ลวดลายในสถาปัตยกรรมไทย

ลวดลายในสถาปตั ยกรรมไทย

จดุ ม่งุ หมาย

ศกึ ษาลวดลายประกอบสถาปตั ยกรรมไทยในลกั ษณะต่างๆ เช่น งานลายปนู ป้นั และลาย
กระเบือ้ ง ศึกษาโดยการคดั ลอกลายเสน้ และระบายสี

๑.

ลวดลาย?

๒.

ลวดลาย ประเภท ลวดลายจากธรรมชาติ

หมายถึง พบไดจ้ าก ลายเมฆ ลายเปลวไฟ ลายสัตว์ ลายพนั ธุพ์ ฤกษา ทง้ั ดอก ใบ
ผล เคลอื เถา กงิ่ กา้ น เปน็ ต้น
ลวดลาย หมายถงึ ส่ิงประดบั หรืองานที่เพิ่มเข้าไปเพ่อื
จดุ ประสงค์ของการตกแตง่ ลวดลายจากรปู ทรงเรขาคณิต
แสดงใหเ้ ห็นถึงความเรยี บงา่ ย อนั แฝงไปด้วยเหตุและผล ซงึ่ โดยทว่ั ไปจะพบ
(The New Oxford Illustrated Dictionary 1978 : 1189) เป็น รูปทรงวงกลม สเ่ี หลีย่ ม เสน้ โคง้ เสน้ ตรง และรวมไปถงึ รปู ทรงแบบ
นามธรรม ทเ่ี กดิ จากการซำ้ เปน็ จังหวะ อีกทัง้ การจดั องคป์ ระกอบต่างๆเพอ่ื
ลวดลายในงานสถาปตั ยกรรม
หมายถึง องคป์ ระกอบใดๆ ทีเ่ พ่ิมขึน้ เพียงเพ่อื ใหเ้ กดิ ก่อให้เกิดความงาม เป็นตน้
รูปทรงของอาคารอกี ทางหนง่ึ เพ่อื ประโยชน์ในการ
ลวดลายจากการประดษิ ฐ์
เสริมแตง่ หรอื การประดับประดา เกิดขึน้ จากจนิ ตนาการ และการสรา้ งสรรค์ของชา่ ง ทแี่ ฝงไปดว้ ยความศรทั ธา
ความเช่อื ตลอดจนฝมี อื อนั ประณตี บรรจง ดังจะพบไดจ้ าก ลวดลายสัญลักษณ์
(The New Encyclopedia Britannica Volume 8, 1998 : 1008)
มงคลตามความเช่ือของจีน

ลวดลายจากตัวอกั ษร
เป็นลวดลายท่ีมคี วามยุ่งยากมากกวา่ ลวดลายอื่นๆ แตถ่ ึงกระนั้นลาดลายทาง
ตัวอกั ษรสรา้ งขน้ึ เพื่อสอ่ื ความหมายเฉพาะ ดว้ ยการประดิษฐ์ขึ้นเพื่อความ
เหมาะสมกบั พื้นทใี่ นการตกแต่งตวั อาคารให้มคี วามงาม อนั นำมาซึ่งความเปน็

สริ ิมงคล

๓.

ธรรมชาติบ่อเกิดของลายไทย

“ลายไทย” เป็นสัญลกั ษณ์ ศลิ ปะประจำชาติของไทย กลา่ วไดว้ า่ ทกุ รูปลักษณล์ ว้ น
มีท่ีมาจากธรรมชาติ คลคี่ ลาย ดัดแปลง จนนำมาสเู่ อกลักษณเ์ ฉพาะของไทย

ไมว่ า่ จะเปน็ ยคุ สุโขทยั ราชธานี อยุธยา จวบจนรตั นโกสนิ ทร์ ลวดลายไทย มคี วาม
เจริญงอกงามรุง่ เร่อื ง มกี ารพฒั นาสบื ทอดอยา่ งต่อเนอื่ ง สวู่ ิวฒั นการอย่างคอ่ ยเป็นคอ่ ยไป

ตามลำดบั จวบจนปัจจบุ ัน

๔.

พระนครคีรี (เขาวงั ) จงั หวดั เพชรบรุ ี

๕.

วดั มหาธาตวุ รวิหาร จ.เพชรบรุ ี ๖.

