44-2019

20.08.2019 №44

ХАЛЕЛ СТАВКІСІ
12-13 бет

Алаштың туын кө- Көне сурет
терген Жанша Нұрғали
Ипмағамбетов
8-10 бет
11 бет

МАЗМҰНЫ

5 « Болашақ» 24 «Тағылым»
«Өзге ұлттан ДОСЖАН ХАЗІРЕТ МЕШІТІ
ұлтжандылықты
үйренсек...» 30 «Тарих
КӨКІҰЛЫ ЕСЕТ БАТЫР МЕМО-
7 «Мөрімді РИАЛДЫҚ КЕШЕНІ
бастым»
Тәуекел хан . 34 «Кәсіп»
МАРАЛ ӨСІРУ ОҢАЙ МА?
8 «Алаштану»
Алаштың туын
көтерген Жанша

1 1 «Көне сурет»
Нұрғали
ИПМАҒАМБЕТОВ

14 «Өлкетану»
Абат -Байтақ
КЕСЕНЕСІ

12 «Алаштану» 38 «Өлкетану» 47 «Іскер әйелдер»
18 Көненің көзі-
ХАЛЕЛ ставкісі көкмешіт Бесіген де, кәсібін де

«Мейірім» 42 «ТҰЛҒА» ұмытпаған нәзіктер
ХАН МОЛАСЫ
«АНА ҮЙІ» ДЕГЕН НЕ? МЕМОРИАЛДЫҚ КЕ- 52 «Қимас»
ШЕНІ Ораз-Мұхамед
сұлтанның қабірі

Редактор бағаны

Нұртас НАБИОЛЛАҰЛЫ, Журнал 2012 жылдың
журналдың бас редакторы 16 желтоқсанынан шыға бастады
ЖУРНАЛДЫҢ АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
Құрметті оқырман!
Жантас САФУЛЛИН,
Түрлі себептермен араға уақыт салып, «Dana.qaz» журна- алға төрағасы
лы өздеріңізбен қайта қауышып отыр.
Қазбек ҚАБЖАНОВ,
Басылым келешекте де әуелгі бағытынан танбай, ғылым «Egemen Qazaqstan» республикалық газеті»
мен білім, кәсіп, ұрпақ тәрбиесі, өлке тарихы, салт-дәстүр тақыры- акционерлік қоғамының Батыс Қазақстан
бындағы мазмұнды дүниелерді жариялауды жалғастыра бермек. облысы бойынша меншікті тілші

Журналдың алдағы сандарынан ат жаратудың, сондай-ақ Айшуақ ДӘРМЕНҰЛЫ,
қазақтың ұлттық сусыны қымыз баптаудың қыр-сыры, табиғат Журналдың Ақтөбе облысы бойынша мен-
және экология, аңшылық дәстүр, ұлттық өнер бағытындағы мате- шікті тілшісі
риалдарды оқи аласыздар.
Әбілсейіт МҰХТАР,
Көркем әдебиетке, әсіресе жаңа леп жас қаламгерлердің «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени
туындыларына да журнал бетінен әдеттегідей тұрақты түрде орын музей-қорығы, республикалық мемлекеттік
берілмек. Сонымен қатар өнердегі шоқтығы биік тұлғалармен, қазыналық кәсіпорнының директоры
белгілі шығармашылық адамдарымен жасалатын сұхбаттар сүйік-
ті басылымдарыңызға деген қызығушылықтарыңызды үстей түсер Дәметкен СҮЛЕЙМЕНОВА,
деген сенімдеміз. тарих ғылымдарының кандидаты

Өткен жылы журналымыздың бірнеше нөмірінде Атырау Жаңабек ЖАҚСЫҒАЛИЕВ,
облысының тарихы, мәдениеті мен руханиятына қатысты деректер тарих ғылымдарының кандидаты
жарық көрді. Биыл аталған бағыттағы мемлекеттік тапсырыс шең-
берінде Ақтөбе облысы қамтылмақ. Осы нөмірде Ақтөбе облысы- Жәнібек ИСМҰРЗИН,
ның тарихи орындары мен тұлғалары, кәсібін дөңгеленткен іскер тарих ғылымдарының кандидаты
әйелдері, сондай-ақ ана мен бала тақырыбындағы материалдар на-
зарларыңызға ұсынылады. Бактылы БОРАНБАЕВА,
тарих ғылымдарының кандидаты

Айболат ҚҰРЫМБАЕВ
тарих магистрі

Редакция мекенжайы:
ҚР Атырау облысы Атырау қаласы
Есполова 61

Бас редактор
Нұртас НАБИОЛЛАҰЛЫ

Тел.:87718493763
e-mail: [email protected]

Журналдың бас суретшісі
Бекжан ЖҰМАБАЕВ

Меншік иесі:
«Universal01» ЖК.
Журнал Қазақстан Республикасының Мәде-
ниет және ақпарат министрлігінде тіркеліп,
тіркеу туралы №16560-Ж куәлігі (01.06.2017ж)
берілді. Журнал жарияланымдарынғы автор
пікірі редакцияның түпкілікті көзқарасы
болып есептелмейді. Жарияланған мате-
риалдарды көшіріп немесе өңдеп басу үшін
редакцияның жазбаша рұқсаты болуы тиіс.
Баспахана: ТОО «Print House Gerona». 050010,
Алматы қаласы, Сәтпаев көшесі, 30А/3, На-
бережная мен Хамит Ерғалиев көшелерінің
қиылысы, №124 кеңсе.
Тел.:8(727) 250 47 39
Таралым 5000 дана.

Халыққа адал қызмет ететін журналы-
мызға «Қазпошта» АҚ арқылы жазылып,

тұрақты оқырманымыз бола аласыз

4

Әу баста журналды шығаруды ойға
алып, ортаға салып ақылдасқанымда
Қазбек Құттымұратұлы бас редактор-
лықты атқаруға бірден келіскен. Осыған
дейін журналымыздың мазмұны ха-
лықтың көңілінен шықса алдымен бас
редактордың еңбегі. Уақытпен санаспай,
қат-қабат жұмыстармен қатар осы іске
де білек түріп кіріскен ағамыз ақысыз
ерен еңбек етті. Алғысымыз шексіз. Енді
осы абыройлы да, салмақты, артар жүгі
мол бас редакторлық қызметті батасын
беріп Нұртас Набиоллаұлына тапсыр-
ды. Қиыншылығы көп, бірақ халық үшін
қайырлы істі басылымның ендігі бас ре-
дакторы әрі қарай сапалы етіп жалғай-
тынына сенеміз. Сәттілік!

Жантас Сафуллин,
Ақылдастар алқасының төрағасы

БОЛАШАҚ 5

Мерей ҚҰПЖАН,
Қазан Федералдық Университетінің
аспиранты,Татарстан Республикасы.

«Жастарымыз салт-дәстүрімізді көздің қарашығындай бағып жүретін, көптің
көкейіне үміт отын жағып жүретін, адамзаттың озық ой көгінде ағып жүретіндей бо-
луы керек» деген Елбасымыздың қанатты сөзі бар. Болашақтың іргетасын қалайтын
да, іргесін сөгетін де жастар. Алғашқысы Мағжан сенген «арыстандай айбатты, жол-
барыстай қайраттылар» десек, кейінгісінің критерийі беймәлім... Біз жазған алғашқы
топтың өкіліне айналып келе жатқан жастың бірі – Мерей Құпжанмен әңгіме-дүкен

құрып, біраз нәрсенің тиегін ағытқан болатынбыз.

- Мерей Ерсайынұлы, әңгіменің әлқиссасын сіз өскен ортадан
бастасақ...

- Ауылда өстім. Ата-әжелерім, әке-шешем менің адам бо-
лып қалыптасуыма ерекше әсер етті. Оның үстіне, олар қара
жаяу адамдар емес еді. Яғни өнерге өте жақын болатын. Нағашы
жұртым – жыршы, ал әкем мен анам өлең шығарып, ән айтатын.
Өкінішке қарай, әкем өмірден ерте өтіп, қалаға қоныс аудардық.
Осыдан бастап ортам Ақтөбемен байланысты болды: мектеп,
университет, достар, оқытушылар дегендей... 7 жасымнан қала-

лық боп жүрсем де, ауылға деген сағынышым бөлек.
- Бала күнгі арман бүгінде мақсатқа айна-

лып, жүзеге асып жатыр ма?
- Жұрттың баласы сияқты мен де әуелі ға-
рышкер болғым келді. Одан кейін өлең
жазып, ақындыққа бет бұра бастадым.
Ол да бір арман болып қалды. Қазір
анда-санда қалам тербейтінім бар.
Осындай армандар мені айқын мақ-
саттарға жетеледі. Сол жолда еңбек-
теніп, үздіксіз ізденіс үстінде жүрмін.
Жалпы, ер жігіттің өмірде үш мақсаты
бар екенін білесіз. Олар: балалы болу,
ағаш отырғызу және үй салу. Осыларды
орындағаннан бөлек өзімнің кәсіби ар-
маным бар. Өмірімнің соңына дейін бір
кітап жазып кетсем, мақсатқа айналған
арманның жүзеге асқаны деп ойлаймын.
- Ол кітабыңыз қандай жанрда жазылады?
- Кәсіби бағытта не көркем-әдеби бағытта,
әлде ғылыми бағытта бола ма, бұл туралы
әлі нақты шешкем жоқ. Бірақ мемуар-
лық бағыттағы кітап болатын сияқты
деп ойлаймын. Өмірде кітап жазып
қалдыру үшін де соған тұрарлықтай ғұмыр
кешу керек.
- Оқу бабымен Башқұртстанның астанасы
– Уфа қаласында, қазір Татарстанның аста-
насы

6 БОЛАШАҚ

– Қазан қаласында оқып жатырсыз. Екі мемлекеттің мемлекеттерден бөлек басқа қандай елдерде болдыңыз? Ол
білім беру жүйесінің ерекшеліктері бар ма? елдердің Қазақстаннан айырмашылығы немесе ұқсастығы
қандай?
- Ерекшеліктері айтарлықтай көп. Қазақстан-
да Еуропалық Болон жүйесі болса, Башқұрстан мен - Ресейде оқығандықтан, осы елде көп болам.
Татарстан Республикаларында кеңестік дәстүрлі оқу Сондай-ақ болашақ түркітанушы ретінде Түркия, Әзір-
жүйесі қолданылады. Сабақ уақыты кеңестік кезең- байжан және Қырғызстанға сапар жасаған едім. Әрқай-
дегідей, бір -сабағы 80-90 минут өтеді. Бағалау крите- сысы өзінше бір тамаша. Айырмашылығына келер бол-
рийлері де бұрынғыдай санмен қойылады. Олар Еу- сақ, аталған мемлекеттердегі ұлтжандылықты үйренсек,
ропалық Болон жүйесіне енді көшіп жатыр. Десе де, құба-құп болар еді...
Қазақстандағы ЖОО-ның білім беру жүйесіне қараған-
да, Ресейдің білім беру саласы жоғары, демек, біздің - Қай кезде де «Сырт көз сыншы» ғой. Шет елге
елде ол жақтың дипломы құндырақ. шыққан кезде өз елімізбен ойша салыстыра отырып, қатты
қуанатын һәм қынжылатын кез бола ма?
- Сіз түркі тілдес мемлекетте оқып жүрсіз.
Түркология ғылымындағы қазақ тілі мен басқа түркі тіл- - Сыртта жүргенде қазақтың етін, жалпы асүйін
дерінің зерттелуі, дамуы қандай деңгейде? сағынасың. Кең дарқан кішіпейілдігіміз бен қонақжай-
лығымыз туралы айтпаса да түсінікті. Бұлар – қуантар-
- Өте жақсы деңгейде десем, артық емес. Ал- лық жайт. «Әттеген-айлар» да жоқ емес. Әсіресе, қызыл
лаға шүкір, Р. Бердібай, Ә. Қоңыратбаев, Р. Сыздықо- туын қастерлеп, Ататүрік патшасын қадірлей білген
ва сияқты түркітанушы ғалымдарымыз салған сара түрік бауырлардың ұйымшылдығына, Манас батыр-
жол әлі күнге дейін өзінің заңды жалғасын тауып ке- дың өр ұрпақтары – айыр қалпақты қырғыздардың сая-
леді. Бұның үстіне, қуантарлығы – көшбасшы түркі си сауаттылығына, ал туризм мен валюта жайын реттеп
тілдес мемлекет басшыларының бастамасымен Түркі алған әзірбайжандардың экономикалық білімділігіне
Кеңесінің құрылуы. Аталмыш кеңес аясында қазақ, таңдай қақпасқа шара жоқ.
түрік, әзірбайжан, қырғыз тілдері қатар қойылып зерт-
теледі. - Ел аралап, жер көріп жүрсіз. Жеті түрлі білімді
игеру үшін жеті жұрттың тілін қалай меңгердіңіз? Қанша
- Бір-бірінен кемшін қалмай, зерттеліп жатыр тіл білесіз?
дейсіз ғой?
- Әрқалай. Башқұрт тілін, түрік тілін Ресейде
- Мен бұл сұраққа былай жауап берейін. Жал- үйрендім. Түркиядан соң түрікшеге ынтам ауды. Ал
пы, қай мемлекеттің болмасын, оның даму деңгейі, ағылшынша, немісшені мектеп қабырғасынан оқып
экономикасы, әлемдегі орны тілінің жетілуіне тікелей өстік. Қазіргі таңда тәжірибе қажет болған соң, сол тіл-
әсер етеді. Қазір түркі мемлекеттер арасында Түркия- дерде аудио, бейнематериалдар тыңдап, барынша жа-
ның, яғни түрік тілі халықаралық тілдер қатарына қо- зысып, сөйлесуге тырысып жүрген жайымыз бар.
сылып жатыр. Одан кейін әзірбайжан, қазақ тілдерін
дамушы тілдер қатарында десек болады. Бәрі саясатқа, - Біздің қазақ жастарының бойындағы «осы қасиет-
әсіресе, тіл саясатына байланысты. тен арылса, не осы құндылығын бағаласа» деп айтар уәжіңіз
бар ма?
- Әңгімені сәл басқа арнаға бұрсақ. Өзіңіз оқыған

Мөрімді бастым 7

- Шәкәрімнің «Біреудің мінін
көргенше, өзіңмен күрес өлгенше»
дегені бар емес пе?! Жастардың ара-
сында өзім де бармын. Әйткенмен,
енжарлық, жалқаулық, құлықсыз-
дық секілді қасиеттерден арылсақ игі.
Одан бұрын иман, білім және тәрбие
қажет-ақ.

