan Idris (UPSI)


Dengan Nama Allah Yang Maha Pemurah Lagi Maha Penyayang, Selawat dan Salam ke atas Junjungan Mulia Nabi Muhammad SAW. Alhamdulillah, bersyukur ke hadrat Allah SWT kerana memberikan kami taufik dan hidayah yang berterusan dalam menyumbang ilmu di jalan Allah SWT. Sekalung penghargaan diucapkan kepada Universiti Pendidikan Sultan Idris yang menjadi penggerak utama dalam penulisan buku ini. Dedikasi ini juga ditujukan buat keluarga kami yang berkorban memberikan masa dan ruang dalam berkarya dan menulis. Sekalung penghargaan juga ditujukan buat pensyarah di Fakulti Bahasa dan Komunikasi, Universiti Pendidikan Sultan Idris yang terlibat secara langsung atau tidak langsung dalam penulisan e-buku ini. Penghargaan juga dititipkan kepada Dr Husna Faredza Mohamed Redzwan selaku pensyarah BML3083 Semantik dan Pragmatik Bahasa Melayu yang membuka jalan untuk para penulis menerbitkan e-buku serta menyebarkan ilmu. Semoga usaha ini turut menyumbang amal jariah buat kalian dalam perkongsian ilmu tentang kaedah analisis leksikal peribahasa ini. PENGHARGAAN 7


BAB 1: PENGENALAN 8


BAB 1: PENGENALAN Peribahasa Melayu merupakan susunan kata yang menarik dan mempunyai maksud atau makna tertentu yang merujuk kepada makna berkias, berlapik dan tersirat. Menurut Sapinah Haji Said (2004) mendefiniskan peribahasa sebagai ayat yang tersusun pendek menepati makna dan pengertian yang ingin disampaikan sejak turun-temurun manakala menurut Salinah Jaafar, Huraizah Abd. Sani, Rohaidah Haron (2018) menyatakan bahawa peribahasa disampaikan secara berkias dan halus bagi melambangkan serta menyampaikan sesuatu maksud tertentu secara tersirat. Dapat dirumuskan dari pendapat pengkaji terdahulu bahawa peribahasa ini merupakan susunan kata yang pendek dan memiliki makna yang tersirat. Peribahasa ini terbagai kepada simpulan bahasa, perumpamaan, bidalan, pepatah dan perbilangan. Jenis-jenis peribahasa ini memiliki perbezaan. Sebagai contoh, perbezaan bidalan dan pepatah. Bidalan lebih kerap digunakan dan mempunyai nilai pengajaran manakala pepatah lebih ringkas dan tidak mempunyai pengajaran. Oleh itu, jenis-jenis peribahasa ini memiliki fungsinya yang tersendiri. Kesemua jenis peribahasa ini memiliki makna yang tersirat. Perkara ini sangat menarik untuk dijadikan kajian khususnya dalam bidang Semantik (Bahasa Melayu). Pengkaji tertarik untuk memilih jenis peribahasa iaitu perumpamaan dalam kajian ini. Menurut Azizul Rahim (2016) menyatakan bahawa perumpamaan ialah susunan kata yang indah, ringkas, dan kemas serta mempunyai maksud yang tersirat. Perumpaan ini biasanya dimulakan dengan beberapa kata khususnya seperti bagai, ibarat, laksana, seperti dan umpama. Perumpamaan ini sememangnya memiliki makna yang tersirat. Perkara ini sangat menarik untuk dijadikan kajian khususnya bidang semantik yang memfokuskan kepada kajian Makna. Menurut Norfazila Ab.Hamid (2014) menyatakan bahawa ilmu semantik ialah ilmu yang berkaitan rapat dengan pengkajian tentang makna. Dalam bidang ini, kajian makna sesuai untuk dilaksanakan kerana terdapat beberapa teori yang dihasilkan bagai memudahkan kajian makna iaitu teori Relevans dan juga teori Rujuk Silang. 9


Teori Relevans merupakan teori hasil gagasan Sperber dan Wilson pada tahun 1986 dan diperkemaskan pada tahun 1995. Menurut Hasmidar Hassan (2016) menyatakan dalam kajiannya bahawa matlamat teori ini adalah untuk menjelaskan ciri proses mental yang terlibat dalam penginterpretasian ujaran atau pun maklumat. Teori ini yang menyangkut komunikasi dan kognisi mampu membantu kita memahami ujaran yang dihasilkan dengan sistematik dan saintifik (Zarina Tajuddin dan Anida Saruddin, 2018). Teori ini akan membantu kita memahami ujaran melalui proses-proses yang telah ditetapkan dengan menggunakan konsep-konsep seperti Konteks, kesan konteks dan kos proses. Menurut Zarina Tajuddin dan Anida Saruddin (2018) menyatakan bahawa konteks adalah seberkas maklumat yang membantu seseorang memahami ujaran yang dihasilkan lantaran ujaran daripada penutur menghasilkan secara tidak langsung maklumat asas yang bersifat eksplisit dan implisit. Seterusnya, kesan konteks pula merujuk kepada merujuk kepada andaian awal yang dimiliki oleh seorang pendengar tentang maklumat yang relevan manakala peringkat terakhir iaitu kos proses pula melibatkan proses memahami maklumat ujaran. Oleh itu, ketiga-tiga peringkat penting dalam Teori Relevans ini amat membantu dalam menganalisis makna sesuatu ujaran. Seterusnya, Teori Rangka Rujuk Silang. Menurut Hashimah (1992) Rangka Rujuk Silang adalah sesuatu ujaran yang tidak mempunyai anteseden, yang dapat mengaitkan ayat kedua dan ayat pertama dalam satu wacana bagi membantu pendengar untuk mentafsir ujaran. Rangka Rujuk Silang merupakan perkaitan antara ayat pertama dan kedua bagi membantu pendengar untuk mentafsir makna sesuatu ujaran. Menurut Rangka Rujuk Silang mesti melibatkan sekurang-kurangnya dua ayat selapis yang dapat dilakukan oleh penutur bagi membantu pendengar memahami ujarannya adalah dengan memberi premis tambahan yang dapat menjadi sebahagian konteks. Pendengar pula dapat mengaplikasikan premis tambahan tersebut itu sebagai anteseden bagi membantu dapat memahami makna sesuatu ujaran. Oleh itu, perkaitan ayat pertama dan kedua yang ada dalam teori Rangka Rujuk Silang ini akan dapat membantu khususnya pendengar untuk menganalisis makna sesuatau ujaran penutur. 10


Oleh itu, Teori Relevans dan Teori Rangka Rujuk Silang ini memfokuskan kepada kajian makna. Kajian berkaitan makna sesuatu ujaran sangat bersesuaian menggunakan teori ini. Pada kajian ini, pengkaji telah memilih jenis peribahasa iaitu perumpamaan untuk menganalisis makna tersirat. Kajian ini menggunakan teori Relevans dan juga Teori Rangka Rujuk Silang bagi memudahkan pengkaji untuk menganalisis makna dalam perumpamaan Bahasa Melayu. 11


OBJEKTIF KAJIAN Menganalisis leksikal perkataan dalam peribahasa mengikut makna kamus. Menganalisis leksikal perkataan dalam peribahasa berdasarkan Teori Relevans dan Rangka Rujuk Silang secara kritis. Berikut merupakan objektif kajian: 1. 2. 12


BAB 2: ANALISIS LEKSIKAL PERIBAHASA BERDASARKAN MAKNA KAMUS 13


Perkataan Maksud Air Cecair yang terbentuk daripada dua bahagian hidrogen dan satu bahagian oksigen dalam keadaan yang murni, iaitu tiada bau dan rasa. yang Kata hubung digunakan untuk menyatakan keterangan, kata hubung yang digunakan sebagai penjelasan bagi kata-kata sebelumnya, kata yang digunakan sebagai penyerta bagi menentukan kata sandang atau kata benda, kata hubung untuk menyatakan isi atau huraian kata. cencang Sesuatu yang ditetak dengan parang, golok atau alat tajam yang lain dengan saiz kecil-kecil atau halus- halus. ANALISIS PERIBAHASA BIDALAN "AIR YANG DICENCANG TIDAK AKAN PUTUS" BERDASARKAN MAKNA KAMUS Menurut Kamus Dewan Edisi Keempat (2005), maksud setiap perkataan dalam bidalan ‘air yang dicencang tidak akan putus’ adalah seperti berikut; 14


Perkataan Maksud tidak Digunakan untuk menyatakan bukan, menafikan, menolak, menghalang dan sebagainya. akan Untuk menyatakan sesuatu kemungkinan / untuk menyatakan jangkaan tentang sesuatu putus Tidak bersambung, bercerai kerana terpotong, terpisah dan tidak berhubungan lagi. Secara kesimpulannya, maksud kamus ‘air yang dicencang tidak akan putus’ perkataan di atas ialah air merupakan cecair yang tidak dapat dipisahkan dengan cara memotong atau mencencang kerana air bersifat tidak terpisahkan. 15


