SESI 16 HIV DAN PENYUSUAN SUSU IBU Promosi dan Sokongan Penyusuan Susu Ibu Latihan untuk Profesional Kesihatan Adapted from the Baby Friendly Hospital Initiative: Revised, Updated and Expanded for Integrated Care (Section 3) WHO/UNICEF 2009 1 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Objektif Sesi: Di akhir sesi ini, peserta akan dapat : 1. Menyatakan Polisi Kebangsaan 2. Memahami permasalahan HIV dalam penyusuan bayi 3. Menerangkan risiko transmisi HIV ibu kepada bayi 4. Menyatakan faktor-faktor yang mempengaruhi transmisi ibu kepada bayi. 5. Menggariskan pendekatan yang boleh mencegah transmisi ibu kepada bayi melalui amalan penyusuan susu ibu yang selamat. 6. Menyatakan saranan penyusuan susu ibu kepada ibu yang HIV positif dan kepada ibu yang HIV negatif atau yang tidak mengetahui status mereka. 7. Menyatakan elemen-elemen yang perlu dipertimbangkan di dalam pemberian makanan bayi dan kaitannya dengan HIV. 2 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
1. Polisi Kebangsaan berkaitan HIV dan Penyusuan Susu Ibu 3 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
HIV dan Penyusuan Susu Ibu - Polisi Kebangsaan • Polisi terkini berkaitan ibu-ibu HIV (Pekeliling Ketua Pengarah Kesihatan Bil 5/2002) – Kerajaan komited di dalam mempromosi, melindungi dan menyokong penyusuan susu ibu di Malaysia. – Bagaimanapun, disebabkan risiko transmisi HIV melalui susu ibu , bayi yang lahir dari ibu yang HIV positif tidak akan diberi susu ibu. – Susu formula akan dibekalkan kepada bayi berkenaan. – Semasa discaj dari hospital, ibu-ibu dari keluarga berpendapatan kurang daripada RM 1200 sebulan akan dibekalkan dengan susu formula bayi sehingga berumur 6 bulan. 4 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
2. HIV dan Pemakanan Bayi 5 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Takrifan HIV dan AIDS • HIV – Human immunodeficiency virus – Virus yang menyebabkan AIDS • AIDS – Acquired immunodeficiency syndrome – Keadaan patologikal aktif yang terjadi awal di peringkat tanpa simptom HIV +ve 6 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Ringkasan Global wabak HIV & AIDS, 2005 Julat anggaran didalam jadual ini menentukan kedudukan nombor yang sebenar berdasarkan maklumat terbaik yang ada. Daripada: UNAIDS/WHO. AIDS Epidemic Update, 2005. 7 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia Jumlah manusia menghidap HIV / AIDS Jumlah 38.6 Juta (33.4 – 46.0 Juta) Dewasa 36.3 Juta (31.4 – 43.4 Juta) Wanita 17.3 Juta (14.8 – 20.6 Juta) Kanak – Kanak bawah 15 Tahun 2.3 Juta (1.7 – 3.5 Juta) Jumlah yang baru menghidap HIV pada 2005 Jumlah 4.1 Juta (3.4 – 6.2 Juta) Dewasa 3.6 Juta (3.0 – 5.4 Juta) Kanak – Kanak bawah 15 Tahun 540 000 (420 000 – 670 000) Kematian Disebabkan AIDS pada 2005 Jumlah 2.8 Juta (2.4 – 3.3 Juta) Dewasa 2.4 Juta (2.0 – 2.8 Juta) Kanak – Kanak bawah 15 Tahun 380 000 (290 000 – 500 000)
Dewasa dan Kanak – Kanak yang menghidap HIV, 2005 Jumlah: 38.6 (33.4 – 46.0) Juta Eropah Barat & Eropah Tengah 720 000 [550 000 – 950 000] Afrika Utara& Timur Tengah 440 000 [250 000 – 720 000] Sub-Sahara Afrika 24.5 Juta [21.6 – 27.4 Juta] Eastern Europe & Central Asia 1.5 Juta [1.0 – 2.3 Juta] Asia Selatan & Asia Tenggara 7.6 Juta [5.1 – 11.7 million] Oseania 78 000 [48 000 – 170 000] Amerika Utara 1.3 Juta [770 000 – 2.1 Juta] Caribbean 330 000 [240 000 – 420 000] Amerika Latin 1.6 Juta [1.2 – 2.4 Juta] Asia Timur 680 000 [420 000 – 1.1 Juta] Daripada: UNAIDS/WHO. AIDS Epidemic Update, 2005 8 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
BEBAN PENYAKIT • Dari permulaan wabak HIV melalui tahun 2002, empat juta orang kanak-kanak berumur di bawah 15 tahun di seluruh dunia dijangkiti. • 2003 700 000 (590 000-810 000) kes baru dilaporkan. Kebanyakannya di sub-Sahara Afrika. • Majoriti anak-anak DIJANGKITI HIV mati sebelum hari jadi kelima mereka Dabis and Ekpini, 2002; UNAIDS/WHO, 2002 , 2003; • Kes HIV pertama di Malaysia→ 1986. 9 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