- Көркем әдебиетті қанша-
лықты көп оқисыз, қандай әдебиетке
қызығасыз? Соңғы оқыған кітабыңыз
қандай?

- Ғылыми әдебиеттен гөрі
көркем әдебиетті көп оқиды екен-
мін, оның ішінде классикаға жаным
жақын. Бірақ соңғы уақытта қарба-
ласқа байланысты кітапты көп қолға
ала бермейтініміз рас. Соңғы оқыған
кітабым: түрік жазушысы Орxан Па-
муктің «Тыныштық үйі» романы.
Ал қазір Эрик Берннің «Адамдар
ойнайтын ойындар, ойын ойнай-
тын адамдар» атты псиxологиялық
кітабын оқып жүрмін. Байқасаңыз,
классикадан ақырындап постмодер-
низмге, одан қалды, салалық әдебиет-
ке де бетбұрыс бар сияқты.

- Өнер сахнасына қы-
зығушылығыңыз бар ма? Театрға қанша-
лықты жиі барасыз?

- Театрға ықыласым ерекше.
Күйбең тірліктен шаршаған кезде те-
лефонды өшіріп тастап, барлығынан
безіп, спектакль тамашалау – ғани-
бет нәрсе. Демалып қаласың. Негізі,
барған қалаларымда міндетті түрде
театрға соқпай кетпейтін әдетім бар.

- Соңыңыздан ерген іні-қарын-
дасқа айтар кеңесіңіз болса..
- Халқымыз айтпақшы, атаның емес,
адамның баласы болу. Адамзат үшін,
өз xалқымыз үшін қызмет қылуымыз
керек. «Отанның отбасыдан баста-
латыны» сияқты, қызметті де әуелі
ата-анаға, досқа, туған-туысқа жасау
қажет. Шағын мемлекеттен бастау
алған сыйластық үлкен мемлекеттің
абыройын асқақтатып, өзге елдермен
терезесін тең қылмаса, кем қылмай-
ды. Бастысы, есте жүрер нәрсе: біреуге
жақсылық қыла алмасаң, жамандық
жасамау.

- Әңгімеңізге көп рақмет!
Сұхбатты жүргізген:

Ләззат МАҚАШ,
Астана

8 АЛАШТАНУ

«Тарих толқынында» атты кітабында Қазақстан дынан емес, тарих парақтарынан ғана алған. Уақыт кей-

Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Алаш қайраткер- бір тұлғалар есімін ұмыттырғанымен, халық, қала берді,

лерінің еңбегін былай сипаттады: «ХХ ғасырдың ба- тарих «Ел үшін туған ерлерді» естен шығармайды. Ұмыт-

сында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқан сақ, тарих алдында кінәлі боларымыз хақ. Өйткені ұлт

рухани-зерделі игі жақсылар қазақтың ұлттық идеясын маңдайында ұмытуға болмайтын, мың жылда бір дүниеге

жасау өз мойнына алды». [1, 156-б.]. келетін қайталанбас тұлғалар болады. Ұмытуға болмай-

«Ұлттық саяси ұйымның жасақталуының өзі отандық тын ұлттың ұлы перзенті, елім деп еміренген, жерім деп

тарихымызда жеріне жете зерделенбей келеді. Оның тебіренген Жанша Досмұхамедовті естен шығару – бола-

үстіне, кезінде «Алаш» партиясының жетекшілері шаққа бұлыңғыр қарау деген сөз. Өйткені «өткенін білме-

ұсынған көптеген қағида күні бүгінге дейін өз маңызын ген ертеңгісіне көз жүгірте алмасы хақ». Аталған тұлғалар

сақтап отыр. Бұл ұлттық емес, патриоттық ұйым, ал- ерлігінің куәгері болған тарих – қателіктерді кешірмейтін,

дына қойған мақсаты ретінде қазақ қоғамын бірте-бірте өзгерістерді қабылдамайтын дәл ғылым. Сондықтан әр

өзгертіп, оны осы заманғы шындыққа бейімдеу еді» [7, алашордашының бағасы мен орны олардың тәжірибеден

172-173-б.]. алынған саяси қызметін өмірде қолдану арқылы ғана емес,

Алашқа қатысты әңгіме қозғасақ, бүгінде ұлт олардың тарихи сәттегі саяси күреске қосқан нақты үлесі

алдында мынандай сұрақ тұр: «Біз Алаш қозғалысы- арқылы анықталады. Өйткені ол тарихи тұлғалар саяси

ның мұрасын қаншалықты кәдеге жараттық және сол сұрапыл заманда өмір сүре отырып, Қазақстанның тәуел-

тұлғалардың тынымсыз еңбегін қаншалықты бағала- сіздігі үшін басын қатерге тікті.

дық?». Жанша Досмұхамедов – «Алаш партиясының»

Алаш туралы сөз қозғасақ, ойымызға А. Бай- жарқылдаған алмас жүзді алдаспанындай танылған көш-

тұрсынұлы, М. Дулатов, Ә. Бөкейхановтар келеді. Ал басшысы, Алаш қозғалысының дамуына бірден-бір үлес

қалған қайраткерлер есімі лайықты орнын халық жа- қосқан қоғамдық-саяси тұлға, «Тар жол, тайғақ кешу» атты

9

тарихи романның бас кейіпкері. замандасы Ризашах еліне қиын сәт туғанда тәуелсіздік-

Тарихи мұрағат құжаттары және көне тарихна- ті сақтап қала алды. Ризашахтың ұлы еңбегі – Иранды

малар Жанша Досмұхамедовтің қайталанбас көшбас- мығым, заманауи мемлекет дәрежесіне дейін көтеруі.

шылық қасиетін ерекше баяндайды. Сәкен Сейфуллин Сәкен Сейфуллиннің салыстырмалы сипатта-

«Тар жол, тайғақ кешу» романында: «Бұлар Бөкейханұл- масына назар аударсақ, ол Қажымұқанды Жаншамен

дарынан гөрі екпіндірек болған. Бөкейханұлдары ептеп салыстыра отырып, халық пен көшбасшысының саяси

амалдап, «Ой, бауырым-ай! Алашым-ай» деген көл- күресінің өмірге емес, өлімге алып келе жатқан тари-

гірлікті жүндей сабап, Досмұхамедұлдары тура амал- хи сәтін көрсете алды. Аман қалу амалы – халық пен

дамай-ақ, ептемей-ақ, өздерінің «хандығына» жетуге көсемнің бірлігі. Өйткені Жанша Досмұхамедовтің бой-

кіріскен» деп жазған. Көріп отырғанымыздай, роман ында халықты қорғай алатын және өркениеттің бәсе-

авторы, Жанша Досмұхамедовтің замандасы – Сә- кесіне ілесе отырып, ұлт мүддесін қорғай алатын қаси-

кен Сейфуллин Алаш Орданың Батыс бөлігін басқару еттер болды. Әттең, халықтың қолдауы кем болса керек!

бөлімшесін құру туралы қаулыға Әлихан Бөкейханов- «Тар жол, тайғақ кешу» романында барлық дер-

тың өзі қол қойғанын біле тұра, осындай ерекше баға лік жол Жаншаға арналған. Сәкен Сейфуллиннің жазға-

беріп отыр. Ұлт зиялысының ұлылығының қаймағын, нына сүйенсек, өзге алашордашылар дәл Жанша си-

ұрпаққа бұзбай жеткізу мақсатында Сәкен Сейфуллин яқты құрметке лайық емес. Әдеби шығармада Жанша

Жаншаны қазақтың ұлы тұлғасы, қайталанбас балуан есімі қазақ халқының өркендеуі, дамуымен тығыз бай-

Қажымұқанмен салыстыра отырып суреттейді. «Білек- ланыстырылады. Өйткені Жанша Досмұхамедов біре-

ті бірді жығады, білімді мыңды жығады» дегендей, гей және ұлы, батыл және ержүрек көшбасшы болып

Қажымұқан ондаған алашордашыны жыға алады, бірақ халық жадында қала бермек. Мемуар-романның авторы

саяси күресте ол бір ғана заңгер Жаншаның өзіне қар- Сәкенге сөз берсек: «Съезд әбден Жаншамен бірге еріп

сы тұра алмас еді. «Қажымұқанның жуан білегі болма- кетті. Тегіс рухтанды. Жұрт Жаншаның соңынан отқа да,

са, дауласып, юрист Жаншаны жеңе алар ма!..». Автор суға да түсуге әзір болды».

осы теңеу арқылы Ж. Досмұхамедовтің қайталанбас фе- «Жаншадай ұл жоқ, Жаншадай ер жоқ.

номенін және Жаншаның саяси күрестегі елеулі рөлін Алаштың туын көтерген Жанша, ислам дінін қорғай-

көрсетеді. тын Жанша, Алаш үшін бір жанын бәйгеге тіккен Жан-

Сәкен Сейфуллин Жаншаның саяси күрескерлі- ша. Тар жол, тайғақ кешуде Алаш баласын аман алып

гінен бөлек нағыз тарихи шешуші сәттердегі ұлт көшбас- өтетін Жанша ...».

шысы үшін қажетті қасиет – әскери басшылық таланты- Осы нүктелер астында роман авторы Сәкен Сейфул-

на ерекше назар аударады. Қысқа қайырсақ, дәл осында: лин сол қысылтаяң заманда Жаншаны қолдай алмаған

«Үкімет бастығы Жанша отыр. Киімдері әдемі, орысша, халық пен көре алмаған замандастарының тұлғалық

әскери, жапонның жандаралы тәрізді. Жаншаға қараған қасиеттерін сынаса керек деп, Алашорданы» 100 жыл-

кісінің көзі толарлық. Парсы жұртының, Қызылбастың дығына арналған конференцияға дайындаған ғылыми

әскер бастығы Рзахан тәрізді. Жанша – тартымды тұлға, мақаламда болжам жасадым. Дегенмен де нақты дәлел

қала-қалама, ол адамды өзіне қарауға тартып тұрады. келтіре алмағаным рас. Сонда Сәкен Сейфуллин «Тар

Жаншаға қараған көз тоярлық, Жанша – Алашорда- жол, тайғақ кешу» романы арқылы замандастарына, біз-

ның бастығы, Жанша – «қазақтың ханы»... Осылайша, ге, болашаққа не айтқысы келді?! Сәкен Сейфуллиннің

С. Сейфуллин өзінің кең ой-өрісі арқылы Жаншаның «Тар жол, тайғақ кешу» романында жұмбақтап жасы-

әскери басшылық талантын ашады. Алдымен, дамыған рылған түпкі ойының кұпиясын ашатын кілті бар ма?!

елдермен тең иық тірестіріп отырған Жапония генера- Менің ойымша, Сәкен Сейфуллиннің «Тар жол,

лы тәрізді дей келе, содан кейін Рзахан-Ризашах атанған тайғақ кешу» романында жасырған құпия ой-арманы

парсы жұртының, Қызылбастың әскери офицері, Иран мен болашаққа аманаты 1921 жылы дүниеден озған ой-

мемлекетінің көшбасшысына дейін көтерілген тұлға- шыл Ғұмар Қараштың «Саған не болды?» атты өлеңінде

дай сипаттамасын күшейте түседі. Себебі Жаншаның

10 АЛАШТАНУ

баяндалады. Оған дәлел – Ғұмар Қараштың «Саған Талас-тартыс үнемі ызы-қиқыда,

не болды?» өлеңіндегі алғашқы шумағы: Оянбастай, жұртым, саған не болды? – дей келе,

«Дүние толы өсек-аяң, жер солды, дәуір шындығын реалистік тұрғыдан суреттеп, халық

Елемесең, елім, байқап оң-солды. намысын, рухын көтеруді, ұлттық сананы серпілтуді

Өтер жолың тайғақ кешу, тар жол-ды», мақсат етеді».

Байқамастай, елім, саған не болды? Бүгін болса тамағымыз тоқ дейсің,

Міне, осындағы «тайғақ кешу, тар жол-ды» Ертеңгінің еш керегі жоқ дейсің,

дегенді Сәкен Сейфуллин мемуарлық романының Азаматың аттан ұшса «шоқ» дейсің,

атауына алып, яғни «Тар жол, тайғақ кешу» деу Ұялмастай, жұртым, саған не болды?

арқылы болашаққа аманатының құпиясын, яғни ро-

манның концепциясын Ғұмар Қараштың «Саған не Ел көшкенде жұртта қалған сен бе едің,

болды?» атты өлеңінен іздеп табарсыңдар деп сілте- Ар-намыстан жүда болған ел ме едің?

ме жасағандай. Ол үшін Сәкен Сейфуллин «Тар жол, Қаның қара, басқалардан кем бе едің,

тайғақ кешу» романындағы бір емес, қатарынан Ғұ- Қозғалмастай, жұртым, саған не болды?

мар Қараштың «Алашқа» және «Алаштың азамат- Міне, Сәкен Сейфуллин ойшыл Ғұмар Қа-

тарына» атты екі өлеңін келтіреді. Ерте ме, кеш пе, раштың «Саған не болды?» өлеңіндегі, атап айтсақ:

құпия ашылмай тұрмайтынын және романның ата- «Байқамастай, елім, саған не болды? Мұны көрмей, Ой-

уы өзгертілмейтінін анық сезген Сәкен Сейфуллин- ламастай, Оянбастай, Ұялмастай, Қозғалмастай, жұр-

нің көрегендігіне таң қаласыз. тым, саған не болды?» деген басты идеяларды «Тар жол,

тайғақ кешу» романына арқау еткенін нақты да анық

Ендігі жолды Ғұмар Қараштың «Саған не көріп отырмыз.