Pada bahagian ini, pengkaji akan menganalisis makna perkataan yang terkandung dalam perumpamaan “bagai bulan dipagari bintang”. Menurut Kamus Dewan Edisi Keempat bulan terdiri dari pelbagai makna. Makna “bulan” yang pertama menurut kamus ialah satelit semula jadi bumi yang bergerak mengelilingi bumi sekali dalam 28 hari dan bersinar pada waktu malam oleh cahaya yang dibalikkan dari matahari. Makna yang pertama ini bulan merujuk kepada satelit semula jadi bagi bumi yang akan mengelilingi sekali untuk masa 28 hari dan bulan ini juga berfungsi untuk menyinari bumi pada waktu malam hasil dari cahaya yang dibalikkan oleh matahari pada waktu siang. Seterusnya, makna bulan menurut kamus ialah bulan sejenis unit masa. Sebagai contoh, bulan Muharam ialah bulan pertama tahun islam dan saya akan ke Singapura dalam bulan ogos. Contoh yang diberikan ini dapat menunjukkan bahawa perkataan bulan ini boleh juga merujuk kepada sejenis unit masa. ANALISIS PERIBAHASA PERUMPAMAAN "BAGAI BULAN DI PAGAR BINTANG" BERDASARKAN MAKNA KAMUS 16


Seterusnya, pengkaji memilih perkataan “dipagari” dalam perumpamaan ini untuk mengkaji maknanya dengan merujuk kamus. Merujuk kepada kamus, tiada pengkhususan makna bagi perkataan “dipagari” namun begitu perkataan “memagari” juga boleh dikaitkan dengan perkataan “dipagari”. Menurut Kamus Dewan Edisi Keempat, memagari membawa maksud membuat atau mendirikan pagar pada sesuatu (di sekeliling). Sebagai contoh, kebun itu dipagari dengan kawat berduri. Seterusnya, memagari juga boleh merujuk kepada berada disekeliling atau melingkari sesuatu, mengelilingi dan melingkungi. Sebagai contoh, Tasik-tasiknya dipagari oleh pohon-pohon rendang serta rumpunrumpun bunga yang berwarna-warni. Daripada contoh yang diberikan ini dapat dilihat bahawa memagari ini membawa maksud mengelilingi sesuatu seperti tasik yang dikelilingi oleh kawat berduri. Oleh itu, menurut Kamus Dewan Edisi Keempat ini memagari membawa maksud membuat atau mendirikan pagar pada sesuatu dan juga membawa maksud melingkari, mengelilingi dan melingkungi sesuatu. 17


Selain itu, perkataan “bintang” juga akan dianalisis maknanya dalam perumpamaan ini dengan merujuk kepada kamus. Menurut kamus bintang ini merujuk kepada pelbagai makna. Bintang merupakan salah satu cakerawala (yang beribu-ribu banyaknya) yang mengeluarkan cahaya dan kelihatan berkelip-kelip di langit pada waktu malam. Seterusnya, bintang juga merujuk kepada nasib atau untung. Sebagai contoh, bintangnya sudah jatuh nasibnya sudah mulai buruk. Bintang juga bermaksud pingat (tanda kebesaran atau jasa) sebagai contoh, beliau dikurniai bintang kehormatan kerana jasanya kepada masyarakat. Oleh itu, bintang membawa maksud yang pelbagai sekirannya merujuk kepada kamus namun begitu makna yang paling dominan ialah bintang membawa maksud cakerawala yang mengeluarkan cahaya dan kelihatan berkelip-kelip pada waktu malam. Secara keseluruhannya, berdasarkan analisis terhadap 3 perkataan dalam perumpaan “bagai bulan dipagari bintang” iaitu perkataan bulan, dipagari dan bintang. Bulan membawa maksud sesuatu yang dapat menyinari bumi pada waktu malam dan juga satelit semula jadi bumi. Seterusnya, dipagari atau memagari membawa maksud mengelilingi, melingkari atau melingkuri sesuatu dan bintang pula merujuk kepada salah satu cakerawala yang mengeluarkan cahaya dan kelihatan berkelip-kelip dilangit pada waktu malam. Dapat dirumuskan, melalui kajian makna bagi ketiga-tiga perkataan tersebut perumpamaan “bagai bulan dipagari bintang” ini merujuk kepada sesuatu yang sangat indah atau cantik. Hal ini kerana, bulan sudah berfungsi sebagai sesuatu yang mampu menyinari bumi ditambah pula dikelilingi oleh bintang-bintang yang menarik. 18


Pengkaji akan menganalisis makna bagi perkataan yang terkandung dalam perumpamaan “seperti katak bawah tempurung”. Menurut Kamus Dewan Edisi Keempat (2005), katak membawa kepada makna yang pelbagai. Pertama, makna “katak” merupakan seekor binatang yang melompat, berkaki renang dan mempunyai kulit yang licin dan tidak berekor. Katak ini berwarna hijau namun terdapat juga spesis katak yang mempunyai warna selain hijau dan katak ini juga merupakan binatang yang tinggal di dalam air. Seterusnya makna kedua bagi perkataan “katak” menurut kamus juga ialah tidak panjang ataupun pendek seperti baju atau meriam. Makna ketiga bagi perkataan “katak” ialah lipatan-lipatan kulit pada leher dan lain-lain, gelambir ataupun berkatak-katak berlipat-lipat (bukan kulit dan lain-lain). Manakala “katak” menurut Kamus Pelajar Edisi Kedua (2015) adalah beberapa jenis binatang yang berdarah sejuk yang bergerak dengan melompat dan hidup di air dan di darat dan mempunyai beberapa jenis seperti Kaloula pulchra, Rana erythraea dan puru Bufo melanostictus. ANALISIS PERIBAHASA PERUMPAMAAN "SEPERTI KATAK BAWAH TEMPURUNG" BERDASARKAN MAKNA KAMUS 19


Perkataan “bawah” pula menurut Kamus Pelajar Edisi Kedua (2015) merupakan arah atau bahagian yang lebih rendah atau kurang daripada sesuatu. Manakala menurut Kamus Dewan Edisi Ketiga (2002) perkataan “bawah” ialah terletak separas dengan permukaan tanah ataupun di kawasan sekeliling rumah dan sebagainya yang bertangga. Bagi perkataan ketiga yang dianalisis oleh pengkaji dari makna kamus ialah “tempurung”. Pertama makna “tempurung” menurut Kamus Dewan Edisi Keempat (2005) ialah kulit yang keras pada beberapa jenis buah terutamanya kulit buah kelapa. Perkataan tempurung juga membawa makna yang merujuk kepada buah atau tumbuhan (pokok yang buahnya berwarna hijau), buah advokat atau Persea gratissima. Secara keseluruhannya berdasarkan analisis terhadap tiga perkataan dalam perumpamaan “seperti katak bawah tempurung” iaitu perkataan katak, bawah dan tempurung yang mana katak membawa makna kepada seekor binatang yang berdarah sejuk dan boleh melompat. Manakala perkataan bawah adalah bahagian yang lebih rendah dan seterusnya perkataan tempurung adalah buah yang berkulit keras seperti buah kelapa. Dapat dirumuskan bahawa melalui makna bagi ketiga-tiga perkataan tersebut, jelaslah bahawa “seperti katak bawah tempurung” boleh merujuk kepada sifat yang tidak baik kerana katak merupakan haiwan yang bebas melompat tetapi apabila berada di bawah tempurung akan menjadikannya terperangkap dan tidak mengetahui segala yang berlaku di luar. 20


JENIS MAKNA MAKSUD DENOTATIF Katak yang berada di dalam tempurung KONOTATIF Seseorang yang cetek pengetahuannya Justeru jadual di atas menunjukkan makna denotatif dan konotatif bagi perumpamaan “bagai katak di bawah tempurung” yang menggambarkan sifat manusia yang tidak mengetahui perkara yang terjadi di luar. 21


Kaki ayam merupakan salah satu peribahasa daripada sub peribahasa yang sering kali masyarakat gunakan mengikut konteks dan situasi tertentu. Secara umumnya, kaki adalah anggota badan atau pelengkap kepada haiwan yang digunakan untuk menyokong badan dan menyediakan locomotion. Locomotion itu adalah keupayaan organisma untuk bergerak dari satu tempat ke tempat lain. Ia termasuk tindakan seperti merangkak, berlari, berjalan, dan lain-lain. Semasa proses ini tindakan berlaku di sayap, anggota badan, dan flagella. Proses anjakan ini memerlukan jumlah tenaga yang baik. Bagi manusia pula, kaki adalah anggota bawah dari lutut ke pergelangan kaki. Kaki juga boleh merujuk kepada bahagian nipis dan menegak di mana sekeping perabot berdiri Seterusnya, ayam adalah sejenis burung peliharaan yang tergolong dalam keluarga Phasianidae. Ia adalah salah satu haiwan domestik yang paling biasa dan meluas, dengan jumlah populasi sebanyak 19 billion pada tahun 2011. Terdapat banyak baka ayam, termasuk Bantam, Cochins, dan Sussexes. Ayam dipelihara untuk memperoleh daging dan telur mereka bagi kegunaan harian. Contoh, sebagai sumber protein kepada manusia atau hasil perniagaan. ANALISIS PERIBAHASA SIMPULAN BAHASA "KAKI AYAM" BERDASARKAN MAKNA KAMUS 22