๗.

๘.

๙.

“กาบ” หุ้มเชงิ หน้าตา่ ง ประดษิ ฐ์ในรูปปลอ้ งไมไ้ ผ่ และดอกพดุ ตานใบเทศ ๑๐.
เป็นงานปนั้ ปนู สด ปดิ ทอง ประดับกระจก

ลายกาบพรหมศร เปน็ กาบห้มุ โคนเสาในงานสถาปตั ยกรรม ๑๑.

ผนังดา้ นนอกพระอุโบสถ วัดพระศรรี ตั นศาสดาราม

ลายพมุ่ ข้าวบณิ ฑ์เทพพนม
ลายลกู ฟัก

ลายประจำยาม
(กระจงั +กระจัง+กระจัง+กระจงั )
มาจากดอกไม้ดอกไม้ชนดิ หนงึ่
เรยี กวา่ ดอกส่ที ศิ

ลายกระจงั นํามาประกอบในลาย
บวั กลมุ่

ลายหน้ากระดาน
คือชEือเรียกในเชิงสถาปัตยกรรม
ไทย มีความยาวตอ่ เนEือง ใช้ตกแตง่
ตามผนงั หรือสว่ นฐานตา่ งๆ

ลายกระจงั เจิม
(กระจังตาออ้ ย+กระจังปฏญิ าณ)

ลายหน้ากระดานก้านต่อใบเทศ ๑๒.

ลายหนา้ กระดาน
กา้ นตอ่ ดอก

บัวหงาย ลายกระจงั
นํามาประกอบใน
บัวคว่ำ ลายบวั กลมุ่

ลายลกู ฟัก

ลายประจํายามก้ามปู

๑๓.

๓ ๑. กระจงั ตาอ้อย ขนาดเลก็ สดุ
๒. กระจงั เจิม หรือใบเทศ ขนาดกลาง
๒ ๓. กระจงั ปฏิญาณ ขนาดใหญ่ทEีสดุ
๑
กระจงั ชดุ

ลายลกู ฟัก ประจํายามก้ามปู

กระจงั ทีEนํามาประกอบในลายบวั กลมุ่

๑๔.

ส่วนฐานของสถาปตั ยกรรมไทย

ฐานสงิ ห์
เปน็ ฐานของสถาปัตยกรรม มีลกั ษณะ
เลยี นแบบขาราชสีหใ์ นท่านง่ั

หน้ากระดานลา่ ง

๑๕.

ลายลูกฟกั
เป็นลายหนา้ กระดาน มีลกั ษณะหลากหลาย มักใช้ตามแนวนอน
ทีเ่ ปน็ สว่ นประกอบหนงึ่ ในงานสถาปัตยกรรมไทย

๑๖.

๓

๒
๑
เส้นรูป เสน้ ลอ้ มรปู

๑. กระจงั ตาอ้อย ขนาดเลก็ สดุ บากตาม หรือบากเขา้
๒. กระจงั เจิม หรือใบเทศ ขนาดกลาง ใส่ใสล้ าย
๓. กระจงั ปฏิญาณ ขนาดใหญ่ทEีสดุ

๑๗.

ครฑุ
ตัวคน + หวั ขา ปี หางนก

ครุฑ มีรูปกายเป็นครงึ่ มนษุ ย์ คร่ึงนกและกงึ่ เทวดา
มหี ัว ปีก เล็บ ปาก เหมือนนกอนิ ทรี ตวั แขน และขา เปน็ มนษุ ย์
เป็นสตั ว์ที่มีพลังอำนาจมาก
มที ีอ่ ยูเ่ ป็นวมิ านอันสวยงามบนต้นงิ้ว เรยี กว่า วมิ านฉิมพลี

ครฑุ ยดุ นาค หล่อด้วยโลหะปิดทอง ประดับกระจก บริเวณรอบพระอโุ บสถ

๑๘.

นาค

นาค คือพญางูใหญ่ ทรงเคร่อื ง ลำตัวมเี กลด็ ตลอดตวั
ทร่ี ัศมีคอมชี ่อกนกหางหงสช์ อ่ ใหญ่
มพี ลงั อำนาจ และพิษรา้ ยแรง

๑๙.