HIV dan Kanak - Kanak • Kanak-kanak dijangkiti melalui ibu mereka • Pencegahan yang terbaik untuk kanak-kanak: - Membantu ibu bapa dari dijangkiti - Bapa (lelaki) bertanggungjawab untuk melindungi keluarga 10 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
HIV dan Kanak – Kanak (samb…) • TETAPI, ramai wanita sudah menjangkiti - Perlukan cuba kurangkan risiko kepada bayi - Satu cara adalah untuk mengelak penyusuan susu ibu • Mempertimbangkan risiko tidak menyusukan susu ibu • Kakitangan kesihatan perlu membantu Ibu pengidap HIV +ve membuat keputusan semula berkaitan cara terbaik untuk memberi makan kepada bayi 11 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Kaedah Jangkitan HIV • HIV disebarkan dari lelaki atau perempuan yang dijangkiti melalui: – Pertukaran cecair badan yang dijangkiti HIV (darah/ air mani / cecair faraj) semasa hubungan kelamin yang tidak dilindungi – HIV pemindahan darah yang dijangkiti atau jarum yang tercemar – Jangkitan Ibu kepada anak (MTCT) 12 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
3. Risiko Jangkitan HIV Ibu Kepada Anak Mother – to – child Transmission (MTCT) 13 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Jangkitan Ibu Kepada Anak Mother – to – child Transmission (MTCT) • Kanak – Kanak kecil yang menghidap HIV biasanya dijangkiti melalui ibu mereka: - semasa mengandung melalui Uri (Plasenta) - semasa kelahiran melalui darah dan cecair - melalui penyusuan susu ibu • Ini dipanggil Jangkitan HIV Ibu kepada Anak atau MTCT • Tidak semua bayi yang lahir dari ibu penghidap HIV dijangkiti dengan Virus HIV 14 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Risiko MTCT 2000-2003 Risiko MTCT Keseluruhan • Ibu yang tidak menyusukan 15-25% • Penyusuan susu ibu hingga 6 Bulan 20-35% • Penyusuan susu ibu 18-24 bulan 30-45% • Ibu yang diberikan profilaksis antiretroviral LSCS elektif dan tiada penyusuan <2% Risiko dari penyusuan susu ibu 15% 15 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
100 20 4 3 0 20 40 60 80 100 Mothers Mothers HIV+ Infants infected via preg./del. Infants infected via BF Transmission Rate Andaian: • 20% Prevalens jangkitan HIV di kalangan ibu-ibu • 20% Kadar jangkitan semasa mengandung / bersalin • 15% Kadar Jangkitan semasa penyusuan Berdasarkan data daripada HIV & infant feeding counselling tools: Reference Guide. Geneva, World Health Organization, 2005. Slide 4.3.7 (HIV) 16 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia Risiko Jangkitan Ibu Kepada Anak Mother – to – child Transmission (MTCT) Ibu Ibu HIV +ve Bayi yang dijangkiti semasa mengandung dan lahir Bayi yang dijangkiti melalui penyusuan susu ibu
17 Masa Jangkitan Ibu Kepada Anak Mother – to – child Transmission (MTCT): Tiada Intervensi Awal kandungan (<36 minggu) Antenatal (36 mnggu hingga bersalin) Lewat Kelahiran (6-24 bulan) Awal Kelahiran (0-6 bulan) 5-10% 10-15% 5-20% Mengandung Bersalin Penyusuan susu ibu Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Purata MTCT pada 100 Ibu HIV +Ve berdasarkan Masa Jangkitan 0 20 40 60 80 100 Tidak dijangkiti: 63 Susu Ibu: 15 Bersalin: 15 Mengandung: 7 18 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Jangkitan Ibu Kepada Anak Mother – to – child Transmission (MTCT) 19 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
• 2/3 daripada bayi yang lahir dari ibu yang menghidap HIV TIDAK akan dijangkiti (walaupun TIADA Intervensi) • 5-20% akan mendapat virus melalui penyusuan susu ibu - Risiko diteruskan selagi ibu menyusukan anak • Penyusuan susu ibu sepenuhnya (eksklusif) dalam bulan pertama membawa risiko jangkitan yang lebih rendah berbanding penyusuan yang dicampur dengan makanan atau minuman lain 20 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia Jangkitan Ibu Kepada Anak Mother – to – child Transmission (MTCT)