ANALISIS PERIBAHASA SIMPULAN BAHASA "KAKI AYAM" BERDASARKAN MAKNA KAMUS Pada peringkat analisis makna kamus ini, ‘kaki ayam’ akan diperlihatkan melalui dua sudut yang akan diterangkan melalui rajah di bawah. KAKI AYAM Bahagian tubuh manusia atau haiwan yg bermula dr paha ke bawah dan digunakan utk berjalan, berdiri dll: Dia melunjurkan ~nya. (Kamus Pelajar Edisi Kedua) sj ikan; ~ hutan a) Euxiphippops sextriatus; b) Pomacanthus annularis; ~ laut, Abalistes spp. (Kamus Dewan Edisi Keempat) 23


Kaki secara umumnya mempunyai banyak makna yang boleh berubah-ubah sejajar dengan konteks, situasi dan kegunaannya. Jika dilihat pada makna sebenar gabungan kedua-dua perkataan ini adalah ‘kaki yang tidak berkasut’. Simpulan bahasa ini merujuk kepada perbuatan. Dalam Kamus Pelajar Edisi Kedua, kaki merupakan bahagian tubuh manusia atau haiwan yang bermula dari paha ke bawah dan digunakan untuk berjalan, berdiri dan lain-lain. Sebaliknya, ayam pula membawa makna sejenis ikan; ~ hutan a atau sejenis unggas yang biasanya diternak dan dijadikan sumber makanan dan lain-lain. Apabila kedua-dua leksikal ini digabungkan ia akan membentuk simpulan bahasa yang digelar ‘kaki ayam’. Setelah terbentuk menjadi simpulan bahasa, maksudnya telah berubah menjadi satu makna sahaja iaitu ‘kaki yang tidak berkasut’. Seperti yang kita ketahui, simpulan bahasa ini dapat dikelaskan dalam tema perangai, sikap dan perbuatan (Mohd. Tajuddin Abd. Rahman, 2017). Simpulan bahasa ‘kaki ayam’ ini dikategorikan dalam tema perbuatan kerana jelas menunjukkan kepada tindakan yang dilakukan oleh seseorang yang tidak memakai kasut atau apa-apa alas kaki ketika berjalan yang disifatkan sama seperti ayam yang tidak mempunyai apa-apa sarungan dikaki. 24


ANALISIS PERIBAHASA PEPATAH "DIAM-DIAM UBI BERISI, DIAM-DIAM BESI BERKARAT" BERDASARKAN MAKNA KAMUS Diam ubi berisi, diam besi berkarat merupakan salah satu golongan peribahasa yang sering kali digunakan oleh masyarakat dalam konteks dan situasi tertentu. Menurut Kamus Dewan Edisi Keempat, kata diam terdiri dari pelbagai makna. Makna “diam” yang pertama memberi erti perbuatan tidak bercakap dan senyap. Diam yang dimaksudkan ini merupakan perbuatan senyap secara lisan. Seterusnya, makna “diam” yang kedua menurut kamus ialah perbuatan tidak bergerak-gerak atau tidak berbuat apa-apa. Berbeza dengan makna kamus yang pertama , diam ini lebih berfokuskan kepada perbuatan psikomotor atau pergerakan secara gerak badan. 25


Pengkaji memilih perkataan “ubi” dalam pepatah ini dalam mengkaji makna kamus. Menurut Kamus Dewan Edisi Keempat, ubi membawa 2 makna yang berbeza. Ubi yang pertama membawa erti umbi atau akar ada tumbuh-tumbuhan tertentu dan biasanya boleh dimakan. Masyarakat melayu sering kali menggunakan perkataan ubi dalam dikaitakn dengan nama sayur-sayuran misalnya ubi kentang, ubi kayu,ubi keledek dan sebagainyaSeterusnya, makna ubi menurut kamus ialah sejenis ikan laut dan juga sejenis ikan darat. Ubi yang dikaitkan ini memiliki nama spesifik dalam sains iaitu gobius gluris bagi ikan laut dan ophicephalus lucius bagi ikan darat. Seterusnya, pengkaji memilih perkataan “berisi” dalam pepatah ini untuk mengkaji maknanya dengan merujuk kamus. Merujuk kepada kamus, makna berisi membawa erti mempunyai isi dan tidak kosong. Di samping itu, perkataan “besi” membawa makna logam berwarna putih perak yang memilik sifat seperti magnet, mulur, tertempakan , berat, mudah berkarat yang terdapat dalam batu igneus. Seterusnya, pengkaji memilih perkataan “berkarat” dalam perumpamaan ini untuk mengkaji maknanya dengan merujuk kamus. Merujuk kepada kamus, makna bagi perkataan “berkarat” memberi erti , dan ada karatnya. Sebagai contoh, Ali membiarkan besi itu dalam air kerana malas mengalihkan besi tersebut. 26


Secara keseluruhannya, berdasarkan analisis terhadap 5 perkataan dalam pepatah “diam ubi berisi, diam besi berkarat” iaitu perkataan diam, ubi, berisi, besi, dan berkarat. Diam membawa maksud pegun dan tidak bergerak. Seterusnya, ubi membawa maksud sejenis sayuran umbi atau akar ada tumbuh-tumbuhan yang boleh dimakan. Di samping itu, berisi bermaksud tidak kosong dan mempunyai isi di dalamnya. Selain itu, besi dalam pepatah ini membawa maksud logam. Berkarat pula membawa maksud besi tersebut kena karat. Sehubungan dengan itu, maksud pepatah “diam-diam ubi berisi, diam-diam besi berkarat” membawa maksud yang lebih bermakna iaitu seorang berilmu pendiam, selalu berfikir atau banyak pengetahuan dan bekerja dengan diam-diam manakala seorang pendiam orang bodoh sia-sia sahaja. Sebagai contoh ayat bagi pepatah yang dipilih ialah Amir diam-diam ubi berisi, diamdiam besi berkarat kerana selama dia menyepikan diri dan selalu senyap di dalam kelas namun dia sebenarnya melanjutkan pelajaran di universiti. Dapat dirumuskan, melalui kajian makna bagi kelima-lima kata dalam pepatah yang dipilih merupakan sesuatu makna saling berkait dan mezahirkan makna yang berlainan serta memiliki maksud tersirat yang ingin disampaikan dalam kelompok masyarakat. 27


BAB 4 ANALISIS KRITIS PERIBAHASA BERDASARKAN TEORI RELEVANS DAN RANGKA RUJUK SILANG 28


29 ANALISIS KRITIS PERIBAHASA: BIDALAN "Air yang dicencang tidak akan putus" A n a l i s i s s e c a r a k r i t i s d a r i a s p e k T e o ri R e l e v a n s m a k n a " a i r" d a l a m b i d a l a n “ a i r d i c e n c a n g t i d a k a k a n p u t u s ” . R a j a h 1 : A ir y a n g m e l i p u t i p e r m u k a a n b u m i B e r d a s a r k a n b i d a l a n “ a i r d i c e n c a n g t i d a k a k a n p u t u s ” k i t a d a p a t s i m p u l k a n b a h a w a a i r m e m b a w a s i f a t y a n g t i d a k d a p a t d i p i s a h k a n d e n g a n b e n d a a t a u a l a t a n t a j a m . M i s a l n y a d a r i s u d u t k o n t e k s l o k a s i , a i r m e l i p u t i 7 0 p e r a t u s d a r i p a d a p e r m u k a a n b u m i . L o k a s i a s a l a i r d i b u m i a d a l a h l a u t a n y a n g m e m p u n y a i k e l u a s a n y a n g b e s a r d a n d i p e n u h i a i r s e p e r t i l a u t a n P a s i f i k , A t l a n t i k d a n H i n d i . S e l a r a s d e n g a n i t u , a i r j u g a s u m b e r a l a m y a n g d i d a p a t i d i s u n g a i , p e r i g i , t a s i k d a n s e b a g a i n y a .