болды?» өлеңіне берейік. «Саған не болды?» өлеңін-

де ойшыл ақын елдік мәселелерді жырлағанда жаңа Сондықтан да Сәкен Сейфуллин ақын Ғұмар

жүйе икеміне жығылып, илеуіне оңай көндіге кеткен Қараштай «халықтың өзіне деген сеніміне, бұла күші-

халқының бейқамдығына, саяси балаң аңғырттығына не үміт артады, тығырықтан шығар жолда әлеуметтің

налиды. ақиқат жолынан адаспауын көздейді. Осы өлеңінде со-

Дүние толы өсек аяң, жер солды, нымен қатар өр халқының ерлікке, елдікке толы өткен

лемесең, елім, байқап оң-солды. тарихын санада жаңғыртып, Шыңғысхан, Батихан және

Өтер жолың тайғақ кешу, тар жол-ды, Қара Қыпшақ Қобыландының ұрпақтарына тән рух

Байқамастай, елім, саған не болды? асқақтығы мен қайсарлықты аңсайды» .

Алатаудан асып барып жайлаған,

Дұспан шықты, жан-жағыңды қамады, Беткейінде құлын-тайың ойнаған,

Жиғаныңды алды, өртеді, талады, Ойына алған ісін етпей қоймаған,

Қарсылассаң, тамағыңнан шалады, Ел емес пе ең, жұртым, саған не болды?
Мұны көрмей, жұртым, саған не болды? Шыңғыс, Бату хандық құрып тұрған ел
Қара қыпшақ Қобыландылар туған ел,
Үрім-бұтақ ұрпағыңды құл етер, Қарсылаған дұспан жауын қуған ел
Әлпештеген аруыңды күң етер, Емес пе едің, жұртым, саған не болды!?
Жарық сәуле бостандыққа мұң етер, Өзінің концептуалды деңгейі және саяси маңы-
Ойламастай, жұртым, саған не болды?
Сен жатырсың қатты терең ұйқыда, зы бойынша Алаш партиясының қызметі өз заманының
Өзді-өзіңмен алысуда миқыда, рухына жауап беріп қана қоймай, сондай-ақ белгілі бір
шамада Қазақстанның дүркіреген тәуелсіздігінің идеялық

КӨНЕ СУРЕТ 11

көзі болып табылды. Әрине, Жанша Нұрғали
Досмұхамедовтің саяси шеберлігі,
мінбе-шешендігі, жетілген реформа- ИПМАҒАМБЕТОВ
торлығы оны замандастарынан ерек-
шелеп тұрды. Тоқсан ауыз сөздің то-
бықтай түйіні, Жанша Досмұхамедовті Нұрғали Ипмағамбетов 1883 жылы Орал облысы, Орал
қазіргі тәуелсіз Қазақстанда өмір сүріп уезі Қараоба болысының Төлектөбе ауылында (қазіргі Теректі
жатқан ұрпақтары өз халқының ұлы ауданы) дүниеге келген. Әскери дәрігер. 1896 жылы Қараоба
арманын орындауда өлшемсіз үлес болыстық төрт сыныпты орыс-қазақ мектебін, 1905 жылы
қосқан аңыз тұлға ретінде құрметте- Орал реалды әскер мектебін (алтын медаль), 1911 жылы
уге тиіс және ұмытпауы қажет. Ол Санкт-Петербург әскери медицина академиясын бітірген.
үшін ұлтымыздың ұлы ұрпағы Жан-
ша Досмұхамедовтің қызметін зерттеу 1911-1913 жылдары Термез қаласында дәрігер, Түркістан
оның тек Алаш қозғалысындағы қыз- атқыштар дивизиясының 113 полкінде аға дәрігер болып істеген.
метін зерттеумен емес, оның шығар- Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Кавказ майданына жі-
машылық қызметін қазақ халқының беріледі. 1916 жылы майдандағы орыс армиясының бас хирургі болып
өркендеуі жолында қолдану керектігін тағайындалып, сол жылы күзде «медицина полковнигі» шенін алады.
зерделеумен толықтырылуы қажет. Ақпан төңкерісінен кейін Алаш қозғалысына араласқан.
Әрине, ол ұзақ уақытты және көлемді 1917 жылы шілдеде өткен бірінші жалпықазақсъезінде Алаш парти-
қаржыны талап етеді. Ғылыми орта- ясы атынан Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа
ның, қоғамның пікірі бір ізге, бір ар- кандидат, екінші жалпықазақ съезіне Орал обылысынан делегат
наға түскенше дейін талай уақыт өтер. болып қатынасады. Съезде Алаш автономиясын дереу жариялауды
Бүгінгі таңда насихатшылар мен ұс- жақтап дауыс берді. 1918 жылы тамызда жергілікті қазақ атқару
таздарға «Жазушы» баспасында 2009 комитеттері мен Алаш партиясы атынан Самарадағы құрылтай
жылы «Қазақтың 100 романы» сериясы жиналысы комитетіне мүше болып кірген 11 алаш қайраткерінің
аясында қайта басылып шыққан Сәкен бірі болған. Комуч пен Сібір атқару комитетінің 1918 жылы қыр-
Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» күйекте Уфада өткен мәжілісіне қатысады.
мемуарлық романының түпнұсқасы – 1919 жылдан РК(б)П қатарында болады. Сол жылы желтоқ-
таптырмас мұра. Тарихи оқиғалар ту- санда Орал облысы Денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынба-
ралы баяндайтын материалдарға толы сары болып тағайындалады. 1920 жылы Орал губерниялық ревкомы-
көркемсөз туындыны тарихи дерек ның құрамына кіреді. 1922 жылы қайтыс болды.
көзі ретінде пайдалану қажет. Олай Жоғарыдағы сурет 1904 жылы 7 маусымда Орал қаласында
болса, Күнбатыс Алашорданың иде- түсірілген. Бұл кезде Нұрғали Ипмағамбетов Орал реалды учили-
ологиялық маңыздылығы мен Үкімет щесінің 7 сыныбында оқып жүрген. Суретті журналға ұсынған –
басшысы Жанша Досмұхамедовтің ең- тарихшы Алмас Жүнісбаев. Баспасөзде алғаш жарияланып отыр.
бегін насихаттау жолында «Тар жол,
тайғақ кешу» романының авторы, бас
кейіпкердің замандасы Сәкен Сейфул-
линнің берген саяси бағасы біз үшін
адастырмайтын темірқазықпен тең:
«Жаншадай ұл жоқ, Жаншадай ер
жоқ. Алаштың туын көтерген Жанша,
ислам дінін қорғайтын Жанша, Алаш
үшін бір жанын бәйгеге тіккен Жанша.
Тар жол, тайғақ кешуде Алаш баласын
аман алып өтетін Жанша ...».

Нұржан ТӨЛЕПОВ,
Жәңгір хан атындағы

тарихи-
этнографиялық
музейінің меңгерушісі,

Орал қаласы

12

Атырау жері – Қиғаш пен Жайық, Сағыз
бен Жем өзендерінің және наркескен Нарын мен
қақпақты Тайсойған құмдарының аралығын-
да орналасқан киелі топырақ. Өлке тарихының
арғы-бергі кезеңінің қай тұсына назар аударсаңыз
да, осы жерде ғұмыр кешкен даналардың елжан-
дылығы, ал жаңа заман ұрпақтарының еңбексүй-
гіштігі ел тарихының көне және жаңа парақта-
рынан орын алған. Ал тарих – болашаққа сапар
шегетін әр елдің негізгі жолы.
Атырау облысы Қызылқоға ауданы Ойыл ауылдық

окруіне ат басын бұрсаңыз, жусан иісі аңқыған табиғаты көр-
кем, сулы да нулы өлкеге тап боласыз. Бұл мекен ежелден та-
лай тарих куәсі, Жер Ананың бір тамырындай дамылсыз ағып
жатқан Ойыл өзенінің бойында. Осы өзенге талай қасиетті
тұлғаның беті жуылып, қаны тамбады деп қалай айта ала-
мыз?! Өлке тарихының қойнауындағы шындық сырын ішіне

бүккендей сылдырап жай ғана ағып жатыр.

Жағасы құс шуылымен жарасып тұрғандай, табиғаты өте әдемі және өзінше
ерекше. Сіз осы қоршаған ортаның әсемділігі мен үйлесімділігіне тамсана отырып, Со-
рқуыс, «Халел ставкісі» деп аталатын мекенге аяқ басасыз. Аралай жүріп, өлкенің әр-
бір тасы, талы, жаңбыры, ерке Ойыл өзені, көз жанарын жаулап алатындай мәуелеген
жеміс-жидекке толы тоғайы, саф алтындай ауасы кеудені толтырды. Алаштың асыл
арысы – Х. Досмұхамедұлы ғұмырының ғибратты тұстарын осы мекенде өткізген.
Халел ставкісі тарихи нысаны Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа 222 км,
Миялы ауылынан оңтүстік-батысқа 23 км, Тайсойған ауылынан солтүстікке 20 км
қашықтықта, Сорқуыс деп аталатын мекенде орналасқан.
Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі Х. Досмұхамедовтің өмірі мен жүріп
өткен тарихи орындарын зерттеп, рухани мұраларымыздың терең тамырын тануға
кірісті. Х. Досмұхамедовтің туғанына 135 жыл толуына байланысты музейдің этноархе-
ологиялық тобы Атырау облысы Қызылқоға ауданы Тайсойған құмындағы оның халық
арасында «Ставка» атанған жаздық үйіне этноархеологиялық ғылыми-зерттеу жұмы-
сын жүргізді. Жұмыстың бірінші кезеңінде Халел ставкісі болған құрылыс орнын дәл
табу үшін археологиялық барлау жүргізіп, ставкінің нақты координаттарын белгіледі.
Барлау жасалынған аймақтың географиялық жер бедері төбешікті-ойысты боп
алмасып отырады. Бір бөлігі тегіс сор жазық. Топырақ құрамы, негізінен, құмды боп
келген, беткі қабатын түрлі-түрлі өсімдік жамылғысы басқан. Ағаштардан аласа бұта-
лы түрлері: жүзгін, жыңғыл өседі. Кейбір құмшағылдың ортасындағы ылғалды ойыс, су
жиналатын жерлерде құба тал, жиде өседі. Сондай-ақ қолдан отырғызған терек ағашта-
ры сирек болса да, кездеседі. Бұл аймақ тұрғындарының негізгі кәсібі – мал өсіру, шару-
ашылыққа жерді малға жайылым ретінде қолдану мүмкіндігі ғана бар.

Шежіреші-өлкетанушылардың айтуы бойынша, Халел Досмұхамедұлы Жаһан-
шамен ақылдаса отырып, атамекені Тайсойғаннан ставкі салдыртуға кіріскен екен. «Ха-
лелдің ставкісі» атанған құрылысты көргендер «Сегіз қанат үйдей орын» десе, енді біре-
улер сегіз бөлмелі деп көзге елестетеді. Шынымен де, төбелер-төмпешіктер көзге оттай
басылады. Төмпешіктерді аралай жүріп, отызға жуық өсімдік түрі өсіп тұрғанына куә
болдық. Осы жерде оба, шешек сияқты түрлі жаман аурулар жайлаған кезде Халел ата-
мыздың шөптен дәрі дайындап, халықтың аман қалуына көмектескені есімізге түсті.

Алаштың атымен ұлы іс бастаған Халел Досмұхамедұлының қай тұлғасы да
құрмет пен марапатқа әбден лайық. Біздің құрметіміз бен марапатымыздың белгісі
олардың ұлт алдындағы еңбегін бағалау, оны ұрпақтың рухани уызына айналдыру, ел
алдындағы перзенттік парызымызды орындау және ұрпағымызға ұлағат дарыту бол-
мақ. Басты міндет – Қазақстанды алдыңғы елдердің қатарына қосып, тәуелсіздігіміздің
тұғырлы болуына үлес қосу. Тарихқа тағзым, өткенге ғибадат – Отанға, туған жерге де-
ген құрмет.

АЛАШТАНУ 13

ХАЛЕЛ
СТАВКІСІ

Халел ставкісіне қойылған белгі

14

КЕ

с
к
е
Н
т
М
е
т
н
«
с
с
б
с
б
Қ
т
з
к
«
д
қ
т
п
б
ж

Өлкетану 15

СЕНЕСІ

Бұл кесене XIV ғасырдың Аңыз бойынша бұл мавзолей XIV-ХV ғасыр-
соңы - XY ғасырдың бас лар шамасында өмір сүрген, саналы ғұмыры жерұй-
кезінде салынған сәулет ықты іздеумен өткен Асан Қайғының ұлы Абат ба-
ескерткіші. Алтын Орда мен тырға арнап салынған. «Қырымның қырық батыры»
Ноғайлы дәуірінің көзі десек топтамасында «Абат батыр» эпостық жыры бар.
те болады. Академик Әлкей Жырда Асан Қайғының ұлы Абат батыр
Марғұлан көшпелі өркени- елінің бостандығы, тәуелсіздігі үшін соғысқаны,
еттің ерекшеліктерін, өзіне жекпе-жек шайқаста дұшпаны Қайбар батырды өл-
тән дүниетанымы мен бей- тіргені жайында айтылады. Жыр толық сақталмаған,
нелеу өнерін талдай келіп бұрын еш жерде жарияланбаған. Ауыз әдебиеті
«Ең көркем құлпытастар, үлгілерін жинаушы Асайын Хангелдіұлы бұл жыр-
сұлу күмбездер, кешендер, ды үзік-үзік күйінде қағазға түсіріп, республикалық
сағана тамдар Сағыз өзені орталық ғылыми кітапхананың қорына тапсырған.
бойында, Қобдада, Маңғы-
стауда сақталған» деп Әз Жәнібек хан бірде өзінің ақылшысы Асан
бағалаған екен. «Қасиетті Қайғыдан «Дүниеде ашуланбайтын, өкпелемейтін,
Қазақстан» ғылыми зерт- әйелді қызғанбайтын, қорықпайтын, өзі мырза адам
теу орталығы ұсынған «Қа- бар ма екен?» деп сұрапты. Асан Қайғы «Бар, хан ием.
зақстанның жалпыұлттық Осы, қасиеттердің бәрі біздің Абаттан табылатын
киелі орындары» жобасының шығар» дейді. Абат – Асан Қайғының жалғыз ұлы.
«Діни ғұрыптық және ғиба- Бітім-болмысымен халыққа жаққан, сегіз қырлы, бір
дат орындары» санатына сырлы, жасы отыздарға шыққан жігіт екен. «Мұндай
қосылған тізімде Абат Бай- қасиеттердің бәрі бір адамның басына қалай сияды?»
тақ кесенесі бар. Дәл осы си- деп таңданған Әз Жәнібек Абатты сынамақ болады.
паттағы ескерткіш Еуразия Абатты бірнеше сынақтан өткізіп, оның ержүрек,
бойынша Хорезм мен Челябі мерген, шыдамды екеніне көзін жеткізген Жәнібек
жерінде ғана болған. хан «Менің елімді шапқан, кегімді ала алмай жүрген
жауым бар» дейді. Басқа жұрт үнсіз қалғанда Абат
батыр:

Әй, ханымыз, ханымыз
Рұқсат болса сіздерден,
Алармыз қалмақ қаласын.
Көрерміз оның шамасын,
Қасыма менің беріңіз,
Қырымның байтақ ерлерін, – деп бірінші бо-
лып тіл қатады. Жырда бейбіт жатқан елге шауып,
адамдарын құл, мал-мүлкін пұл қылып айдап кет-
кен қалмақтардан кек қайтаруға Абат бастаған ба-
тырлардың бірнеше рет шапқанын сипаттайды.
«Абат пен ер Тоған жүз кісідей қалмақтың сексенін

16

бірден өлтіреді. Абат пен Тоғанға дұшпандар ның қазасы Асанға орны толмас қайғы әке-
қанша қару сілтесе де сауыт-саймандары сай- леді. Ұлына лайықты ескерткіш орнату үшін
лы болған соң денелеріне дарымайды екен. халыққа зәулім ғимарат салу туралы ойын
Ал батырлардың соққысынан жау қынадай айтады. Асанның өтініші бойынша әрбір
қырылады. Абаттың қайратына разы болған шаңырақ бір-бір кірпіштен әкеледі. Сөйтіп,
ер Тоған «Қасымда менің Абатым, Өзімнің Абаттың кесенесін бүкіл халық болып бір
құйрық-қанатым. Шапса кеспей қалмаған, күнде салып бітіреді. Кесенені бүкіл халық,
Ұстаған қолға болатым. Қияда жүріп шар- байтақ ел болып жұмыла кірісіп, бір жеңнен
лаған, Ақсұңқар құс секілді, Қанатын жайып қол, бір жағадан бас шығарып, ұйымдасып,
қомдаған. Қосылып жүрсек екеуміз, Талай бірігіп тұрғызғандықтан Абат атына Байтақ
қалмақ сорлаған» деп тебіренеді. сөзі жалғанған деп түсіндіреді көнекөз қа-
Абат туралы аңыздарда оны халықтық, риялар. «Байтақ» - кең, шексіз деген ұғымды
елдік тұрғыдан ойлайтын қайраткер, әкесі білдіреді.
Асан Қайғының ізін жалғастырып, халқын Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Талды-
бақытқа жеткізу үшін жерұйық іздеуші ретін- сай ауылынан оңтүстікке қарай 12 шақырым
де сипаттайды. Жыл сайын кедейлер мен жерде, Бесқопа жазығында орналасқан кесе-
жетім-жесірлерге мініс көлік пен сауын ма- не мен айналасындағы қорым біртұтас кешен
лын таратып береді екен. Қайырымдылық ретінде қалыптасқан. Бұл ескерткіш тұңғыш
жасаған сайын төрт түлік малы көбейіп, ха- рет П.И.Рычковтың «Орынбор топографи-
лықтың батасымен берекесі артып отырған ясы» атты еңбегінде келтіріліп, онда подпо-
екен. Әкесінің тапсыруымен шөбі шүйгін ручик Ригельман Қарасу өзені үлкен Қобдаға
құнарлы мал өрісін іздеуге шыққан Абат ба- құятын сағада «пирамида тәрізді жасалған
тыр осы Бесқопада желмаядан құлап қаза та- қырғыздар (қазақтар) Астана деп атаған бір-
бады. Тағы бір аңызда қатты шаршап келіп шама тастан қашалған құрылыстар тауып,
далада ұйықтап жатқанда қарақұрт шағып суретін салып және мұнда белгілі адамдар
алған көрінеді. Аңыз бойынша мавзолейде жерленгені, солардың бірін олар Байтақ деп
Абат пен әйелі қоса жерленген. Жалғыз ұлы- атайтыны» жазылған. Кейін ХІХ ғасырдың

Өлкетану 17

аяқ кезінде ғана осы ескерткішті Я.Я.Пол- әзірленген кірпіштер пайдаланылды. Қайта
фёров негізінен аңыз ретінде сипаттаған. қалпына келтіру жұмыстары 2006 жылдың
ХХ ғасырдың басында тұңғыш рет «Байтақ күзінде аяқталды.
мавзолейінің» графикалық фиксациясы
Ж.Кастаньенің «Қырғыз (Қазақ) даласы мен Абат Байтақ кесенесіне келушілер легі
Орынбор өлкесінің көне ескерткіштері» атты жыл бойы үзілмейді. Қазақстанның барлық
еңбегінде жарық көреді. Соғыстан кейінгі аймақтарынан, алыс-жақын шет елдерден ке-
жылдары архитектура тарихшылары назар сенені көру үшін арнайы сапарлап келеді. Сон-
аудара бастады. М.Меңдіқұлов Абат-Байтақ дай кісілердің бірі ерекше есімде қалды. Өткен
мавзолейіне салыстырмалы-типологиялық жылы Оңтүстік Кореяның Пусан қаласында
талдау жасайды. тұратын профессор Жанг Хонг Саб келді. Өзі
университет ректоры екен. Философия, гума-
Абат-Байтақ қорымын кешенді зерт- нитарлық ғылымдар, әлемдік діндер тарихы
теуді 1979-1980 жылдар аралығында Қазақ туралы көп біледі. Әлемнің барлық елдерін
КСР Мәдениет министрлігінің (жетекшісі түгелге жуық аралаған кәнігі саяхатшы. Асан
С.Әжіғали) экспедициясы жүзеге асырып, Қайғы бабаның жерұйық идеясы, баласы Абат
бұл жолы ескерткішті ғылыми тұрғыдан іс Байтақ туралы аңыздың бірнеше нұсқасын
жүзінде қайтадан ашты. тыңдап, сұрақтар қойды. Томас Мор, Томаза
Компанелла идеяларымен салыстырды. Көне
Абат-Байтақ кешенінің маңыздылығы жәдігерлер, ескі құлпытастарды асықпай қа-
XVIII – XX ғғ. басында бұл жерде қазақтың рап шықты. Ел бірлігі жолында еңбек еткен,
аса зор қорымының бой көтеруімен байла- қазақ ру-тайпаларының басын қосқан, қал-
нысты. Оның құрамына шикі кірпіштен са- маққа қарсы соғыста қол бастаған, жетім-же-
лынған мазар мен 200-ден астам құлпытас сірге қамқор болудан шаршамаған Абат батыр
кіреді. Олар қабір үйіндісі мен шикі кірпішті туралы деректерді талдай келе «Кең даланың
қоршаулардың батыс жағында орнатылған. төсіне мынадай ескерткішті халық не үшін
Абат Байтақ құлпытастары әртүрлі үлгілер- тұрғызғанына жауап таптым!» деп балаша мәз
мен, композициялық және әшекейлік-сән- болды. Яғни, бұл кешен аңызға айналған кө-
дік бірегейлігімен, оймыштардың тартым- ненің көзі ғана емес, халықтың адал перзенті-
дығымен ерекшеленеді. Осылардың ішінде не деген сүйіспеншілігінің, ерлік пен мырза-
ежелгі үлгідегі: қорымның батыс жағында ор- лықтың да белгісі.
натылған, тасқа айналған ағаш түріндегі құл-
пытас өзінің керемет қарапайымдылығымен АБАТ-БАЙТАҚ ҚОРЫМЫ
көзге түседі. Көптеген ескерткіштерде араб
әрпімен қазақ тілінде жазылған мәтіндер «Абат-Байтақ» қорымы,
мен таңбалар ойылып түсірілген. Олардың Қобда өзені бойында.
тарихи-этнографиялық маңызы өте зор. Қо- Оның ерек орыны,
рымда Кіші жүздің табын, кете, шекті, ожы-
рай, байбақты және басқа да рулардың өкіл- Жүрсін, ботам, ойыңда.
дері жерленген. Профессор С.Әжіғалидың
зерттеулері бойынша мавзолейдің қалың- Аңызда Асан Қайғының,
дығы 3 метр, биіктігі 5 метрге жуық қасбеті Екен Абат баласы.
(портал) болғандығын дәлелдеді. Мавзолей-
дің жалпы биіктігі 16 метр болған, қазіргі Батыр бопты ол әйгілі,
сақталып тұрған биіктігі 14,5 метр. 2004 жылы Білген қазақ даласы…
«Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша Қа-
зақстанда 78 тарихи-мәдени ескерткішке ре- Авторы
ставрация жасалды. Соның бірі Абат Байтақ Құл-керім Елемес
кесенесі еді. Қайта жаңғырту жұмыстарын
жасаған «Қазақреставрация» кәсіпорнының Айшуақ Дәрменұлы,
Түркістан филиалы. Бұл жұмыстар бары- журналдың Ақтөбе
сында орта ғасырлық технология бойынша
облысы бойынша меншікті тілшісі.

18

«АНА ҮЙІ»

Осыдан бес-алты жыл бұрын еліміздің бірнеше
өңірінде біздің қоғамда бұрын-соңды болмаған, аты
әдемі болғанымен, заты қызға қырық үйден тыйым
салған қазақы тәрбиеге онша келіңкіремейтін орта-
лықтар ашыла бастады: «Ана үйі». Иә, оң босаға-
да отырып жүкті болып қалған, соның салдарынан
әке-шешесі үйден қуып шыққан немесе жетімдер үйі-
нен шығып, жігітінен алданып, басар жер, барар тауы
қалмаған жас қыздар мен күйеуінен таяқ жеп, талақ
етілген жүкті әйелдерге қолдау көрсететін орталық
бұл.

Қоғам бұған тіксініп қарады: «Оң бо- меттік жетімдіктің алдын алу. Ақтөбе облысы
сағада отырып бала тапқан әйелге қолдау бойынша 153 сәби жетімдер үйіне апарыл-
көрсеткені несі, мұның арты осындай жайт- май, анасының құшағында қалды. Бұл жоба-
тардың көбейіп кетуіне әкеліп соқтырмай ны ашуға мұрындық болған белгілі кәсіпкер
ма?» деген пікірлер айтылды. «Мұндай Айдын Рахымбаев пен оның жолдасы Анар
сөздерді мен жиі естимін, үлкен кісілер де, Амангелдіқызы екеуі еліміздегі барлық кәсіп-
тілшілер де жиі қояды бұл сұрақты. Бірақ, керлерге үндеу тастағанда ақтөбелік кәсіпкер
сүрініп кетіп, бүлінген тағдырларды, онсыз Исламбек Салжанов қолдау көрсеткен бола-
да жығылып жатқан шарасыз жандарды тын. Міне, Исламбек Төлеубайұлы бес жыл-
одан сайын бәріміз жабылып жұдырықтап, дан бері Ақтөбедегі «Ана үйіне» қаржылай
«сен оңбағансың, бізді қарабет қылдың, демеушілік көрсетіп келеді. Жаңа айтып кет-
ұятсызсың» деп ұрып-соқсақ, оның арты кеніміздей, бұл жобаның бірінші мақсаты —
жақсылыққа апара ма? Оның салдары тек әлеуметтік жетімдікті азайту. Елімізде соңғы
біреу ғана — жетімдік», — дейді Ақтөбеде- 10-15 жылда балаларын қоқыс жәшіктеріне
гі «Ана үйінің» басшысы Таңсұлу Лакова. тастап кету, жетімдер үйіне тапсыру, пер-
Таңсұлу Зағитқызы Ақтөбедегі осыдан бес зентханаларға тастап кету деректері жиілеп
жыл бұрын ашылған «Ана үйін» паналаған кеткен болатын. Ал оның артында жаңа туған
жүзден астам жас ананың анасындай, олар- сәби мен алданып қалған жас ананың тағды-
дың сәбилерінің әжесіндей болып кеткен. ры тұрғаны аян. Елімізде жетім балалар саны
Таңсұлу Зағитқызымен сөйлескенде соған күрт көбейді, сондықтан, осындай әлеуметтік
көзіміз жетті... жағдайдың жай-жапсарын зерттеу, оның се-
беп-салдарын анықтау, алдын алу мақсатында
— Елімізде «Ана үйі» жобасы алты осындай ерекше жоба қолға алынған болатын.
жыл бұрын қолға алынған болатын. Ақтө-
беде бес жыл бұрын ашылды. Қазіргі уақыт- Жалпы, жас қыздардың оң босаға-
та республика бойынша 19 қалада осындай да отырып жүкті болып қалуына тек ол қы-
25 үй бар. Осы уақыт аралығында еліміз здардың өзі ғана жауапты десек, қателесеміз.
бойынша 4 мыңға жуық сәбиді жетімдіктен «Адам баласын заман өсіреді, кімде-кім жа-
құтқарып қалдық. Бұл жобаның ең бірінші ман болса, оның замандасының бәрі виноват»
мақсаты да осы болатын — қоғамдағы әлеу- деген Абайдың сөзі дәл осы жерде айтылуы
тиіс. Бүгінде ата-аналардың дені жұмысба-

Мейірім 19

ДЕГЕН НЕ?