อสรู ปักษี

หัวและตัวเป็นยกั ษ์ + ขา ปี หางนก

๒๐.

อนิ ทรชิต
มีกายสเี ขียว เปน็ บุตรทศกณั ฐ์ กับนางมณโฑ
เฝ้าด้านหนา้ ปราสาทพระเทพบิดร วดั พระแกว้

๒๑.

๒๒.

๓

๑๒

๑. ร่างรูปทรง ๒๓.
๒. แบง่ จงั หวะดอก และกา้ นดอกใหเ้ ทา่ ๆกัน
๓. กระจังกลีบดอกบวั ใส่ใสล้ ายให้เรียบร้อยสมบูรณ์

“กระจงั ตาออ้ ย” ตน้ กำเนิดมาจาก “ตาออ้ ย” เส้นออ่ นโคง้ คลา้ ยกลีบบัว

๒๔.

สญั ลักษณจ์ ากสัตว์
นก หมายถึง ความรา่ เริง
ผเี สอ้ื หมายถึง ความมอี ายยุ นื ยาว
สัญลกั ษณ์จากพนั ธพุ์ ฤกษา
ดอกโบตั น๋ หมายถงึ ความเจริญรงุ่ เรอื ง ความสงา่ งาม
ดอกเหมย หมายถงึ ความชน่ื บาน ความมโี ชค
ดอกเบญจมาศ หมายถงึ ความยงั่ ยนื
ใบอาร์เตมีเซยี หมายถึง ความสขุ สันตภิ าพ
สัญลักษณจ์ ากธรรมชาติ
โขดหิน หมายถงึ ความแขง็ แกร่ง คงทนถาวร

ข้อมลู จาก Chinese Symbolism & Art Motifs : Williams (2002)

๒๕.

รักร้ อย
เป็นตอ่ เนืEองแถบยาว
เป็นชEือทีEถกู ประดษิ ฐ์มา
จากลายทีEคล้ายกบั
ดอกรักเรียงร้ อยเป็ นมาลยั

ก้านตอ่ ดอกใบเทศ ๒๖.

๒๗.

เสน้ เปน็ หวั ใจหลักของการร่างภาพ
ประกอบไปดว้ ย ๓ วธิ ี คอื

๑. เสน้ รปู คอื เสน้ รา่ งคร่าวๆ หรือ เสน้ ทใี่ ช้
กำหนดสดั สว่ น

๒. เสน้ กาฬ เสน้ กนั หรอื เส้นล้อมรูป เป็นเขยี น
ท่ใี ช้เน้นเสน้ รอบนอก ทำใหส้ ดั ส่วนและ
องค์ประกอบชัดเจนขน้ึ

๓. เสน้ แร เสน้ ท่ีมขี นาดเลก็ ทส่ี ุด โคนของเสน้
จะหนาและมีปลายเลก็ เรยี วแหลม ใชเ้ พอ่ื
เนน้ ระยะ น้ำหนัก ความตื้น ลึก หนา บาง
อีกทั้งแสดงให้เห็นถงึ ความประณีตวิจิตร
และความอ้อนช้อยของเสน้

๒๘.

๒๙.

สรปุ

ลวดลาย เป็นสว่ นหน่งึ ของการประดับตกแตง่ ด้วยการนำเอาสง่ิ แวดลอ้ ม ธรรมชาติ ตลอดจนส่ิงรอบๆตัว
มาจนิ ตนาการ สรา้ งสรรค์ ประยกุ ต์ จนเกดิ เป็นแรงบนั ดาลใจ อนั นำมาส่ลู วดลายเฉพาะท่สี ร้างสรรค์จนเกิดความ

งาม ทง้ั ความเชื่อ ความศรทั ธา ที่แสดงถึงมรดกทางวฒั นธรรมอันล้ำค่า จากอดตี สปู่ ัจจบุ ัน เฉกเชน่
“สถาปัตยกรรมไทย”

๓๐.

ครง้ั ท่ี ๓ งานในหัวขอ้ “ลวดลายในสถาปัตยกรรมไทย”

๑. วาดเส้น ลายปนู ปัน้ (ขนาดกระดาษ A3)
๒. ลงสีลาย ลายกระเบอ้ื ง (ขนาดกระดาษ A3)

๓๑.

๓๒.

๓๓.

๓๔.