Berapa ramai daripada bayi ini telah mungkin dijangkiti semasa hamil atau kelahiran? 21 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
MTCT- Kehamilan dan kelahiran • Peratusanjangkitan semasa hamil dan kelahiran (gabungan) : 20% • 20% daripada 20 is 4 . Oleh itu: 4 Bayi 22 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Berapa ramai daripada bayi ini akan dijangkiti melalui penyusuan susu ibu jika mereka disusukan untuk beberapa bulan? 23 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
MTCT- breastfeeding • Peratusan Jangkitan semasa Penyusuan susu ibu: 15% (bergantung kepada jangkamasa ibu menyusukan bayi) • 15% daripada 20 adalah 3 . Oleh itu: 3 bayi 24 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
4. Faktor mempengaruhi MTCT 25 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Apakah antara faktor-faktor yang memberi kesan kepada jangkitan HIV ibu kepada anak? 26 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Faktor yang mempengaruhi Jangkitan Ibu kepada Anak • Jangkitan HIV terbaru • Keterukan penyakit • Jangkitan kelamin • Prosedur obstetrik • Tempoh penyusuan • Penyusuan yang bercampur dengan makanan/minuman lain • Keadaan buah dada • Keadaan mulut bayi 27 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Faktor Risiko Jangkitan HIV semasa Penyusuan Susu Ibu* Ibu • Status imun / kesihatan • Beban Plasma virus • Virus Susu Ibu • Radang payudara (mastitis, bernanah, pendarahan puting) • Jangkitan HIV baru Bayi • Umur (bulan pertama) • tempoh penyusuan • BF tidak eksklusif • Luka-luka di dalam mulut, usus • Pra-matang, berat lahir rendah • Faktor genetik - hos / virus HIV transmission through breastfeeding: A review of available evidence. Geneva, World Health Organization, 2004 (summarized by Ellen Piwoz). * Juga dirujuk sebagai jangkitan HIV selepas bersalin (PNT) 28 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
5. Pendekatan untuk mencegah MTCT melalui Amalan Pemakanan Bayi 29 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Strategi untuk mengurangkan risiko jangkitan HIV • Gunakan senarai faktor risiko – Menyediakan kaedah untuk mengurangkan risiko jangkitan HIV – boleh diguna pakai oleh semua wanita – Tidak perlu mengetahui status HIV • Penyusuan gantian – Mengelakkan susu ibu boleh memudaratkan bayi – Hanya digunakan jika status HIV adalah +ve dan diberikan kaunseling • Penggunaan ubat-ubatan Anti retroviral – Zidovudine ZDV), Azidothymidine (AZT), Nevirapine 30 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
ZVITAMBO Kajian Penyusuan Bayi - 2 (Piwoz et al, J Nutr, 2005) Unsur-unsur Selamat penyusuan Susu Ibu : 1. Penyusuan Susu Ibu Secara Ekslusif 2. Pelekapan dan posisi yang betul 3. Dapatkan rawatan segera bagi masalah kesihatan payudara 4. Mengamalkan seks selamat Adjusted OR: 8.4 (95% CI: 6.1-11.4) 31 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
6. Cadangan Penyusuan Bayi untuk Wanita yang HIV + ve, - ve dan tidak diketahui Status 32 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
HIV & cadangan penyusuan bayi Jika status HIV ibu adalah positif : • Menyediakan akses kepada ubat-ubatan anti-retroviral untuk mengelakkan MTCT dan merujuk beliau untuk penjagaan dan rawatan untuk kesihatan sendiri • Memberi kaunseling berkenaan risiko dan manfaat daripada pelbagai pilihan penyusan bayi, termasuk penerimaan (Acceptable), perlaksanaan (Feasible), Kemampuan (Affordable), Kemampanan/pengekalan (Sustainable) dan Selamat (Safe) (AFASS) dan pelbagai pilihan. • Membantu beliau untuk membuat pilihan yang paling sesuai • Memberi kaunseling susulan untuk menyokong ibu berdasarkan kepada pilihan penyusuan yang dipilih. Diadaptasi daripada WHO/Linkages, Infant and Young Child Feeding: A Tool for Assessing National Practices, Policies and Programmes. Geneva, World Health Organization, 2003 (Annex 10, p. 137). 33 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