сты, ата-ана мен бала екеуі екі әлемде жүр, балалар
телефон ойнап, планшет ойнап, үйде жата береді,
қыздардың, ұлдардың тәрбиесімен айналыспай-
мыз. Содан соң ол бала не істейді? Жасөспірім
балалар интернеттен эротикалық видеолар-
дың неше түрін көреді, соның салдарынан
олардың жыныстық қызығушылықтары ерте
оянады, үйде оңаша қалған балалар доста-
рымен интернеттен көргенін істейді. Немесе
ауылда ата-анасының қасында жүрген жас
қыздар қалаға, еркіндікке келгесін осындай
жағдайларға ұшырап жатады. Кей жағдайда
ата-анадан жылу көрмеген, жетімдер үйінде
өскен қыздар жігіттердің сүйдім-күйдім деген
сөзіне алданып, олардан көрген жылулыққа
алданып, құшағына құлайды. Содан кейін сол
қыздарды ата-анасы үйінен қуып жібереді, олар
қиындықпен бетпе-бет жалғыз өзі қалғанда не
істерге білмей, балаларын жетімдер үйіне тапсы-
рғысы келеді. Біз тек ол қыз баланың өмірінің осы
тұсын ғана көреміз, осы тұсы туралы ғана күстәнәлап
айтып, сыртынан соттап, жер-жебіріне жетеміз. Сонда
оларды тәрбиелеген ата-ананың жіберіп алған қателік-
терін неге ескермейміз, сонда бұл қыздарды алдап-сулап
тастап кеткен жігіттерді неге айтпаймыз, неге мұн-
дай жағдайда ер азаматтардың жа-
уапкершілігін таразыға салуға
асықпаймыз, неге ауыздықсыз
ашық-шашық жатқан ин-
тернет әлемінен іздемейміз
оның себебін, неге ұлттық
тәрбиенің солқылдақтығын
сөз етпейміз, неге бұл
жағдайда тек қыз бала
ғана жауапты болуы тиіс,
неге өмірге жаңа келген
сәби ересек адамдардың
жауапсыздығынан қоқыс
жәшіктерінде жан тапсы-
рып, жетімдер үйінде
шырылдап жатуы тиіс,
неге, неге... Айта берсек,
себеп көп. Қоя берсек,
сұрақ көп.

20

Себепсіз салдар болмайды, біз әр нәрсенің се- кейін ол баланың әкесін тауып, олардың отау
бебіне үңілуіміз керек. Себепті дұрыстамай, құруына көмектесеміз. Ол қыздарға көмекте-
салдар өзгермейді. Сондықтан, бұл мәселеде спей, бетіне түкіріп, тағдыр тәлкегіне тастап
қоғам болып күресуіміз керек. кете барсақ, проблема шешілмейді. Оны ше-
Ол қыздарды айыптап, мінеп-шенесек, шудің басқа жолдарын іздестіру керек.
ақырғы аялдама біреу болады — ол қыз күй- — «Ана үйі» ашылғанда қоғамда сон-
зеліске түсіп, өмірден орнын да таппай, тірі дай пікірлердің айтылғаны рас. Арада 5-6
өлікке айналады, ал бала жетім деген статусты жыл өткенде бұл жоба сол пікірлерге қа-
иеленіп, жетімдер үйінен бір шығады. Ал бір тысты өз жауабын беріп отыр. Сіз менің
қателікті екінші қателікпен дұрыстау мүмкін де қойғалы отырған сұрағыма жауап беріп
емес. Сондықтан, біз мұндай жас аналарға тастадыңыз. Осындай қиын жағдайдағы
қиын жағдайда қолдау көрсету арқылы ең ал- қыз балаларды өз сәбилерін тастап кету
дымен сәбилердің өз анасының құшағында райынан қайтарудың нәтижесінде 4 мыңға
қалуына барынша жағдай жасаймыз. Содан жуық бала жетімдіктің шеңгелінен құтқа-

Мейірім 21

рылды дедіңіз. Оларды құтқару үшін де сіздің қалай болғанда да баладан бас тартпай,
команда қанша қажыр-қайрат жұмсады де- оны өз құшағына алуына қол жеткізуге
сеңізші... тырысамыз. «Бала қырқынан шыққанша
қасында бола тұр» деп, көндіріп, «Ана үйі-
— Біз құзырлы басқармалармен, пер- не» апарып, оның жан күйзелісін жазуына
зентханалармен тығыз жұмыс істейміз. От ба- көмектесеміз. Осылайша олар балаларын
сып, опық жеген, соның салдарынан сәбилерін құшағына басып, ана болудың кереметті-
тастап кетуге бел байлаған жас қыздарды гін, өз ойының қате екендігін түсініп: «егер
райынан қайтару оңай емес. Сүйген жігітінен сәбиімізден бас тартқан болсақ, оны көре
бір, ата-анасынан екі, туыстарынан үш қолдау алмай, құса болар едік» деп, бізге рахмет
көре алмай, жалғыз қалған жүкті әйелден ша- айтып жатады.
расыз ешкім жоқ шығар. Ондай жас аналар-
дың жан күйзелісін ешкім түсіне алмайды. Біз — Жаңа бір сөзіңізде «Ол қыздарға
психологтармен бірге сондай жас аналармен көмектеспей, бетіне түкіріп, тағдыр
кездесіп, біраз сөйлескеннен кейін ең алдымен тәлкегіне тастап кете барсақ, пробле-
ма шешілмейді. Оны шешудің басқа жол-
дарын іздестіру керек», — дедіңіз. Осы
бағытта қандай жұмыстар жүргізіп жа-
тырсыздар?

— «Ана үйі» жұмысының аясында
көптеген шаралар жүргізіп жатырмыз.
Біздің психологтар мектептерде, колледж-
дер мен жоғары оқу орындарында жастар
арасында ерте жүктіліктің алдын алу, отба-
сын жоспарлау, бала тәрбиесіне қатысты
лекциялар оқып, жастармен кездесулер
өткізеді. Жас жігіттерге, қыздарға болашақ
ата-ана болудың жауапкершілігі туралы
айтамыз. Ұлдардың өз ұрпағы алдындағы
жауапкершілігі, қыздардың абыройлы
болуы туралы көбірек айтуға тырысамыз.
Қыздарымызға «жабық» тақырыптар ту-
ралы ашық айту керек, қазір уақыт сон-
дай. Әрине, жастардың барлығы жүгенсіз
кеткен деуге болмайды.

— «Ана үйі» бала асырап алғы-
сы келетіндерге де қолдау көрсететінін
білеміз. Осының нәтижесінде Ақтөбе об-
лысында қанша бала ата-ана жылуын
сезінді?

— Толықтырып айта кетейін, был-
тыр жыл аяғында өткен Қазақстанның се-
гізінші Азаматтық альянсы форумында
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев осы мәселені
көтеріп, «Ана үйі» қорына бала асырап
алу жөніндегі ұлттық агенттік ашу тура-
лы мәселе көтерген болатын. Бүгінде бұл
агенттік республикалық деңгейде жұмыс
істеп жатыр. Қорғаншылық кеңестерімен
бірлесіп, жетімдер үйіндегі балаларды
отбасына орналастыру жұмыстары жүр-
гізіліп жатыр. Соның нәтижесінде бүгінде
тек Ақтөбе облысы бойынша жүзден астам
сәби ата-ана мейіріміне бөленді. Бала асы-

22

рап алғысы келетіндер өте
көп. Бұрын кейбір ата-аналар
балаларды асырап алғаннан
кейін «тегі дұрыс емес, ауру
бала» деп әкеліп тастайтын
жағдайлар жиі болды. Осын-
дай жайттарды болдырмау
үшін бала асырап алғысы ке-
летіндерге арнайы тренингтер
ұйымдастырып, оларға «бала
асырап алуға дайын» деген
сертификаттар береміз. Бү-
гінде бала асырап алу мектебі-
нен 115 ата-ана өтті, 112 бала
отбасына орналастырылды.
Егер бұрын ата-аналар тек
жаңа туған сәбилерді алғысы
келетін болса, арнайы тре-
нингтерге қатысқаннан кей-
ін ересек балаларды да алуға
дайын болады, барлық балаға
бірдей ата-ана қажет екендігін
түсінеді.
— Сіз Ақтөбеде «Ана
үйі» ашылғалы жұмыс істеп
келе жатырсыз. Жылап кел-
ген жүздеген әйелдің көз жа-
сын сүртіп, бауырыңызға
тартып, басынан сипадыңыз.
Жүздеген сәбиді жетімдіктің
арандай ашылған апанынан
құтқарып қалуға септі-
гіңізді тигіздіңіз. Қиюы кет-
келі тұрған қанша тағдырды
түзу жолға түсіріп, шаңы-
рағы құрылмай жатып, қи-
рағалы тұрған отбасыларды
қайтадан біріктірдіңіз. Қан-
ша ата-әжені немересімен,
қанша әкені баласымен та-
быстырдыңыз. Қанша от-
басыны құдандалы-жекжат
қылуға септігіңізді тигізіп,
қанша жұрттың өрісін
кеңейттіңіз. Қанша, ай-
тыңызшы...
—... Ілкіде маған пер-
зентхананың аға медбикесі
телефон соқты. Жас босанған
ана басқа адамның фамилия-
сымен перзентханаға түскен,
енді баласын тастап кеткісі

Мейірім 23

келеді екен. Дереу перзентханаға бар- келіншегін, сәбиін алып кетті.
дым. Үріп ауызға салғандай сүйкімді қыз
екен. Әбден жаны күйзеліп, күңіреніп «Ана үйіне» келген жас аналардың
кеткен. Ешкіммен сөйлескісі келмейді, 70-80 пайызы өз балаларының әкелеріне
баланы тастап кетуге тастай бекінген... қосылады. Кейде жігіттер хабарласып, әй-
Сөйлестім. Ағыл-тегіл жылап отырып, елдердің сәбиін өз сәбиімдей көремін деп
сырын айтты: кездесіп жүрген жігіті көңілдерін білдіріп, отбасын құрып жатады.
«үйленуге дайын емеспін» деп, сүйгенін Осындай бақытты сәттерде, қанша сәбидің
жүкті қылып тастап кеткен. Қыз бала оқи жетімдіктің зардабын тартпай, анасының,
жүріп жұмыс істеп, ата-анасына неси- әкесінің қасында өмір сүріп жатқанын көр-
есін төлеуге көмектеседі екен. «Мен оқи генде, осы жобаның дұрыстығына көзім жете
алмай қаламын, жұмыс істеп, ата-анама түседі. Мен осы сұхбатым арқылы қоғамда
көмектесуім керек, олардың үміт артқан күні бүгінге дейін айтылып келе жатқан кей-
қызы едім, бұл баланы баға алмаймын» бір сұраққа жауап бердім деп ойлаймын.
деп еңірегенде етегі толды. «Мен сені сә- Сондықтан, сүрініп кеткен тағдырды одан
биіңмен бірге «Ана үйіне» алып кетей- сайын итеріп құлатқанша, оған қол ұшын
ін, қырқынан шыққаннан кейін «Үміт» созып, тұрып кетуіне көмектескеніміз абзал.
балалар үйіне тапсырайық, кейін бар- «Қызға қырық үйден тыйым» дегенде, ер-а-
лығы да реттелер» деп, алып кеттім. заматтың парызы мен борышы туралы да ай-
Жас ана өз ата-анасына айтпауымды тылуы тиіс. Әрине, мұндай үй қазақ жерінде
өтінді. Бала қырқынан шыққанша оның болмауы тиіс. Алайда бұл жобаның мақса-
әкесін тауып, сөйлестім. Жігіт ДНК са- ты — қателескен қыздарды насихаттау емес,
раптамасын жасатып, өз баласы екеніне жетімдіктің алдын алу. Періште сәбилерді
көз жеткізген соң, жігіттің әке-шешесі қоқыстан теріп алғанша, ұрпақ тәрбиесін
келіп, ұрпағымызды далаға тастамаймыз басты назарда ұстаған жөн — дейді Таңсұлу
деп, жылап-еңіреп келіп, немересі мен Лакова.
келінін алып кетті. Екі жақ табысып, та-
туласты. Қазір олар хабарласып тұрады. Тәрбие мен тектілікке ерекше мән бер-
Жігіт: «Сіз болмағанда менің ұрпағым ген қазақ жерінде мұндай үй болмауы тиіс.
қайда қаңғып жүрер еді, сіз менің екін- Бірақ, осы тұрғыдан бағамдасақ, бізде түрме
ші анамсыз» деп ризашылығын білдіріп де, жетімдер үйі де, қарттар мен мүгедектер
тұрады. үйі де болмауы керек еді. «Ата-анасының қа-
рауынан тыс қалған балалардың өздері ерте
... Тағы бірде аға-жеңгесінің қолын- ата-анаға айналады» деген сөз бар. Ащы бол-
да өскен жетім қыз келді. Жігітінен жүкті са да ақиқаты осы. Әрбір ата-ана өз баласы-
болып қалған. Жеңгесі түртпектеп, күн ның тәрбиесі үшін құдайдың да, қоғамның
бермеген соң осында келді. Оның жігітін да алдында жауапты екенін ешқашан ұмыт-
тауып алып, сөйлестім: «Әзір үйленбей- пауы керек.
мін, үйім жоқ, оты жанбайтын үйге ба-
ланы қалай апарамын» деп сылтау айт- Сұхбаттасқан журналист
ты. Сол аралықта қыздың басқа облыста Мейрамгүл Рахатқызы
тұратын нағашылары «жиенімізді жиен-
шарымызбен бірге алып кетеміз» деп ха- Адам ата мен Хауа ана жұмақтан қуылып бара
барласты. Әлгі жігіттің анасына телефон жатқанда Алла Тағала оларды тоқатып:
соғып: «Егер бір аптаның ішінде алып
кетпесеңіздер, ұрпақтарың басқа елге ке- - Әй, Адам, енді Хауа саған аманат. Әйелің үш
теді. Бұл баланың обалы жібермейді, сіз- намысыңның бірі болады. Бірінші намысың - иманың.
дердің ешқашан жолдарыңыз болмайды, Маған қайтып келгенше иманың кәміл болсын. Екінші
немереңіздің тағдыры беймағлұм болға- намысың - әйелің. Оны бөтеннің сұғынан сақтай-
нын қаласаңыз, өзіңіз біліңіз», — дедім. сың. Сен босасаң әйелің де құбылады, себебі ол сенің
Кейде осындай сөздер айтуға тура ке- қабырғаңнан жаралған. Үшінші намысың - құтты
леді. Содан әлгі жігіт ата-анасымен келіп, мекенің. Оны дұшпандардан қорғайсың. Бейбітшілік
пен тыныштық жолында шаршадым деме!- деді. Адам
Ата бұл өсиетті көкірегіне құйды да, жұмақпен қош
айтысып кете берді...
(«Әлдиден эпосқа дейін» кітабынан)

ДОСЖАН24

ХАЗІРЕТ

МЕШІТІ

ТАҒЫЛЫМ 25

Ұлт тұтастығы мен дін тазалығы жолына бүкіл ғұмырын арнаған ұстаз, хазірет, шежіре жинаушы,
құрылысшы, егінші Қашақұлы Досжан қажы – дін тарихында жарқын есімі қалған ардақты тұлғалардың бірі.
Ишан ата туралы 2018 жылы «DANA qaz» тарихи-танымдық журналы № 6-7 санында «Қазақ мүфтилігін
ашуға талпыныс. Досжан хазірет» атты мақала жариялаған болатын. 19 ғасырда қазақтардың Мекке - Мә-
динеге қажылыққа бару сапарын ұйымдастырған, Алла разылығы үшін өзі де үш рет қажылық парызын өтеген
ұстаз. Ресей патшалығы қазақ ұлтын бөлшектеп, шоқындыру саясатын жүргізе бастағанда, Досжан ишан ис-
лам дінінің бірлікке шақыратын, ағартушылық, тәрбиелік аспектілерін мейлінше кең таратуға тырысқан.
Ресей патшасына, Орынбор губернаторына қайта-қайта хат жазып, қазақ ұлты үшін бөлек мүфтилік ашуға
жұмыстанған. Бала кезінен бастап діни білімін тереңдету жолында, қажылық сапарда жүргенде өзге ұлттар-
дың тұрмыс-тіршілігін, ғылым-білімін зерттеген. Көшпелі өмірдің заманы өткенін терең түсініп, ел ара-
сында оқу-білімнің пайдасын, отырықшылық пен егіншіліктің берекесін насихаттаған. Келімсек делдалдарға
жем болмау үшін қазақ жастарының сауда-саттыққа жетік болуының пайдасын іс жүзінде көрсеткен адам.
Он гектар жерге бау-бақша, егін салып, күзде Орынбор көпестеріне көтере сатып, керекті тауарларды тапсы-
рыспен алдырып отырған. Мешіт жанындағы медреседе бір мезгілде 150 шәкірт оқыған. Кедей балаларын оқу
ақысынан босатып, шәкірттердің тамағы мен керек-жарағын егіншілік пен сауда есебінен жауып отырған.
Яғни, мешіт-медресе өзін-өзі толық жабдықтап отырды деуге толық негіз бар. Бір қызығы, заман талабын
бағамдай білу, оқу-білім мен пайдалы кәсіптерді меңгеру, әлемдік бәсекеге қабілетті болу деген талаптар қазір
де күн тәртібінде тұр емес пе!