D a r i s u d u t f a l s a f a h p u l a , a i r d i g u n a k a n s e b a g a i s u m b e r a l a m y a n g p e n t i n g d a l a m k e h i d u p a n s e h a r i a n m a n u s i a . H a l i n i d e m i k i a n k e r a n a , a i r m e n g a n d u n g i d u a m o l e k u l h i d r o g e n d a n o k s i g e n s e r t a a i r b a n y a k m e m b e r i m a n f a a t k e p a d a m a n u s i a , a l a m s e k i t a r t e r m a s u k l a h f l o r a d a n f a u n a . S e t e r u s n y a a d a l a h d a r i k o n t e k s k i a s a n d i m a n a a i r d i g u n a k a n s e b a g a i p e r i b a h a s a o l e h o r a n g M e l a y u y a n g m e r u j u k k e p a d a h u b u n g a n d a n p e n d a m a i a n s e p e r t i “ a i r y a n g t e n a n g j a n g a n d i s a n g k a t i a d a b u a y a ” d a n “ b u l a t a i r k e r a n a p e m b e n t u n g , b u l a t k a t a k e r a n a m u a f a k a t ” . D a r i k o n t e k s p s i k o l o g i p u l a , a i r m e l a m b a n g k a n k e t e n a n g a n a t a u m e r u j u k k e p a d a e m o s i . B e r t e p a t a n d e n g a n s i f a t a i r ( k e t e n a n g a n ) y a n g m a m p u m e m a d a m a p i y a n g d i l a m b a n g k a n d e n g a n ( k e m a r a h a n ) . O l e h i t u , w u j u d n y a u n s u r a l a m , i a i t u a i r , a p i a n g i n d a n t a n a h d i m a n a d i g u n a k a n u n t u k m e r u j u k k e p a d a s i f a t d a n e m o s i m a n u s i a ( A h m a d S y a z l i M u h d K h i a r , 2 0 1 7 ) . D a r i k o n t e k s w a r n a p u l a , u m u m n y a , a i r d i k a t a k a n b e r w a r n a p u t i h . O l e h i t u , d a l a m k a m u s , a i r d e d i f i n i s k a n s e b a g a i m u r n i y a n g m e r u j u k k e p a d a m a k n a w a r n a p u t i h . S e l a i n i t u , p u t i h t u r u t d i l a m b a n g k a n s e b a g a i k e m a t a n g a n , j e r n i h , b e r s i h d a n k e s u c i a n . S e m u a k o n t e k s y a n g d i n y a t a k a n d i a t a s b o l e h m e m b e r i k a k e s a n k o n t e k s k e p a d a m a s y a r a k a t d a n m e n d o r o n g m e r e k a u n t u k m e m a h a m i m a k s u d p e r i b a h a s a t e r s e b u t . M a s y a r a k a t m e m e r l u k a n k o s p r o s e s y a n g t i n g g i s e k i r a n y a k o n t e k s t i d a k d a p a t d i t a n g g a p i d e n g a n b a i k . D a l a m p e r i b a h a s a t e r s e b u t , k o n s e p a i r t e l a h d i g a b u n g k a n d e n g a n d e r e t a n p e r k a t a a n ‘ t i d a k a k a n p u t u s ’ y a n g m e n e p a t i s i f a t d a n m a k n a ‘ a i r ’ . 30


B e r d a s a r k a n R a n g k a R u j u k S i l a n g m a k n a ‘ a i r ’ b o l e h d i t e l i t i d e n g a n l e b i h m e n d a l a m d a r i a s p e k s e j a r a h , s a i n s , d a n k e s i h a t a n . 1 ) S u d u t S e j a r a h D a r i a s p e k s e j a r a h , I s l a m m e n j e l a s k a n b a h a w a m a k n a a i r d e k e n a l i s e b a g a i a l - m a ’ d a l a m b a h a s a A r a b . P e r k a t a a n a l - m a ’ t e l a h d i s e b u t k a n s e b a n y a k 6 3 k a l i d a l a m a l - Q u r a n ( M u h a m m a d F u a d A b d u l a l - b a q i , ( 1 9 8 7 ) d i p e t i k d a l a m A n d i M . A A m i r u d d i n , ( 2 0 1 5 ) . M a k n a a l - m a d a r i s u d u t a l - Q u r a n m e r u p a k a n c i p t a a n a l a m s e m e s t a . S e b e l u m t e r c i p t a n y a s e m e s t a , t e l a h w u j u d s a t u b e n t u k a t a u s i f a t y a n g d i k e n a l i s e b a g a i “ z a t a i r ” . D a l a m p a d a i t u , p e r k a t a a n m a ’ a d a l a h b e r k a i t a n d e n g a n p e n c i p t a a n m a n u s i a d a r i m a ’ i n d a f i q d a n m a ’ i n m a h i n a t a u l e b i h d i m a k s u d k a n d e n g a n ‘ m a n i ’ a t a u ‘ s p e r m a ’ . S e l a i n i t u , d a l m s u r a h I b r a h i m d a n A l - K a f h m e n y e b u t b a h a w a m a ’ m e r u j u k k e p a d a p e n g h u n i n e r a k a m a n a k a l a d a l s u r a h A l ’ W a q a ’ i h m e n y e b u t m a ’ s e b a g a i p e n g h u n i s y u r g a ( A n d i M . A A m i r u d d i n , 2 0 1 5 ) . D a l a m e r t i k a t a y a n g l a i n , a i r a t a u a l - m a ’ t e l a h w u j u d s e b e l u m t e r w u j u d n y a a l a m s e m e s t a y a n g d i k e n a l i s e b a g a i z a t a i r , d a n m a k s u d m a ’ j u g a d i k a i t k a n d e n g a n p r o s e s p e n c i p t a a n m a n u s i a , s y u r g a d a n n e r a k a . 3 1 A n a l i s i s s e c a r a k r i t i s d a r i a s p e k R a n g k a R u j u k S i l a n g m a k n a " a i r" d a l a m b i d a l a n “ a i r d i c e n c a n g t i d a k a k a n p u t u s ” .


2 ) S u d u t S a i n s M e n u r u t s a i n s , a i r a d a l a h c e c a i r y a n g m e n g a n d u n g i H 2 O , i a i t u g a b u n g a n a n t a r a d u a h i d r o g e n d a n s a t u o k s i g e n . S e b a n y a k 7 0 p e r a t u s a i r m e l i p u t i p e r m u k a a n b u m i . O l e h i t u , k e h i d u p a n d i b u m i m e m e r l u k a n a i r u n t u k h i d u p . M e n u r u t A h m a d F a e z a l ( 2 0 2 0 ) , t a n p a a i r , b u m i a k a n m e n j a d i g e r s a n g d a n t i d a k d a p a t n i . P e r k a t a a n a i r s a n g a t d e k a t d e n g a n a l a m g e o g r a f i s e p e r t i s u n g a i , t a s i k , l a u t a n , p e r i g i d a n s e b a g a i n y a . I s t i l a h p e n g a n g k u t a n t i d a k a k a n w u j u d s e k i r a n y a t i a d a a i r d i p e r m u k a a n b u m i k e r a n a d a h u l u n y a m e n u s i a h i d u p d i p i n g g i r - p i n g g i r s u n g a i u n t u k b e r c u c u k t a n a m d a n m e n g g u n a k a n p e r a h u u n t u k b e l a y a r ( M o h d B a q r i A d a m & B a l q i s M o h d B a q r i , 2 0 2 0 ) . U n t u k m e n y o k o n g p e r m u k a a n b u m i d i l i p u t i o l e h 7 0 p e r a t u s a i r , s a i n t i s t e l a h m e n e m u k a n l a u t a n y a n g p a l i n g b e s a r i a i t u P a s i f i k , A t l a n t i k d a n H i n d i . 3 2 Rajah 2: Gambaran peratusan air di permukaan bumi


33 3 ) S u d u t K e s i h a t a n D a r i s e g i k e s i h a t a n , a i r s a n g a t p e n t i n g k e p a d a m a k h l u k h i d u p d i d u n i a . H a l i n i d e m i k i a n k e r a n a , a i r m e n g a n d u n g i h i d r o g e n d a n o k s i g e n d i m a n a m a k h l u k h i d u p m e m e r l u k a n o k s i g e n u n t u k h i d u p . M i s a l n y a , m a n u s i a m e m e r l u k a n d u a l i t e r a i r s e h a r i k e r a n a k e k u r a n g a n a i r d a l a m b a d a n b o l e h m e m u d a r a t k a n m a n u s i a . H a l i n i d e m i k i a n k e r a n a , a i r b e r f u n g s i s e b a g a i p e m b a w a n u t r i e n d a n o k s i g e n , m e n g a w a l s u h u b a d a n , m e m b e r s i h k a n t o k s i k d a l a m b a u h p i n g g a n g d a n h a t i s e r t a m e l a r u t k a n m i n e r a l d a n v i t a m i n ( N o r L i y a n a K h a i r u d d i n , 2 0 2 2 ) . T u n t a s n y a , a i r s a n g a t p e n t i n g k e p a d a m a k h l u k d i b u m i , i a i t u m e r a n g k u m i t u m b u h - t u m b u h a n , h a i w a n , m a n u s i a d a n s e b a g a i n y a . Rajah 3:Kepentingan air untuk kesihatan.