Cadangan WHO berkenaan pemberian makanan bayi bagi wanita yang dijangkiti HIV+ Apabila penyusuan gantian telah diterima (Acceptable), dilaksanakan (Feasible), Mampu (Affordable), Mampan/kekal (Sustainable) dan Selamat (Safe) (AFASS), pemberian susu ibu oleh ibu-ibu yang dijangkiti HIV dapat dielakkan Jika tidak, penyusuan eksklusif adalah disyorkan untuk bulan pertama kelahiran Untuk mengurangkan risiko jangkitan HIV, penyusuan perlu dihentikan dengan seberapa segera, dengan mengambil kira keadaan setempat, keadaan individu dan risiko penyusuan gantian (termasuk jangkitan lain daripada HIV dan masalah pemakanan). WHO, New data on the prevention of mother-to-child transmission of HIV and their policy implications. Conclusions and recommendations. WHO technical consultation … Geneva, 11-13 October 2000. Geneva, World Health Organization, 2001, p. 12. 34 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
Pilihan pemakanan bayi 0-6 bulan untuk wanita HIV+ve di MALAYSIA • Pemberian penyusuan gantian dengan AFASS: – Formula Bayi Komersil 35 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
AFASS • Acceptable (Penerimaan) – Tiada halangan untuk pemberian penyusuan gantian • Feasible (Perlaksanaan) – Mempunyai masa yang mencukupi, pengetahuan, kemahiran dan sumber untuk menyediakan penyusuan gantian • Affordable (Kemampuan) – Mampu untuk membayar kos pembelian / penghasilan, penyediaan penyusuan gantian • Sustainable (pengekalan) – Bekalan yang berterusan dan tanpa gangguan • Safe (Selamat) – Penyediaan yang betul dan bersih, disimpan dan diberi kepada bayi 36 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
HIV & cadangan pemberian makanan bayi Jika status HIV ibu adalah negatif : • Menggalakkan amalan pemakanan yang optimum • Bercakap tentang risiko dijangkiti semasa mengandung atau semasa menyusukan bayi – Nasihatkan beliau dan pasangannya tentang bagaimana untuk mengelakkan pendedahan kepada HIV 37 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
HIV & cadangan pemberian makanan bayi Jika status HIV ibu tidak diketahui : • Menggalakkan beliau untuk mendapatkan ujian HIV dan kaunseling • Menggalakkan pemberian penyusuan gantian seolah-olah beliau HIV-ve – Menggalakkan amalan pemakanan yang optimum (penyusuan eksklusif selama 6 bulan, pengenalan makanan pelengkap yang sesuai pada 6 bulan dan teruskan penyusuan sehingga 24 bulan dan seterusnya) – Jaminan penyusuan susu ibu sebagai pilihan paling selamat • Nasihatkan ibu dan pasangannya tentang bagaimana untuk mengelakkan pendedahan kepada HIV Diadaptasi daripada WHO/Linkages, Infant and Young Child Feeding: A Tool for Assessing National Practices, Policies and Programmes. Geneva, World Health Organization, 2003 (Annex 10, p. 137). Session 16: HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia 38 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
Jika ibu adalah HIV positif dan memilih untuk menyusu : • Terangkan keperluan untuk menyusu secara eksklusif untuk beberapa bulan pertama dengan pemberhentian apabila pemberian penyusuan gantian AFASS diaplikasikan • Menyokong beliau dalam merancang dan menjalankan peralihan yang selamat • Mencegah dan merawat keadaan payudara dan oral thrush pada bayi. Jika ibu adalah HIV positif dan memilih pemberian penyusuan gantian : • Mengajar beliau tentang kemahiran pemberian penyusuan gantian, termasuk pemberian makanan menggunakan cawan dan penyediaan dan penyimpanan yang bersih, jauh dari ibu yang menyusukan 39 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