26 сақталуы, туризм бағыттарын
жетілдіру туралы шараларға
Мешіт салынған орын Ақтөбе облысы, Темір ау- қатысудың орайы
даны, Шұбарқұдық аулынан 5 шақырым оңтүстікте.
Мешіттің ұзындығы шамамен 28 метр, ені 11 метр, биік- келді. Ақтөбеге Досжан ишан-
тігі 5 метр шамасында. Мешіт жанына көшпелі қазақтар ның шөпшегі (Досжан ишан
қоныстанып, қазіргі Шұбарқұдық өлкесінде алғашқы - Хабибулла мақсым - Зайыт
отырықшы қоныс пайда болған. Мешіттің алты бөлмесі ишан - Дауыс мақсым) Асқар
бар, терезелері адам бойынан ұзын. Бөлме ішінде ешқан- Хабибуллин келді. Хазірет-
дайда тіреу жоқ. Терезесінде де бірде бір қиық белдік тің ұрпағы астаналық «Alora
жоқ, күмбез бұранда түрінде жасалған. Күмбез үстінде IT Solutions» холдингінің бас
айшық тұрған, мешіт іші ою өрнекпен әшекейленген, директоры екен. Холдингтің
күмбезден түскен жарық, барлық нақыштарын нұрлан- қызметі нағыз заманауи жұ-
дырып тұрған. Мешіт ішіндегі аят хадистері қызыл ою- мыстар, яғни барлық саладағы
мен боялған. Мешіттің алдында кіре беріс үй және азан цифрландыру, геодезия, кар-
айтатын мұнарасы болған. Қазіргі таңда бұл мешіттің тө- тография, ақпараттық талдау
бесі құлаған, қабырғалары ғана тұр. Бұл мешітте көпте- жүйелерін енгізу, пилотсыз
ген мүриттер қызмет етіп, кейін ишан, сопы дәрежесіне ұшатын аппарат және дрон-
жеткен. Досжан хазірет өз мешітінің күншығыс бетінде мен фото-бейнелі деректерді
жерленген. Басында құлпытасы сақталған. 2015 жылы түсіру, виртуальды шын-
хазіреттің 200 жылдығы Ақтөбе облысында кең көлем- дық көріністерді жасау және
де аталып өтті. Қазір Ақтөбе қаласында Досжан хазірет т.б. Рухани жаңғыру бойын-
атында көше бар. ша интернет портал жасап
әкеліп, облысқа тегін сыйлап
Биыл 18-19 шілде күндері Ақтөбе облысы аумағын-
дағы тарихи-мәдени ескерткіштердің қазіргі жағдайы,

ТАҒЫЛЫМ 27

кетті. Мамандардың айтуын- сотталып жатқан уақыт. Не- на шет елден келген ақша
ша мұндай порталды толық мересі Зайыт ишан бірнеше бар екен. Толық бас тартып,
әзірлеу 35-40 млн теңге тұра- кітапты ұн салынған жәшік- жетім балалар үйіне ауда-
ды екен. Күзге қарай пор- тің түбіне жасырған екен. руға арыз жазып бердім»
тал толық қуатпен жұмысын Көп ұзамай Зайыт ишанды деген екен. Ораза-намазын
бастайды. Әлемнің кез-келген да Сібірге жер аударып жі- үзбеген ишан 1982 жылы
нүктесінде отырып Ақтөбе берген. Бес жылдан соң елге дүниеден өткен.
облысындағы ескерткіштерді оралған сауатты ишанды
виртуальды жағдайда тама- ауыл жұрты кеңшар дирек- Хазіреттің шөпшегі
шалайтын боласыз. Әзір- торы қызметіне сайлаған. Асқар Дауысұлы мынадай
ше http://izbasar.kz адресіне Ол жұмысты абыроймен естелік айтты. «1991 жылы
кіріп, ескерткіштің қазіргі атқарып жүргеніне қара- Кеңес Одағы құлап, Қа-
және болашақ бейнесімен та- май, әртүрлі ілік тауып тағы зақстан тәуелсіз ел болды.
нысуға болады. да жер аударып жіберген. Бір күні әкемнің айтуымен
Соғыстан кейін туған жерге шкаф үстінде тұрған ескі
Досжан хазірет ұстаған оралған Зайыт ишан отба- жәшікті үйге кіргіздік.
Құран кітабы табылды сын алып Кенқияқ ауылына Жәшікті бұзыңдар деді. Түп
көшіп кетеді. Қарапайым жағы екі қабат екен. Бірне-
Кеңес билігінің 1920-30 жыл- еңбек етіп зейнетке шығады. ше кітап шіріп, күлге айна-
дары дін өкілдерін қудалауы Жетпісінші жылдары үйіне лып кетіпті. Тек қана Құран
хазірет ұрпақтарына да көп КГБ қызметкерлері келіп, кітабы аман. Содан бері ба-
қиындық әкелді. Үлкен бала- бір сағаттай сөйлесіпті. бамның Құран кітабы менің
сы Хабибулла Темір қаласы- Олар кеткен соң бала-шаға- қолымда. Сканерден өткізіп
ның түрмесінде қайтыс бол- сына «Хазірет атаның аты- порталға салып қойдық.
ды. Үйінен араб әріпті кітап Бірінші бетіне араб тілінде
шыққан кісі бес-он жылға «Молла Емжардың (Айым-
жардың) Құран мубарак
кітабы» деп жазылған. Ол
адаммен қажылық сапарда

28 ТАҒЫЛЫМ

бірге болған. Сапарлас қажылар бір-біріне Құран кітабын рек. Барлық тиісті мекеме-
сыйлаған. Сонда берген сыйлығы деп айтылады. Бабадан лер мен мамандардан то-
қалған тағы бір жәдігер - хазіреттің жеке мөрі. Мөрде «Әл лық ақыл-кеңес, ұсыныстар
мүтауккил алаллаһ Достмухаммед бин Молла Қашақ», алынсын. Бұл саланы жақ-
яғни «Аллаға тәуекел еткен Досмұқамед Молда Қашақ ба- сы білетін тәжірибелі ма-
ласы» деген жазуы бар. Бірақ бұл мөр қазір жеке адамның мандар пікірін есепке алған
қолында. Алушы болса сатуға ниеттеніп жүрген көрінеді. дұрыс. Тарихи жәдігерлерді
Мөр ол адамның қолына қалай түсті? Мешіт пен хазірет қорғау, қамқорлық, бола-
ұрпақтарының үйлеріне тінту жүргізген кісілердің ұр- шаққа бүлдірмей жеткізу
пағы ма, әлде басқа жағдаяттар бар ма, анығын білмей- біздің парызымыз. Асығы-
міз. Мөрдің басылған суреті, сұлбасы бар. Амандық болса, стық жараспайды. Пысық
түпнұсқадан айнытпай көшірмесін дайындап жатырмыз. боламыз деп пұшық қылып
Сосын Құран кітабы мен мөрді облыстық музейге тапсы- қоюдан сақтанған дұрыс»
рамыз. Алла Тағала шебер ғой. Дінге қарсы болған қоғам деп шегелеп тапсырды. До-
ыдырап кетті. Ата-бабамыз ұстанған жол мұсылмандық, сжан ишан қабіріне зиярат
адамгершілік, халыққа пайдалы болу, ең болмаса зиян жа- жасап келушілер легі көп.
самау еді. Осы құндылықтар қазір де, болашақта да қажет. Арнайы алыс өңірлерден
Қазір хазірет ұрпақтарының өзі екі жүз шаңырақтан асып- сапарлап келеді. Жолаушы-
ты. Қиын-қыстау кездерде көршілес елдерге көшіп кеткен- лар дем алатын, ас-садақа-
дер, аты-жөндері өзгеріп кеткендер де бар. Хазірет баба тек сын тарататын орындарды
біздің әулеттің меншігі емес. Елге, қала берді күллі мұсыл- дұрыстау керек. Жоспар
манға ортақ. Ишан есімі бірлік пен татулықтың, ғылым- бойынша бұл жерде қо-
білім мен прогрестің символы болғанын қалаймыз» дейді. нақүй, асхана салынады.
Жүз елу жыл бұрын хазірет
«Досжан ишан мешіт комплексі» мешіт пен медресе бау-бақша өсірген 10 гектар
орнынан, ишанның өзі және ағайын-туыстары жерленген алқапқа жеміс ағаштарын
қабірлерден, тілеухана және шаруашылық үйлерінен тұра- егу де ойда бар шаруа.
ды. Уақыт пен табиғат әсерінен жылдан-жылға мүжіліп
жатқаны рас. Жәдігер ретінде сақтап қалу, консервация Айшуақ Дәрменұлы,
немесе жасанды саркофаг кигізу керек пе, бұл туралы ма- журналист
мандар кеңесіп жатыр. Облыс әкімі Оңдасын Оразалин
«Тарихи ескерткіштер туралы заңдар қатаң сақталуы ке-



30

КӨКІҰЛЫ ЕСЕТ Б

МЕМОРИАЛДЫҚ К

Ақтөбе облысы Алға ауданы, Ақтөбе-А- Москва орталық мемлекеттік әскери тарих
страхань тас жолының бойында, Бестамақ елді архивінде (ЦГВИА), Алматыдағы ҚР ОМА
мекенінің күншығыс жағында, Елек өзенінен және Ташкент орталық мемлекеттік архивінде
өткен жерде биік қырдың басында батыр баба- сақталған. Патшалық Ресейдің елші-офицер-
ның еңселі кесенесі тұр. Қыр етегінде қонақ үй, лері Тевкелевтің күнделіктерінде, Неплюевтің
тілеухана, музей, шаруашылық бөлмелері бар. жазбаларында есімі аталады. XVIII-XIX ғғ. Қа-
Есет Көкіұлы – батыр, қолбасшы, тархан, Жетіру зақ-орыс, қазақ-жоңғар және қазақ-қалмақ қа-
тайпасының аға биі, батасы қабыл болған әулие. тынастарын зерттеуге арналған жазбаларда
Ол туралы тарихи деректер Орынбор облы- Әбілқайыр хан, Табын Бөкенбай батыр, Шақ-
стық мемлекеттік архивінде, Санкт-Петербург шақ Жәнібек батыр, Тайлақ батырлармен қатар
Орталық мемлекеттік тарих архивінде (ЦГИА), айтылады. Аталған кезеңге қатысты зерттеу ең-

ТАРИХ 31

зарқұл – Көкі - Есет болып

жалғасады. Есеттің әкесі Ба-

зарқұлұлы Көкі де заманын-

да аты шыққан батыр болған.

Жауға үнемі тайсалмай тура

шабатындықтан «Таймас ба-

тыр» деген ат алған. Атақты

Орбұлақ шайқасында

Салқам Жәңгір хан жоңғар-

дың Батур қоңтайшысына

қарсы шайқасып жатқан-

да жиырма мың әскермен

БАТЫР көмекке келетін Жалаңтөс

КЕШЕНІ баһадүрдің әскерінің ішінде

бектерін жазған А.И. Левшин, В.Н. Витевский, И.И. Крафт, Н.Г. осы Көкі батырдың да болған-
Аполова, Е.Б. Бекмаханов, Ж. Қасымбеков, И.В. Ерофеева өз
шығармаларында Тама Есет батыр тұлғасына арнайы тоқталып дығын, сонда оның шеп бұ-
өтеді. Қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жүйесінде батырдың
өте беделді тұлға болғандығы анық байқалады. Сонымен қатар зып, үлкен ерлік көрсеткені
ауыз әдебиеті мен аңыз әңгімелерде Есет батыр есімі жиі кезде-
седі. туралы дерек кездеседі. Есет

Батырдың туған және марқұм болған жылдары туралы те ел қорғау жорығына ерте
бірнеше нұсқа бар, талас көп. Есет Көкіұлы 1667 (1669) жылы
дүниеге келген. Шыққан тегі Кіші жүздің Жетіру тайпасына қа- араласады. Жеке ерлігімен
расты тама руынан. Шежіре бойынша Атамшал – Торым – Ба-
көзге түсіп, батыр атанады.