B e r d a s a r k a n T e o ri R e l e v a n s d a n R a n g k a R u j u k S i l a n g , p e n g g u n a a n p e r i b a h a s a ‘ a i r ’ y a n g d i c e n c a n g t i d a k a k a n p u t u s ’ s a n g a t s e s u a i k e r a n a m a k s u d d i s e b a l i k m a k n a p e r i b a h a s a i n i i a l a h h u b u n g a n p e r s a u d a r a a n t i d a k a k a n p u t u s d i s e b a b k a n p e r b a l a h a n . H a l i n i d e m i k i a n k e r a n a , h u b u n g a n p e r s a u d a r a a n m e m i l i k i h u b u n g a n s e d a r a h ( k o n t e k s s e j a r a h ) d a n t i d a k m u n g k i n d a p a t d i p i s a h k a n d i s e b a b k a n p e r s e l i s i h a n y a n g b e r l a k u ( k o n t e k s s a i n s ) . M a k n a i n i s e i r i n g d e n g a n a n a l i s i s y a n g t e l a h d i b u a t d i m a n a m e n j e l a s k a n b a h a w a a i r s a n g a t p e n t i n g d a l a m k e h i d u p a n m a n u s i a ( k o n t e k s f a l s a f a h ) , m e l a m b a n g k a n p e n d a m a i a n d a n k e t e n a n g a n ( k o n t e k s w a r n a d a n k o n t e k s p s i k o l o g i ) s e r t a m e m b e r i b a n y a k m a n f a a t ( k o n t e k s k e s i h a t a n ) . D i s a m p i n g i t u , h u b u n g a n p e r s u d a r a a n m e m e r l u k a n a n t a r a s a t u s a m a l a i n ( s e p e r t i a i r d a n m a n u s i a ) u n t u k h i d u p d a l a m h a r m o n i . J e l a s l a h , p e n g g u n a a n p e r i b a h a s a ‘ a i r y a n g d i c e n c a n g t i d a k a k a n p u t u s ’ d i l i h a t s e b a g a i r e l e v a n s s e t e l a h d i a n a l i s i s m a k n a n y a d a r i p e r s p e k t i f T e o r i R e l e v a n s d a n R a n g k a R u j u k S i l a n g . 34


M a k n a “ b u l a n ” d a l a m p e r u m p a m a a n “ b a g a i b u l a n d i p a g a r i b i n t a n g ” . K a e d a h u n t u k m e n g a n a l i s i s m a k n a “ b u l a n ” d a l a m p e r u m p a m a a n “ b a g a i b u l a n d i p a g a r i b i n t a n g ” b o l e h d i j e l a s k a n d e n g a n m e r u j u k k e p a d a T e o r i R e l e v a n s . H a l i n i k e r a n a , t e o r i i n i m e n e k a n k a n k o n t e k s , k e s a n k o n t e k s d a n k o s p r o s e s d a l a m m e n t a f s i r a t a u m e n t e r j e m a h k a n m a k n a . 35 A n a l i s i s s e c a r a k r i t i s d a r i a s p e k T e o ri R e l e v a n s m a k n a " b u l a n " d a l a m p e r u m p a m a a n “ b a g a i b u l a n d i p a g a r i b i n t a n g ” . ANALISIS KRITIS PERIBAHASA: PERUMPAMAAN "Bagai bulan dipagari bintang" Rajah 4: Gambaran bulan


I a j u g a d i n y a t a k a n o l e h Z a r i n a T a j u d d i n & A n i d a S a r u d d i n ( 2 0 1 8 ) m e n y a t a k a n b a h a w a T e o r i R e l e v a n s m e n e k a n k a n k o n t e k s , k e s a n k o n t e k s d a n k o s p r o s e s d a l a m m e n t a f s i r k a n u j a r a n d a n m a k l u m a t y a n g d i p e r o l e h i . M e m i l i h k a t a “ b u l a n ” d a l a m p e r u m p a m a a n i n i k e r a n a b u l a n m e r u p a k a n c i p t a a n T u h a n y a n g c u k u p i n d a h d a n b e r s e r i - s e r i p a d a w a k t u m a l a m . O l e h i t u , k a t a “ b u l a n ” d a l a m p e r u m p a a n i n i b o l e h d i a n a l i s i s m a k n a n y a m e l a l u i t e o r i R e l e v a n s . A n a l i s i s m a k n a d a p a t d i l i h a t m e l a l u i k o n t e k s l o k a s i . B u l a n t e r l e t a k d i p e r m u k a a n l a n g i t d a n m e r u p a k a n s a l a h s a t u p l a n e t k e c i l y a n g a k a n m u n c u l p a d a w a k t u m a l a m d i l a n g i t . B u l a n i n i a k a n m e m a n t u l k a n c a h a y a d a r i p a d a m a t a h a r i k e b u m i p a d a w a k t u m a l a m . K e m u n c u l a n b u l a n i n i a k a n m e n e r a n g i k e s e l u r u h a n b u m i . H a l i n i k e r a n a , k e m u n c u l a n b u l a n a k a n m e m b a w a c a h a y a y a n g c u k u p t e r a n g y a n g m a m p u m e n e r a n g i b u m i . O l e h i t u , d a r i a s p e k k o n t e k s l o k a s i i n i d a p a t d i l i h a t b u l a n i n i a k a n m u n c u l p a d a w a k t u m a l a m d a n s i f a t b u l a n i n i y a n g m a m p u u n t u k m e n e r a n g i d a n m e n y i n a r i b u m i . S e t e r u s n y a , d a r i k o n t e k s f a l s a f a h p u l a , b u l a n m e r u p a k a n c i p t a a n t u h a n y a n g i n d a h y a n g s e s u a i d i i b a r a t k a n s e b a g a i k e i n d a h a n , k e t e n a n g a n , k e d a m a i a n d a n l a i n - l a i n . S e t e r u s n y a , d a r i k o n t e k s k i a s a n p u l a p e m i l i h a n p e r k a t a a n b u l a n k h u s u s n y a d a l a m p e r i b a h a s a B a h a s a M e l a y u m e r u j u k k e p a d a k e c a n t i k a n , k e i n d a h a n , k e t e n a n g a n , k e d a m a i a n d a n s e s u a t u y a n g b e r h a r g a . D a r i s u d u t k o n t e k s p s i k o l o g i p u l a , s e s e o r a n g i t u b o l e h m e n d a p a t k a n k e t e n a n g a n d i s e b a b k a n m a s a l a h k e h i d u p a n a t a u j u g a k e r i n d u a n a p a b i l a m e l i h a t b u l a n . 36


S e c a r a k e s e l u r u h a n n y a , m e l a l u i k e s e m u a k o n t e k s y a n g d i h u r a i k a n o l e h p e n g k a j i i n i i a i t u b e r m u l a d a r i k o n t e k s l o k a s i , k o n t e k s f a l s a f a h , k o n t e k s k i a s a n , k o n t e k s p s i k o l o g i d a n k o n t e k s s a i n s j e l a s m e n u n j u k k a n b a h a w a “ b u l a n ” d a l a m p e r u m p a m a a n i n i m e n j e l a s k a n s u a t u p e r k a r a y a n g t e r a m a t i n d a h . P e n j e l a s a n m e m a l u i k o n t e k s - k o n t e k s y a n g d i p i l i h o l e h p e n g k a j i i n i j u g a a k a n m e m b a n t u p e n d e n g a r u n t u k m e m a h a m i m a k n a d i s e b a l i k u j a r a n . T a m b a h a n p u l a , d e n g a n p e n j e l a s a n k o n t e k s - k o n t e k s i n i a k a n m e n j a d i k a n s a t u p e r u m p a m a a n i t u m e m i l i k i k o s m e m p r o s e s y a n g r e n d a h . 3 7


A n a l i s i s m a k n a “ b u l a n ” d a l a m p e r u m p a m a a n “ b a g a i b u l a n d i p a g a r i b i n t a n g ” j u g a b o l e h d i l a k u k a n d e n g a n m e r u j u k k e p a d a t e o r i R u j u k S i l a n g . M a k n a “ b u l a n ” d a l a m p e r u m p a m a a n i n i d a p a t d i a n a l i s i s d e n g e n m e n e l i t i s e c a r a m e n d a l a m d a r i s u d u t k o n t e k s l u a r a n n y a , i a i t u d a r i s u d u t s e j a r a h , s a i n s , p s i k o l o g i d a n k e s i h a t a n . P e r k a t a a n b u l a n m e r u j u k k e p a d a k o n t e k s s e j a r a h . B u l a n m e r u p a k a n b i n t a n g b a g i p l a n e t s e p e r t i d i b u m i d a n b u l a n b e r e d a r s e c a r a s a t e l i t s e m u l a j a d i u n t u k m e n g e l i l i n g i b u m i s e r t a b u l a n j u g a a k a n m e n e r a n g i b u m i p a d a w a k t u m a l a m h a s i l c a h a y a y a n g d i p e r o l e h i d a r i m a t a h a r i . M e l a l u i k o n t e k s s e j a r a h i n i , d a p a t d i l i h a t b u l a n m e m a i n k a n p e r a n a n y a n g c u k u p p e n t i n g t e r u t a m a b a g i k e p e n t i n g a n s i s t e m b u m i . B u l a n m a m p u u n t u k b e r f u n g s i s e b a g a i s a t e l i t b a g i b u m i d a n b u l a n j u g a a k a n m e m b e k a l k a n s u m b e r c a h a y a y a n g i n d a h p a d a w a k t u m a l a m . T a n p a a d a n y a b u l a n i n i t e r d a p a t b e b e r a p a p e r k a r a a k a n t e r j e j a s s e p e r t i f u n g s i n y a s e b a g a i s a t e l i t s e m u l a j a d i . 38 A n a l i s i s s e c a r a k r i t i s d a r i a s p e k R a n g k a R u j u k S i l a n g m a k n a " b u l a n " d a l a m p e r u m p a m a a n “ b a g a i b u l a n d i p a g a r i b i n t a n g ” . Rajah 5: Fasa-fasa bulan ketika mengeliling orbitnya.