Kaunseling bagi pemakanan bayi berkaitan HIV Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia 40 Ibu mengandung atau wanita yang baru melahirkan berhubungan dengan anggota kesihatan Status yang tidak diketahui Galakkan untuk menjalankan ujian Keputusan -ve Nasihat & galakkan penyusuan Keputusan +ve Kaunseling berkenaan pemberian makanan bayi. Bincangkan kaedah-kaedah yang sedia ada
Pada peringkat mana kaunseling pemakanan bayi boleh dijalankan? 41 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
Kaunseling pemakanan bayi bagi wanita HIV +ve • Mungkin diperlukan: – Sebelum wanita itu hamil – Semasa kehamilannya – Selepas melahirkan – Selepas menerima keputusan ujian HIV bayi dan adik beradiknya – Apabila wanita mengambil anak angkat daripada ibu yang sakit/mati akibat HIV • Apabila bayi membesar/keadaan berubah, mungkin perlu menukar kaedah pemberian makanan 42 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
7. Pemakanan Bayi dan Kaitannya dengan HIV 43 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
Apakah elemen-elemen yang perlu dititikberatkan berkaitan pemakanan bayi dan kaitannya dengan HIV? 44 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
HIV dan penyusuan secara ekslusif (Coutsoudis et al) Keputusan Penyusuan Ekslusif Pemberian Makanan Campuran Pemberian susu formula/tidak pernah diberi penyusuan susu ibu Saiz sampel 103 288 156 Dijangkiti HIV pada umur 3 bulan (95.00% CI) 14.6% (7-21) 24.1% (19-29) 18.8% (12-25) Nisbah Bahaya (P) 0.52 (0.04) 1 0.85 (0.53) ◼ Coutsoudis et al. Pengaruh corak pemakanan bayi pada awal transmisi HIV daripada ibu kepada bayi di Durban : kajian kohort prospektif (Lancet August 1999) 45 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
Risiko jangkitan perinatal (nisbah Bahaya) daripada penyusuan susu ibu atau pemberian makan campuran lebih awal berbanding penyusuan Eksklusif: hasil kerja kumpulan ZVITAMBO 2005 0 0.5 1 1.5 2 2.5 3 3.5 4 4.5 6 mths 12 mths 18 mths Excl BF Predom early mixed BF46 Session 16 : HIV and Breastfeeding Ministry of Health Malaysia
Pilihan susu ibu untuk Ibu HIV +ve Kelebihan penyusuan eksklusif • Makanan sempurna untuk bayi • Melindungi dari pelbagai penyakit cth cirit-birit, radang paru-paru - Melindungi dari risiko kematian daripada penyakit-penyakit ini • Memberikan bayi semua nutrisi dan air yang diperlukan • Penyusuan eksklusif pada 6 bulan pertama mengurangkan risiko jangkitan HIV berbanding makanan campuran • Membantu ibu-ibu pulih daripada melahirkan anak dan melindungi daripada hamil terlalu awal 47 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Pilihan susu ibu untuk Ibu HIV +ve Kekurangan penyusuan eksklusif • Bayi berisiko untuk jangkitan HIV • Ibu cenderung kepada makanan campuran • Meningkatkan risiko untuk jangkitan HIV • Ibu perlu sokongan untuk menyusu secara eksklusif • Mungkin sukar bagi ibu yang bekerja di luar rumah dan tidak boleh membawa bayi bersama • Mungkin sukar untuk dilakukan jika ibu sangat sakit 48 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Perkara Penting • Jika seorang wanita memilih untuk menyusukan - Penting untuk menyusukan secara EKSKLUSIF • Kaunseling perlu mengambil kira perkembangan penyakit • Ibu HIV +ve perlu menggunakan teknik yang baik untuk mengelakkan rekahan puting / mastitis bagi mengurangkan risiko jangkitan HIV 49 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia
Pemberhentian awal • Apakah masa yang paling sesuai? • Bergantung kepada keadaan tertentu ibu - 0-6 Mths - Sebaik sahaja penyusuan gantian adalah AFASS • Memerlukan bimbingan tentang pemberhentian dan penggantian makan • Memerlukan sokongan untuk membuat keputusan • Membantu ibu untuk merancang terlebih dahulu • Bantuan untuk peralihan selamat 50 Session 16 : HIV dan Penyusuan Susu Ibu Kementerian Kesihatan Malaysia