Тәуке ханның тұсындағы

жеңісті шайқастарда Есет ба-

тыр Кіші жүз қолын бастай-

ды. Осындай шайқастардың

бірінде найзагерлігімен көз-

ге түсіп, ерен ерлік көрсет-

кен Есетке риза болған Тәуке

хан соғыстан кейін шақырып

алып: «Айбатың аса түссін,

найзаң мұқалмасын, ел на-

мысы тұздығың болсын» деп

бата беріпті деген әңгіме де

бар. Әрі батыр, әрі аузы дуа-

лы Көкі өз ұлдарының бола-

шағы жайлы: «Өзімнен өр-

геннің бір буыны тең болар,

32

ТАРИХ 33

қалғаны қара болар» деген екен. батырлардың есімі хан Әбілқайырмен бірге аталады. 1729-
Ал Есет батырдың нағашы жұр- 1730 жж. Аңырақай шайқасында Есет батыр Кіші жүз әскерін
ты алты ата әлімнен тарайтын ақ басқарған ту ұстаушы болған.
кетелер. Анасы Назым ақ кете
руының биі Балпаштың қызы. Патшалық Ресей 1742 жылдың 30 тамызында тар-
Назымнан кейінгі екі ұлы, яғни хан атағын Шақшақ Жәнібек батырға берген. Ал екінші рет
Есет батырдың туған нағашыла- тархан шені 1743 жылы 3 шілдеде Есет Көкіұлына берілген.
ры - Әжібай би мен Арал батыр. Батырға тархан атағын беру себептерін тарихшы Закратдин
Жалпы Есет батырдың айнала- Байдосұлы: «Біріншіден, қазақтың қалың қауымы арасында
сында атақты тарихи тұлғалар екеуінің, Жәнібек пен Есеттің кіршіксіз абырой иесі екендігі-
өте көп айтылады. Батырдың не мән беріп, олардың елге ықпалының шексіз екендігін еске
өзі Табын Бөкенбай батырдың алып, осы бір екі алыптың қолдары арқылы отарлау саясаты-
туған қарындасына үйленген ның шоғын көсегісі келді; екіншіден, осылайша қызғаныш то-
күйеу баласы. Есет батырдың бына қақталатын қалған сұлтандардың, старшиналар мен би-
Меңсұлу атты қызы Адайдың лердің тархандық дәрежеге арманын қоздыру; сөйтіп оларды
Жанәлі деген жігітіне тұрмысқа патша әкімшілігінің дегенін істеп, айдағанына көнетін құлақ-
шығып, одан Мырзағұл атты кесті құлына айналдыру; үшіншіден, Жәнібек пен Есет баты-
ұл болады. Ал Мырзағұлдың рға шен бере қолпаштай отырып, олар арқылы бүкіл қазақ
ұлы бүкіл түркі жұртына есімі жамағатын Ресейге, патша тағына бас идіріп ұстау, төртін-
таныс – Пір Бекет ата. Есет ба- шіден, Жәнібек пен Есетті өз үйірлеріне тарту арқылы соңғы
тырдың туған інісі Есеннің Тәжі кезеңдерде патша өкіметінің саясатына қайшы келіп отырған
есімді қызы Шекті Киікбайға Әбілқайыр ханды ең шынайы ортасынан айыру, сөйтіп халық
ұзатылған, одан Нұрмұхамед арасындағы беделін сетінету...» – деп талдайды. Бірақ қазақ
туған. Нұрмұхамедұлы Жанқо- батырлары ел намысын атақ-дәрежеге айырбастаған жоқ.
жа батыр – Сыр бойы қазақта- Халыққа қатер төнгенде ылғи ат үстінен табылды. Көптеген
рының ұлт-азаттық көтерілісін әдебиеттерде, әсіресе ғылыми энциклопедиялық еңбектер-
басқарған тарихи тұлға. де Есет Көкіұлының қайтыс болған жылдары 1749 жылы деп
жаңсақ көрсетіліп келді. Кейінгі тарихи зерттеулер негізінде
1710 жылдан бастап Есет батырдың жау қолынан 1757 жылы қаза тапқаны жазылып
батыр бүкілқазақтық, жал- жүр. Ауыз әдебиеті деректерінде «Есет батыр тоқсан бес
пыұлттық шаруаларға батыл жастан асқан шағында қаза тапқан» деп көрсетіледі. Халық
араласа бастайды. Соның бірі жазушысы Әбіш Кекілбай деректерінде батыр бабаның жасы
– әйгілі Қарақұм құрылтайы. жүзге жақындап барып қайтыс болғаны айтылады.
Бүкіл қазақ өкілдері бас қосқан
ұлы жиында екі мәселе қара- Халық санасында Есет батыр әулие ретінде танылған.
лады: біріншісі – жоңғарларға Ел арасында «Мәдинада - Мұханбет, Түркістанда - Қожа Ах-
қарсы азаттық күрес, екіншісі – мет, Ақтөбеде – Ер Есет, Маңғыстауда - Пір Бекет», «Ердің
Кіші жүзге хан сайлау. Бірінші соңы – Есет, Пірдің соңы - Бекет» деген сөздердің айтылуы бе-
мәселе бойынша тартыс туын- кер емес. Жыл мен аптаның кез келген уақытында адамдар
дап, дау ұзаққа созылады. Сон- мазарға арнайы келіп, батырдың рухына дұға бағыштап, қа-
дағы Табын Бөкенбай батырдың сиетті орын ретінде тағзым етіп жүр. Бүкіл саналы ғұмырын
құрылтайда айтқан жалынды ел бірлігі мен тыныштығы жолына арнаған батыр баба есімі
сөзі қазақ әскеріне мықты жі- қандай құрметке де лайықты.
гер берген. «Уа, ағайын! Жау-
ларымыздан кек аламыз, қасық Қазір Ақтөбе қаласында және бірнеше аудан орта-
қанымыз қалғанша шайқасып лығында Есет Көкіұлы есімімен аталған көшелер бар. Ақтө-
өлеміз! Ауылдарымыздың күл беде «Есет батыр атындағы олимпиада резервінің облыстық
болып, қыздарымыздың күң мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі» ашылды.
болғанына қалайша төземіз?! Көздерінде намыс оты жарқылдаған 250 оғлан Олимпиада-
Қоян секілді қашқанша, шай- лық спорттың сегіз түрі бойынша тер төгіп жүр. Талантты
қаста өлген артық. Мініңдер жастар түгел аудандық жарыстан бастап әлем чемпионаты-
атқа, еріңдер соңымнан!». Осы ның жеңімпаздары. Қай заманда да «Елдің атын ері шығара-
құрылтайда Кіші жүздің ханы тыны» анық.
болып Әбілқайыр сайланған.
Сол уақыттан бастап 1748 жылға Айшуақ Дәрменұлы,
дейін Бөкенбай, Есет, Жәнібек тарихшы

ОҢ Й М ?34

МАРАЛ

ӨСІРУ

КӘСІП 35

ҚТӨБЕНІҢ М Р ЛД РЫ

Осыдан бір-екі жыл бұрын Ақтөбеде ерекше жоба
жүзеге асырыла бастады. Дәстүрлі емес ауылшаруашылығы

саласына жататын бұл жобаның сәтті жүзеге асып ке-
теріне күмәнданғандар да болды. Себебі Ақтөбеде, қала
берді еліміздің батыс өңірлерінде бұрын-соңды бұғы ша-
руашылығы деген болмаған еді. Марал бағу, оның мүйізін
емдік мақсатта пайдалану тек еліміздің шығысында —
Алтай аймағында ғана өркендеген кәсіп секілді болатын.
Жергілікті кәсіпкерлер бұл көзқарасты түбірімен жойып,
марал шаруашылығы кәсібін біздің өңірде де әп-әдемі дөң-
гелентуге болатынын дәлелдеді. Бүгінде Мәртөк ауданы-
ның Қазан ауылындағы «Зәру» пантоемдеу шипажайы аз
уақыттың ішінде ақтөбеліктердің арнайылап ат басын

бұратын бекетіне
айналды.

ЕРЕКШЕ ЖОБ : ҚТӨБЕДЕГІ П НТОЕМДЕУ ШИП Ж ЙЫ

Ерлі-зайыпты кәсіпкерлер Ертарғын-Бану Тілегеновтердің бизнеспен айналыса
бастағанына ширек ғасыр болыпты. Олар осы жылдар арасында бірнеше рет мемлекет-
тік бағдарламалар арқылы екінші деңгейлі банктерден несие алып, пайыздық мөлшер-
лемені субсидиялау сынды тетіктерді пайдаланғанын айтады:

— «Бизнестің жол картасы — 2020» мемлекеттік бағдарламасы арқылы екінші
деңгейлі банктерден пайыздық мөлшерлемені субсидиялау негізінде 150 миллион теңге
көлемінде қаржы алып, марал шаруашылығын дамытуға кірістік. Өз қаражатымыз-
ды да салдық. Кәсібімізді дамыту үшін бізге 700 гектар жер телімі де берілді, жалпы
ұзындығы 15 шақырымға жететін аумақты түгел қоршап, маралдың еркін жайылуына
жағдай жасадық. Марал өсіру шаруашылығын ашудағы басты мақсатымыз — тұрғын-
дардың денсаулығын жақсартуға өз үлесімізді қосу, — дейді Бану Тілегенова.
Биыл ерлі-зайыпты кәсіпкерлер қолға алған шаруасын одан әрі кеңейту мақсатында
«Ауыл шаруашылығын қаржылай қолдау қоры» арқылы мемлекеттік бағдарлама ая-
сында 12 миллион теңге несие алған.

— Бұл қаржыға шаруашылыққа қажет техникалар мен жабдықтар сатып алдық.
Жалпы, жеңілдетілген несие — мемлекет тарапынан кәсіпкерлерге көрсетіліп отырған
үлкен көмек, — дейді кәсіпкер ханым.
Кәсіпкерлер марал бағу бизнесін бастамас бұрын оның қыр-сырын әбден зерттеді.
Шығыс Қазақстан облысындағы «Багратион» шаруашылығына арнайы барып, жануар-
ды бағып-баптауды, өсіріп, күтім жасауды үйренді. Содан соң шығыстан 150 бас марал
жеткізілді.

— Ақтөбенің климаты марал өсіру үшін қолайлы, маралға сырттан қорек тасу-
дың қажеті жоқ, осы жердің шөбімен қоректенеді, — дейді Б.Тілегенова.
Ақтөбелік бір топ маман «Багратион» шаруашылығына, Алматы қаласындағы панто-
емдеу орталығына барып, жануарларды күтіп-баптауға қатысты арнайы оқып келіпті.

Бүгінде Қазан ауылындағы шаруашылық алқабында 160-қа жуық марал емін-ер-
кін жайылып жүр. Шаруашылыққа жақын маңда мүйізбен емдеу шипажайы жұмыс
істейді. Мұнда келушілер үшін бар жағдай жасалған: арнайы ем алу, дем алу бөлмелері
толық жабдықталған. Ең бастысы, келушілер марал мүйізінен алынған дәріні дертіне
дәру ретінде қабылдайды.

Мамандардың айтуынша, жануардың жас мүйізінен жасалатын дәрі жүрек,
қан-тамыр жүйесі, бұлшық ет пен тыныс жолдарына аса пайдалы. Марал мүйізінің сор-
пасы белсіздіктің бірден бір емі деседі.

— Жаңа кесілген жас мүйізден аққан қанды сол сәтте ішу өте пайдалы. Алайда

36

«ЗӘРУДІҢ» да, Швецияда кең таралған. Республикалық марал шару-
ашылығы палатасының төрағасы Нұрлан Тоқтаровтың ай-
МАРАЛДАРЫ — ДӘРУ туынша, марал шаруашылығы сонау ХIХ ғасырда Алтайдан
бастау алған. Сол кезеңдері қытайлық көпестер жергілікті
қан тез қатып қалатын болғандықтан, одан аңшылардан жабайы маралдардың мүйізін сатып алатын
арнайы технология бойынша пантогематоген болыпты. Себебі, жоғарыда айтқанымыздай, оның емдік қа-
жасалады. Бұл шипажайға келушілерге ұсы- сиеті ертеден белгілі болған: марал мүйізінің қаны мен одан
нылады. Сосын мұнда келушілер бірнеше рет жасалған дәрі-дәрмектер ағзаның иммунитетін күшейтіп,
қайнатылған марал мүйізінен дайындалған сүйек құрылымын жақсартады екен. Ағза жасушаларынан
сорпаға түседі. Панта бұлауын қабылдайды, бастап әсер етіп, адамның зерделі һәм физикалық қуатты
— дейді кәсіпкер Бану Жұбанғалиқызы. болуына әсер етеді, қартаю процесін бәсеңдетеді, сондай-ақ,
Деректерге қарасақ, бұғы мүйізінен теріні тазартып, тісті қатайтады, ішкі құрылыстардың жұ-
жасалған дәрі біздің дәуірімізге дейінгі 168 мысын жақсартады деседі.
жылы Қытайда пайда болған деседі. Бүгінде Маралдардың мүйізін кесу мамыр-маусым айларын-
бұл шаруашылық Қытайда ғана емес, Жаңа да жүзеге асырылады. Себебі осы кезде маралдың мүйізі
Зеландияда, Кореяда, Ресейде, Аустралия- жұмсақ, әрі қанының емдік қасиеті жоғары болады екен.
Мүйізі пісіп жетілген маралдарды бір жерге қамап, мүйізді

КӘСІП 37

кескен соң қанын арнайы ыдысқа құйып алады. ІСКЕР ХАНЫМНЫҢ
Оны сол сәтте ішу өте пайдалы.
Екі қабатты шипажай ғимараты елу адамға ар- ӨНЕГЕСІ
налған. Келушілер 5-10 күн ем қабылдаса, жетіп
жатыр. Мұнда отыз адам жұмыспен қамтылған. Жоспары мен мақсаты айқын іскер ханым-
ды ақтөбеліктер жақсы біледі. Бүгінгі күні Бану
— Бұл — бірегей жоба. Бұл орайда кәсіп- Тілегенова Қазақстан іскер әйелдер ассоциация-
кер өзіне пайда табумен қатар, бірінші кезекте сының мүшесі, «Атамекен» кәсіпкерлер палата-
аймақтағы тұрғындардың денсаулығын жақ- сының белсенді өкілі, қалалық қоғамдық кеңестің
сартуға айрықша басымдық беріп отыр. Ма- мүшесі. Жұбайы екеуінің аты-жөні қайырым-
рал өнімімен емделудің тиімділігін әлем елдері дылық шараларында жиі аталады. Олар кәсіпкер-
біледі. Енді ақтөбеліктерге Корея мен Қытайға лік әлеміне алғаш қадам жасаған кездерін ерек-
барып, ақша шығарып емделудің қажеті жоқ. ше жылылықпен еске алады. Сонау тоқсаныншы
Барлық емге қажетті процедураны осы жерден жылдары бір отбасында бірнеше адам жұмыссыз
қабылдауға болады, — дейді Нұрлан Тоқтаров. қалғанда ала дорба арқалап, базар жағалағандар
көбейді. Сол алғашқылардың бірі болып, ала дор-
Кәсіпкерлер ендігі жерде панто емдеу ба асынған арудың бүгінгі жеткен жетістігі көпке
шипажайы жанынан мүйізді өңдейтін фармо- үлгі.
цех ашылатынын айтады.