3 9 S e t e r u s n y a , a s p e k p s i k o l o g i p u l a b u l a n m a m p u u n t u k m e m b e r i k a n k e d a m a i a n d a n k e t e n g a n k e p a d a j i w a a p a b i l a b e r d e p a n d e n g a n p e l b a g a i m a s a l a h a t a u t e k a n a n . K e i n d a h a n b u l a n s e c a r a s e m u l a j a d i i a i t u m e n g e l u a r k a n c a h a y a d a n m e n e r a n g i b u m i m a m p u u n t u k m e m b e r i k e t e n a n g a n s e r t a k e d a m a i a n t e r h a d a p s e s e o r a n g . K o n t e k s s a i n s p u l a i a i t u m e r u j u k k e p a d a b i d a n g a s t r o n o m i . B u l a n i n i a k a n m e n e n t u k a n p a s a n g s u r u t a i r l a u t . F a s a b u l a n a k a n m e m b a n t u d a l a m m e n e n t u k a n f e n o m e n a p a s a n g s u r u t y a n g b e r l a i n a n s e p e r t i p a s a n g s u r u t a n a k d a n p a s a n g s u r u t p e r b a n i . D e n g a n m e m a h a m i f e n o m e m a i n i a k a n d a p a t m e m b a n t u m a n u s i a d a l a m m e l a k u k a n a k t i v i t i l a u t p a d a w a k t u y a n g b e r s e s u a i a n . S e l a i n i t u , b u l a n j u g a m e m b a n t u m e n y i n a r i w a k t u m a l a n y a n g g e l a p t a n p a b u l a n i n i b u m i a k a n m e n g a l a m i k e g e l a p a n . M a n a k a l a m e n u r u t M o h d S o l a h u d d i n , M u a z M o h d N o r , M o h d P a i d i , A h m a d Z u h d i d a n Y u s r a A b d u l l a h ( 2 0 1 9 ) m e n y a t a k a n b a h a w a d a r i s u d u t s a i n s , b u l a n d i i s t i l a h k a n b i n t a n g y a n g m e m p u n y a i j i s i m , b e r b e n t u k s f e r a d a n t i d a k m e m p u n y a i c a h a y a m e l a i n k a n m e n d a p a t c a h a y a d a r i p a d a m a t a h a r i . D a l a m k o n t e k s s a i n s i n i j u g a d a p a t d i l i h a t b a h a w a b u l a n i n i b u k a n s a h a j a s e s u a t u y a n g i n d a h m a l a h d a p a t m e m b a n t u b e b e r a p a p r o s e s y a n g m e l i b a t k a n k e p e n t i n g a n m a n u s i a s e p e r t i p a s a n g s u r u t a i r l a u t . K o n t e k s k e s i h a t a n p u l a , b u l a n d i k a t a k a n m a m p u u n t u k m e m b e r i k a n k e t e n t e r a m a n k e p a d a s e s e o r a n g . S u d a h m e n j a d i l u m r a h m a n u s i a a p a b i l a m e l i h a t s e s u a t u y a n g i n d a h t e r u t a m a n y a c i p t a a n T u h a n a k a n m a m p u u n t u k m e m b e r i k a n k e t e n a n g a n , k e d a m a i a n d a n k e t e n t e r a m a n .


O l e h i t u , j i k a d i l i h a t d a r i k o n t e k s k e s i h a t a n b u l a n i n i m a m p u u n t u k m e n g u r a n g k a n t e k a n a n m a n u s i a d a r i t e k a n a n d a n m a s a l a h k e h i d u p a n . D e n g a n m e l i h a t b u l a n a k a n d a p a t m e m b a n t u k e s i h a t a n j i w a d a n d a l a m a n m a n u s i a . B e r d a s a r k a n p e r s p e k t i f b u l a n y a n g d ir u j u k m e n g g u n a k a n T e o ri R e l e v a n s d a n T e o ri R a n g k a R u j u k S i l a n g . P e r k a t a a n b u l a n m e n u n j u k k a n s e s u a t u p e r k a r a y a n g m e n e r a n g k a n k e i n d a h a n a t a u k e c a n t i k k a n . K o n t e k s l o k a s i , s e j a r a h d a n s a i n s m e n u n j u k k a n b u l a n i n i s e s u a t u y a n g m a m p u u n t u k m e m b e r i k a n s i n a r a n k e p a d a b u m i . S e l a i n i t u , k o n t e k s f a l s a f a h , k o n t e k s k i a s a n , k o n t e k s p s i k o l o g i d a n k o n t e k s k e s i h a t a n b u l a n i n i m e n u n j u k k a n k e i n d a h a n , k e t e n a n g a n , k e d a m a i a n d a n k e c a n t i k k a n . O l e h i t u , m e r u j u k k e p a d a k o n t e k s - k o n t e k s y a n g d i p i l i h o l e h p e n g k a j i y a n g j u g a m e r u p a k a n m a k l u m a t t a m b a h a n k e p a d a k a t a y a n g i n g i n d i a n a l i s i s m a k n a n y a i a i t u “ b u l a n ” j e l a s m e n u n j u k k a n b a h a w a p e r k a t a a n “ b u l a n ” d a l a m p e r u m p a m a a n “ b a g a i b u l a n d i p a g a r i b i n t a n g ” i n i m e r u j u k k e p a d a s e s u a t a u y a n g s a n g a t i n d a h a t a u p u n k e c a n t i k k a n y a n g t i a d a t a n d i n g a n n y a . 40


4 1 “ S e p e rt i k a t a k b a w a h t e m p u r u n g ” P E R U M P A M A A N : A n a l i s i s s e c a r a k r i t i s d a r i a s p e k T e o ri R e l e v a n s m a k n a " k a t a k " d a l a m p e r u m p a m a a n “ s e p e r t i k a t a k d i b a w a h t e m p u r u n g ” . Rajah 6: Spesies binatang yang dikenali sebagai "katak" K a e d a h u n t u k m e n g a n a l i s i s m a k n a “ k a t a k ” a k a n d i j e l a s k a n d e n g a n m e r u j u k k e p a d a T e o r i R e l e v a n s y a n g d i p e r k e n a l k a n o l e h S p e r b e r d a n W i l s o n ( 1 9 9 5 ) d a l a m S r i k a n d i S a e m a h S a m a o n & M a r y F a t i m a h S u b e t ( 2 0 2 0 ) y a n g m a n a t e o r i i n i m e n e k a n k a n t i g a g a g a s a n u t a m a i a i t u k o n t e k s , k e s a n k o g n i t i f , d a n u s a h a m e m p r o s e s m a k l u m a t . P e n g k a j i m e m i l i h p e r k a t a a n “ k a t a k ” k e r a n a i a n y a m e m b a w a b a n y a k m a k n a m e n g i k u t k o n t e k s y a n g b o l e h d i a n a l i s i s m a k n a n y a m e l a l u i t e o r i R e l e v a n s .


P e r t a m a , a n a l i s i s m a k n a b a g i p e r k a t a a n k a t a k d a p a t d i l i h a t m e l a l u i k o n t e k s b u d a y a d i m a n a m a s y a r a k a t M e l a y u t e r d a h u l u m e m p e r c a y a i b a h a w a k e h a d i r a n k a t a k m e m p u n y a i p e r k a i t a n d e n g a n t u r u n n y a h u j a n y a n g d i a n g g a p s e b a g a i s a t u r a h m a t m a h u p u n b e n c a n a . H a l i n i d i k a t a k a n d e m i k i a n k e r a n a , u p a c a r a m e m i n t a h u j a n d a l a m k e p e r c a y a a n m a s y a r a k a t M e l a y u t e r d a h u l u t e l a h m e n j a d i t r a d i s i y a n g d i w a r i s k a n s e c a r a t u r u n t e m u r u n s e h i n g g a k e h a r i i n i . I n i m e n j a d i k a n k a t a k d i g a m b a r k a n s e b a g a i s i m b o l p e r a n t a r a b a g i k o m u n i k a s i m i s t i k y a n g d i p e r c a y a i m e m i l i k i k e b o l e h a n u n t u k m e m a n g g i l h u j a n u n t u k t u j u a n k e s u b u r a n t a n a h p e r t a n i a n . M a l a h k a t a k d i a n g g a p s e b a g a i m a k h l u k y a n g m a m p u m e n j a y a k a n h a r a p a n b e s a r o l e h s e k e l o m p o k g o l o n g a n y a n g t e r d e s a k m e n d a p a t k a n s e s u a t u ( M o h d N a f i s S a a d e t . a l , 2 0 2 2 ) . I n i t u r u t d i s o k o n g o l e h M o h d T a h & S i m o n ( 2 0 2 0 ) y a n g m e n y a t a k a n b a h a w a k a t a k d i a n g g a p s e b a g a i s i m b o l k e s u b u r a n d a l a m m i t o l o g i E g y p t y a n g m a n a F r o g G o d d e s s i a i t u H e q e t y a n g m e r u p a k a n g a m b a r a n s e o r a n g w a n i t a y a n g m e m p u n y a i k e p a l a s e e k o r k a t a k . S e l a i n i t u , d a l a m k o n t e k s e k o s i s t e m p u l a , k e h a d i r a n k a t a k s a n g a t p e n t i n g s e b a g a i i n d i k a t o r s e m u l a j a d i e k o s i s t e m . H a l i n i k e r a n a k a t a k m e m i l i k i k u l i t y a n g s e p a r a t e l a p d i m a n a i a n y a b e g i t u s e n s i t i f t e r h a d a p p e r u b a h a n s u h u d a n m u d a h m e n y e r a p s i s a - s i s a k i m i a y a n g b e r b a h a y a k e p a d a a l a m s e k i t a r . J u s t e r u , t a h a p k e s i h a t a n a l a m s e k i t a r b e r k a i t r a p a t d e n g a n p o p u l a s i k a t a k . D a r i k o n t e k s p s i k o l o g i p u l a , b u n y i h u j a n d a n k a t a k a d a l a h b u n y i a l a m y a n g d i j a d i k a n s e b a g a i t e r a p i u n t u k m i n d a t e r u t a m a n y a p a d a w a k t u m a l a m . 4 2


B u n y i - b u n y i a l a m i n i m e m b e r i k a n g e t a r a n y a n g p o s i t i f d a n d i k a t a k a n b e r h u b u n g a n d e n g a n e m o s i s e s e o r a n g . J a d i , t i d a k h a i r a n l a h s e k i r a n y a s e s e o r a n g m e n j a d i l e b i h t e n a n g a p a b i l a m e n d e n g a r b u n y i a l a m s e m u l a j a d i ( M o h d T a h & S i m o n , 2 0 2 0 ) . D a r i k o n t e k s s a i z d a n w a r n a , k a t a k k a d a n g k a l a n y a m e n g g u n a k a n k e l e b i h a n u k u r a n t u b u h n y a d e n g a n m e n j a d i k a n m e r e k a k e l i h a t a n b e s a r d e n g a n b e r d i r i d i j a r i k a k i a t a u m e n g i s i u d a r a p a d a b a d a n a g a r k e l i h a t a n l e b i h b e s a r b e r b a n d i n g d e n g a n u k u r a n n o r m a l . H a l i n i d i k a t a k a n b e g i t u k e r a n a b e b e r a p a s p e s i s k a t a k b o l e h m e n i r u d i r i m e r e k a m e n j a d i d a u n y a n g m a n a c o r a k d a n w a r n a b a d a n m e r e k a d a p a t b e r f u n g s i s e b a g a i p e n y a m a r a n d a n b e r s a t u d e n g a n k e a d a a n s e k e l i l i n g a g a r t i d a k k e l i h a t a n . N a m u n b e g i t u p e w a r n a a n b a d a n h a i w a n i n i j u g a m u n g k i n s e b a g a i t a n d a a m a r a n k e r a c u n a n t e r h a d a p p e m a n g s a m e r e k a d i s e b a b k a n k e u p a y a a n m e r e k a m e n g h a s i l k a n c e c a i r b e r a c u n , l e n d i r m e l e k i t a t a u b a h a n g e t a h y a n g b e r b a u b u s u k ( D z u l h e l m i N a s i r , R a d z m i n I s h a k & N u r u l F a t i h a h A b d L a t i p , 2 0 2 1 ) . 43


B e r d a s a r k a n r a n g k a r u j u k s i l a n g , m a k n a “ k a t a k ” d a p a t d i a n a l i s i s d e n g a n l e b i h m e n d a l a m d a r i a s p e k s a i n s , a s p e k k e s i h a t a n , a s p e k a g a m a d a n a s p e k s e j a r a h . 1 ) A s p e k S e j a r a h K a t a k m e r u p a k a n s e e k o r b i n a t a n g y a n g b e r d a r a h s e j u k y a n g m e r u p a k a n b i n a t a n g a m p h i b i a . A m p h i m e m b a w a m a k n a d u a m a n a k a l a b i o s m e m b a w a m a k n a k e h i d u p a n . K a t a k m e m p u n y a i m a t a y a n g m e m b o n j o l , o t o t b e l a k a n g y a n g p a n j a n g , m u l u t y a n g b e s a r d a n l e b a r , l e n g a n d e p a n y a n g p e n d e k s e r t a t i d a k m e m p u n y a i e k o r . S e b a h a g i a n b e s a r k a t a k h i d u p d i h u t a n h u j a n t r o p i k a y a n g m e m p u n y a i p e r s e k i t a r a n p a n a s d a n l e m b a p . K a t a k m e m p u n y a i k i t a r a n h i d u p y a n g k o m p l e k s y a n g t e r k e n a l s e b a g a i m e t a m o r f o s i s y a n g m e r u p a k a n r a n g k a i a n p e r u b a h a n c a r a h i d u p d a n b e n t u k - b e n t u k s a i z b a d a n . S e c a r a a s a s n y a , a p a b i l a s e p a s a n g k a t a k m e n g a w a n , k a t a k b e t i n a a k a n m e n c a r i s u m b e r a i r u n t u k b e r t e l u r r a t u s a n t e l u r n y a . S e t e l a h t e l u r n y a b e r k e m b a n g d a n m e n e t a s , m a k a t e r b e n t u k l a h b e r u d u d i m a n a k e h i d u p a n n y a b e r m u l a d i p e r s e k i t a r a n a i r . H a l i n i k e r a n a b e r u d u m e m i l i k i e k o r s i r i p u n t u k b e r n a f a s d e n g a n m e n g a m b i l o k s i g e n d a r i p a d a a i r d e n g a n m e n g g u n a k a n i n s a n g n y a . P a d a p e r s e k i t a r a n a i r t e r s e b u t , b e r u d u m e m a k a n k u l a t d a n a l g a u n t u k h i d u p . 44 A n a l i s i s s e c a r a k r i t i s d a r i a s p e k R a n g k a R u j u k S i l a n g m a k n a " k a t a k " d a l a m p e r u m p a m a a n “ s e p e r t i k a t a k d i b a w a h t e m p u r u n g ” .


B e r u d u i n i k e m u d i a n n y a a k a n b e r u b a h m e n j a d i k a t a k a p a b i l a b a h a g i a n b e l a k a n g d a n k a k i d e p a n n y a m u l a m e n g e m b a n g s e r t a e k o r n y a p e r l a h a n - l a h a n d i s e r a p d e n g a n m e n g a l a m i b a n y a k p e r u b a h a n d a l a m a n d a n l u a r a n t e r m a s u k l a h i n s a n g d a l a m a n y a n g t u r u t m e r o s o t d a n d i g a n t i d e n g a n p a r u - p a r u . K a t a k s e t e r u s n y a a k a n m e n j a l a n i k e h i d u p a n n y a d i e k o s i s t e m d a r a t a n a p a b i l a b a d a n n y a b e r k e m b a n g d a l a m b e n t u k p e n u h ( D z u l h e l m i N a s i r , R a d z m i n I s h a k & N u r u l F a t i h a h A b d L a t i p , 2 0 2 1 ) . 45 2 ) A s p e k s a i n s K a t a k m e m p u n y a i p e r a n a n p e n t i n g s e b a g a i p e l e n g k a p k e p a d a r a n t a i a n m a k a n a n . H a l i n i d i k a t a k a n d e m i k i a n k e r a n a p o p u l a s i k a t a k m e m p u n y a i p e r k a i t a n d e n g a n p e n i n g k a t a n a t a u p e n u r u n a n s e s u a t u p o p u l a s i h a i w a n l a i n . S e b a g a i c o n t o h , p o p u l a s i u l a r a k a n t e r g a n g g u s e k i r a n y a p o p u l a s i k a t a k i n i s e m a k i n b e r k u r a n g a n k e r a n a k a t a k m e r u p a k a n s a l a h s a t u p e m a k a n a n u l a r . Rajah 7: Rantai makanan bagi "katak".


4 6 S e b a l i k n y a , p o p u l a s i k a t a k y a n g s e m a k i n b e r t a m b a h d a p a t m e m b a n t u p e n g u r a n g a n j u m l a h s e r a n g g a s e p e r t i n y a m u k , l a l a t d a n s e b a g a i n y a y a n g m e r u p a k a n s u m b e r m a k a n a n u t a m a b a g i p o p u l a s i k a t a k . 3 ) A s p e k a g a m a M e n u r u t A m i r Z a y y a n i d ( 2 0 2 1 ) n a m a k a t a k j u g a m u n c u l d a l a m a l - Q u r a n k e t i k a A l l a h m e n c e r i t a k a n p e r i h a l t u j u h m u s i b a h y a n g m e l a n d a b u m i M e s i r d i m a n a p a d a w a k t u i t u f i r a u n m e n g i n g k a r i a j a r a n N a b i M u s a s e b a g a i t e g u r a n d a n a z a b k e p a d a f i r a u n y a n g m a s i h t i d a k m a h u b e r i m a n k e p a d a A l l a h . L a l u A l l a h m e n g h a n t a r m u s i b a h s e c a r a b e r s i l i h g a n t i y a n g m a n a s a l a h s a t u n y a a d a l a h s e k u m p u l a n k a t a k d a l a m a y a t a l - Q u r a n : “ M a k a K a m i k i r i m k a n k e p a d a m e r e k a t a u f a n , b e l a l a n g , k u t u , k a t a k d a n d a r a h s e b a g a i b u k t i y a n g j e l a s . T e t a p i m e r e k a t e t a p m e n y o m b o n g k a n d i r i d a n m e r e k a a d a l a h k a u m y a n g m e n d e r h a k a . ” ( A l - A r a f : 1 3 3 ) . 4 ) A s p e k k e s i h a t a n D a r i a s p e k k e s i h a t a n , y a n g p e r t a m a n y a k a t a k m e r u p a k a n h a i w a n j e n i s k a r n i v o r y a n g m a n a k a t a k a k a n m e m a k a n s e r a n g g a y a n g b e r a d a d i p e r s e k i t a r a n n y a s e p e r t i n y a m u k , l a l a t d a n s e b a g a i n y a y a n g s e m e m a n g n y a m e r u p a k a n p e m a k a n a n k a t a k d e w a s a . B u k a n i t u s a h a j a , m a l a h p a d a p e r i n g k a t b e r u d u s a h a j a s u d a h m e m a k a n j e n t i k - j e n t i k m e n j a d i k a n p o p u l a s i n y a m u k d a p a t d i h a l a n g d a r i p a d a t e r u s b e r k e m b a n g . H a l i n i k e r a n a , s e r a n g g a - s e r a n g g a s e p e r t i n y a m u k d a n l a l a t i n i b o l e h m e n d a t a n g k a n p e n y a k i t k e p a d a m a n u s i a d a n s e k i r a n y a s e r a n g g a i n i b e r k u r a n g a n a k a n m e n j a d i k a n k u r a n g n y a d e m a m d e n g g i d a n p e n y a k i t b a w a a n l a l a t d a l a m k e h i d u p a n m a n u s i a .


S e l a i n i t u , m e n u r u t k a j i a n p a r a p e n y e l i d i k U n i v e r s i t i A n c h a r y a N a g a j u r n a , I n d i a m e n y a t a k a n p o t e n s i k i m i a y a n g d i r e m b e s k a n o l e h a m f i b i a k a t a k i n i s e b a g a i p e n e m u a n u b a t b a h a r u d i m a n a r e m b e s a n c e c a i r y a n g d i k e l u a r k a n d a r i p a d a k e l e n j a r p a r a t o i d , t i s u t u l a n g d a n t i s u o t o t d a r i p a d a j e n i s k a t a k B u f o n i d a e y a n g d i p e r c a y a i d a p a t d i g u n a k a n s e b a g a i p e n a w a r j a n g k i t a n , p e n d a r a h a n , k e r a d a n g a n , a l e r g i d a n g i g i t a n h a i w a n a t a u s e r a n g g a ( M o h d T a h & S i m o n , 2 0 2 0 ) . B e r d a s a r k a n p e r s p e k t i f k a t a k y a n g d i r u j u k m e n g g u n a k a n T e o ri R e l e v a n s d a n T e o ri R a n g k a R u j u k S i l a n g m e n u n j u k k a n b a h a w a k a t a k m e m p u n y a i p e r k a i t a n d e n g a n k e h i d u p a n m a n u s i a d i m u k a b u m i . H a l i n i d i k a t a k a n s e d e m i k i a n k e r a n a , m a n u s i a j u g a m e m p u n y a i k e h i d u p a n y a n g b e b a s s e p e r t i k a t a k y a n g b e b a s m e l o m p a t d a n s e h a r u s n y a m e m i l i k i b a n y a k p e n g e t a h u a n n y a t e n t a n g i l m u a k a n t e t a p i s i f a t s e s e t e n g a h m a n u s i a y a n g k a d a n g k a l a n y a m a l a s u n t u k b e r g e r a k , s u k a m e n y e n d i r i s e r t a l e b i h s e r i n g t i n g g a l d i r u m a h , m a l a s u n t u k b e r f i k i r s e r t a m e m b a c a d a n m e n g a m b i l m u d a h t e n t a n g s e s u a t u p e r k a r a a k a n m e n y e b a b k a n m e r e k a t i d a k m e m p u n y a i p e n g e t a h u a n t e n t a n g s e g a l a p e r k a r a y a n g b e r l a k u d i l u a r m a h u p u n p e r s e k i t a r a n n y a . W a l a u p u n b e g i t u , b e r d a s a r k a n a n a l i s i s y a n g m e n g g u n a k a n T e o r i R e l e v a n s d a n R a n g k a R u j u k S i l a n g s e c a r a k e s e l u r u h a n n y a t i d a k l a h j e l a s m e n y a t a k a n s e b a b p e r u m p a m a a n “ s e p e r t i k a t a k b a w a h t e m p u r u n g ” m e m b a w a m a k s u d k e p a d a s e s e o r a n g y a n g c e t e k p e n g e t a h u a n n y a . 47


T e o r i r e l e v a n s a d a l a h r a n g k a k e r j a u n t u k m e m a h a m i t a f s i r a n u c a p a n . I a p e r t a m a k a l i d i c a d a n g k a n o l e h D a n S p e r b e r d a n D e i r d r e W i l s o n , d a n d i g u n a k a n d a l a m l i n g u i s t i k k o g n i t i f d a n p r a g m a t i k . T e o r i i n i m e n d a k w a b a h a w a l e b i h b a n y a k k e s a n k o g n i t i f r a n g s a n g a n m e m p u n y a i , s e m a k i n r e l e v a n . B e r d a s a r k a n k a j i a n - k a j i a n l e p a s , b a n y a k k a j i a n y a n g m e n g g u n a k a n p e r i b a h a s a b e r u n s u r k a n h a i w a n a t a u p u n f a u n a s e b a g a i s u b j e k k a j i a n m e r e k a s e p e r t i i k a n , a y a m , i t i k , a n g s a , b u r u n g , m u s a n g d a n h a r i m a u ( K a s d a n , J a l a l u d d i n , & I s m a i l , 2 0 1 6 ; D a u d , 2 0 1 8 a , 2 0 1 8 b ; N o p i a h , J a l a l u d d i n , & K a s d a n , 2 0 1 8 ) . B a g i m e n g a n a l i s i s p e r i b a h a s a ‘ k a k i a y a m ’ i n i y a n g d i k a t e g o r i k a n d a l a m s i m p u l a n b a h a s a , d a p a t k i t a k e t a h u i b a h a w a m a s y a r a k a t M e l a y u d a h u l u t e r b u k t i m e m p u n y a i n i l a i k e p e k a a n y a n g t i n g g i s e h i n g g a d a p a t m e n c i p t a p e r i b a h a s a d e n g a n m e n g g u n a k a n h a i w a n d i s e k i t a r s e b a g a i p e r l a m b a n g a n u n t u k m e n g g a m b a r k a n p e r b u a t a n m a n u s i a . D a l a m a n a l i s i s k a l i i n i , p e r s o a l a n - p e r s o a l a n s e p e r t i g a b u n g a n l e k s i k a l ‘ k a k i ’ d a n ‘ a y a m ’ y a n g d i p a d a n k a n u n t u k m e m b e n t u k s i m p u l a n b a h a s a k e p a d a p e r b u a t a n m a n u s i a . 48 ANALISIS KRITIS PERIBAHASA: SIMPULAN BAHASA "KAKI AYAM" A n a l i s i s s e c a r a k r i t i s d a r i a s p e k T e o ri R e l e v a n s s i m p u l a n b a h a s a " k a k i a y a m ".


Click to View FlipBook Version