— Күйеуім зауытта жұмыс істейтін еді. Тоқ-
саныншы жылдардың басында зауыттар жабылып,
жұбайым жұмыссыз қалды. Менің медбике ретін-
дегі тапқан-таянғаным ештеңеден ауыспайды. Екі
баланы бағу керек. Таршылық қыспаққа алған

кездері амалсыз ала дорбаны иыққа іліп, базарға

шықтық. Алматыға, Ресейге барып, зат

тасып, базарға апарып сатып, ақша қылдық. Са-

удадан шайлыққа жетпейтін айлыққа қарағанда

едәуір қомақты қаржы таба бастаған кезде жұмы-

стан кетіп, біржола кәсіпке бет бұрдым. Біраз қор

жинап, дәріхана, шағын дүкен, шаштараз аштық.

Кейін шаштаразды сатып, 2001 жылы алғашқы ка-

фемізді аштық. Одан соң тойхана, мейрамханадар

ашуға қол жеткіздік. Бүгінде ақтөбеліктер біздің

«Ұлпан», «Зере» майрамханаларын жақсы біледі,

— дейді ол.

Бану Тілегенова қолға алған мейрамхана-
лардың атауын қараңызшы — «Ұлпан», «Зере».
Қазақ тарихында өзіндік орны бар аналардың
есімі ғой. Іскер ханымды сол дана әйелдердің ізін
жалғаған қазақтың қайсар қызы деп бағалауға
әбден болады. Тәуекелшіл ханымның сонау тоқ-
саныншы жылдардағы тоқырау кезіңінде қабыл-
даған батыл шешімдері — бүгінгі жетістіктерінің
кепілі екені айқын. Себебі өмір — біз қабылдаған
шешімдерден тұрады емес пе?..

Мейрамгүл РАХАТҚЫЗЫ,
Ақтөбе облысы

38

к өненің көзі-
өкмешіт

Қазақстанның кең байтақ жерінде көне заманнан
қалған ескерткіш көп. Әттең, солардың бәрін зерттеуге
шамамыз келмей жатыр. Көне мұраларымыздың да бізді
күтуге шамасы жетпей, көзі мен ізі мәңгіге жойылып кет-
кені де аз емес...

«Туған жерімнің тарихын зерттеу – перзенттік па-
рызым» деп білетін Құмсай орта мектебінің 2007 жылғы
түлегі Әйгерім Құрманғалиқызы Дабылдина Мұғалжар
тауының баурайындағы Жем өзенінің бір саласы – Ор
бойында орналасқан бір ғасырлық тарихы бар Таманың
Көкмешітін мектеп қабырғасында оқып жүргенде зертте-
ген екен. Көпті көрген ауыл ақсақалдарының айтуынша,
бұл мешіт 1900 жылдан бастап салынып, 1904 жылы пай-
далануға берілген. Мешітті екі ноғай (татар болуы да мүм-
кін) шебері салып, ауыл тұрғындары көмек көрсеткен.
Мешіттің тасын ауылдан 5-6 шақырым жердегі Қақпатас
деген төбеден қаздырып, түйемен тасыған. Тасты қашап,
балшығына жылқының қылын, биенің сүтін қосып илеп,
мешіттің қабырғасын қалаған. Алғашқы кезде іші көк бо-

ӨЛКЕТАНУ 39

яумен сырланған. Қабырғаларының кейбір жерлерінде сол бояу әлі күнге
дейін сақталған. Сол себепті бұл киелі жерді «Көкмешіт» деп атаған.

Мешіттің алғашқы ишаны тама руының Есалы тайпасынан шыққан
Сейітжан баласы Тобажан деген кісі болған. Ол кісінің бейіті Ор ауылының
сыртындағы Қызылжар қорымында. Тобажан ишан дүниеден өткен соң
оның орнын баласы Сәлмен басқан. 1932 жылы, яғни сталиндік қуғын-сүр-
гін жылдары Сәлмен ишан «халық жауы» атанып, ату жазасына тартылған.
Сәлмен ишаннан қалған қызы Райхан әже Бұрханова да қазір арамызда жоқ.
Райхан әженің айтуы бойынша, оның әкесін арбаға салып алып кеткенде ол
бес жаста болған екен. Содан әкесін көрмеген.

Мешіттің сыртқы құрылысына тоқталар болсақ, қабырғасы қашалған
тастан өріліп, балшықпен қаланған. Балшық құрамына жылқы қылын, бие
сүтін қосқандықтан, ол цементтен де мықты, сондықтан да осы күнге дейін
сақталған. Мешіттің жалпы ұзындығы – 19 м, ені – 7 м, биіктігі – 6 м. Кезін-
де мұның сырты балшықпен сыланып, көк түспен боялған. Кейіннен заман
ағымына сай иесіз қалған мешіттің сыртқы келбеті жаңбырдың суымен
шайылып, желмен үгітіліп, түсі кетіп, тек тастары жалаңаштанып қалған.

Мешіттің ең ұзын қабырғасының орта деңгейінде терезелер орна-
тылған. Терезелердің жақтауы сопақ тастардан қиюластырып салынған. Бір

таңғаларлығы – терезесінің айналасындағы жақта-
уға қаланған тастардың бір ғасырлық уақыт өтсе де,
сол күйінде, еш тіреусіз тұрғаны.

Мешіттің ішкі құрылысы төрт бөлмеден
тұрады. Кіреберіс бөлмеде азан мұнарасына кө-
терілетін баспалдақ орналасқан. Үлкендердің айтуы
бойынша, мешіт жұмыс жасаған кезде мұнда азан-
шы Жөлекен деген кісі болған екен. Оның даусының
зорлығы сондай, таңғы азанға шақырғанда дауысы
5-6 шақырым жерге естілген.

Мешіттің екінші бөлмесі сәл үлкенірек. Бұл
бөлмеде ишан жамағат қабылдап, олардың сұрағы-
на жауап беретін болған. Ең үлкен бөлмеде намаз
оқылған. Ол бөлменің төрінде, құбыла жағында
ишанның орыны – михраб орналасқан. Михраб қа-
бырғаның ішіне қарай дөңгеленіп салынған, жан-
жағы оюлармен және түрлі түспен боялған. Осы
жердің өрнегі әлі күнге дейін сақталған.

Мешіттің ең кішкене бөлмесі шырақшылар
бөлмесі деп аталған. Бұл жерде шырақшылар оты-
рып, әрдайым мешіттің шырағын сөндірмей, әрі
мұндағы ауаның бірқалыпты болуын қадағалаған.
Ғылым мен техника дамымаған сол кездегі ата-баба-
ларымыздың шеберлігі таң қалдырады. Біріншіден,
бұл жерден от жағылып, мешіттің барлық бөлмесі-
не жылу баратындай етіп салынған. Намаз оқитын
бөлменің жоғары жағына топсалар орнатылған.
Олар пештің қызуын ұстап тұру үшін кешке қа-

40 ӨЛКЕТАНУ

рай жабылатын болған. Екіншіден, бұл рған. Беріректе мешіт бос тұрған. Сол кезде
топсаларды азан шақырғанда ашып, да- жаз айында іші салқын болғандықтан, са-
уыстың жаңғырып алысқа жетуіне пай- уыншылар шелектеріндегі сүттерін мешітке
даланылған. қойып кетеді екен. Таңертең келіп қараса, сүт
бетіндегі қаймақтың қалқып алынғандығын
Мешіттің төбесінде болаттан көріп, қайран қалады. Бұл әңгімені сол кезде
соғылған айшық тұрған. Кеңес үкіметі сауыншы болған Құмсай ауылының тұрғыны
кезінде мешіт жабылып, шолақ белсен- Бекболатова Жаңылған апай айтып кеткен.
ділердің әмірімен ол айшық алынған. Халық арасында тараған тағы бір аңыз: иесіз
Айшықты алғызған сол кездегі Ор ауылы- тұрған мешіттің ішіне шошқа сойғанда осы
ның басқармасы – байтөбет руынан мешіттің киесі аққу болып ұшып кеткен де-
шыққан Боранбай деген кісі екен. Кейін седі.
ол кісінің жанұя мүшелері түрлі себеп-
термен қайтыс болыпты, тұқымы мүлде Мешіт жанындағы медресе жайында
жойылып кеткен. Алланың қаһарынан да мынадай таңғаларлық оқиға болған. Кеңес
қорыққан ауыл адамдары айшықты үкіметі кезінде медресе жабылып, оның ғи-
ауыл сыртында орналасқан Қызылжар маратына дүкен ашқан. Сол дүкенде сатушы
қорымындағы Тобажан ишанның бей- болып жұмыс жасаған Қашкенова Зина апай-
ітіне түнделетіп жасырын апарып ор- дың айтуы бойынша, жиналып тұрған дүкен-
натқан. нің заттары таңертең келсе, шашылып жата-
ды екен. Бір түні Зина апайдың үйіне кенеттен
Негізінен, Көкмешіттің киелілі- қонақтар келіп қалып, ол керекті затын алуға
гі туралы халық арасында көптеген дүкенге келеді, есігін ашып қалса, қарсы ал-
аңыз-әңгіме тараған. Мешіт жабылған- дында қара сақалды, қараторы қария тұр
нан кейін де иесіз тұрған мешіттің шы- екен. Сол кезде Зина апай қатты қорыққан.
рағы әр жұма сайын жанып тұрады екен. Содан кейін түнде дүкенге бармайтын болған.
Кеңес үкіметі кезінде мешіт ғимаратында 1991-1992 жылдары совхоз-колхоздардың
кеңсе орналасқан. Ауыл басшыларының ыдырауына байланысты көптеген шағын
мұқият жинап кеткен іс-қағазы таңертең ауыл қараусыз қалды. Солардың бірі – осы Ор
жұмысқа келгенде шашылып жатады ауылы. Сол себепті ауыл тұрғындары Құмсай
екен. Осы жағдай бірнеше қайталанған орталығына немесе қалаға көшіп, ауыл қаңы-
соң олар жұмыс орнын ауыстыруға рап бос қалды. Ишан үйінің тасы мен ағашын
мәжбүр болған. Содан кейін бұл мешітті әркім бұзып алып кетті. Қазір ол үйдің тек
тері-терсек жинайтын орынға айналды- орны қалған.

Ақтөбе картасында бір ғана нүк-
темен берілген осынау Ор ауылының қан-
шама сырды ішіне бүгіп тұрғанын сезінген-
де, бұл өлкенің үлкен діни-мәдени орталық
болғанын түсінуге болады.

Бұл күнде мыңдаған қазба, жүздеген
сәулет ескерткішін қанша білеміз десек те, әлі
білмейтініміз көп. Қазақстан облыстарының
ішінде көлемі үлкен болса да, ескерткіштері
аз зерттелген аймақ – Ақтөбе өлкесі. Бүгінге
дейін жеткен халықтық сәулет өнері туынды-
ларын жан-жақты зерттеу қажет-ақ.

Нұрымжан ҚАСЫМҰЛЫ,
Башқұрт мемлекеттік
педагогикалық университетінің
магистранты

41

Күзге дейін үлгер!
Жеңілдіктер
МАРАФОНЫ

27-30 тамыз
аралығында

Акция! 20%-ға дейінгі жеңілдіктер!

Мекенжайы: Академик Асана Тайманов көш, 262 тел: +7 (7112) 54–97–29
9ш.а.,Қызылжар көш +7–771–025–26–12

42

«МХЕАМНОМРИОАЛЛАДСЫЫқ»

КЕШЕНІ

ТҰЛҒА 43

«Қасиетті Қазақстан» ғылыми зерттеу орталығы «Қазақстанның
жалпыұлттық киелі орындары» жобасының 100 нысанының тізімін ұсынды.

Нысандар «Ерекше бағаланатын табиғи мұра ескерткіштері», «Археологиялық
ескерткіштер және орта ғасырлық қалалық орталықтар», «Діни және ғұрып-
тық орындар», «Тарихи тұлғаларға қатысты қасиетті орындар», «Саяси,
тарихи оқиғаларға байланысты қасиетті орындар» деген санаттарға бөлінген.
Тарихи тұлғаларға арналған тізімде қазақтың бес ханына қатысты орындар
бар. Солардың бірі «Хан моласы» мемориалдық кешені.

«Хан моласы» - күрделі XVIII ғасырда қазақ халқының тарихында елеулі роль атқарған
саясаткер, қол бастаған батыр, Кіші жүздің ханы Әбілқайыр Мұхаммед Қазы Баһадүр (1693
- 1748) жерленген орын. Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Толыбай ауылынан шығысқа
қарай тоқсан шақырым, Қабырға өзенінің Өлкейек өзеніне құяр сағасынан батысқа қарай
төрт шақырым жерде орналасқан.

1693 жылы Түркістан қаласында туған Әбілқайыр жастайынан батылдығымен, тез шешім
қабылдайтын әскери дарынымен көзге түскен. Шежіре бойынша таратсақ, Шыңғыс хан-
ның он сегізінші, Әз Жәнібектің бесінші буын ұрпағы (Әз Жәнібек - Өсеке сұлтан - Бөлекей
ноян - Ырыс сұлтан - Қажы сұлтан - Абдолла сұлтан - Әбілқайыр хан). 1710 жылы Қарақұм
құрылтайында он жеті жастағы Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және ханы
болып сайланды, ал түмен басы болып атақты Кіші жүз батыры Қараұлы Бөкенбай батыр
тағайындалды. 1718 жылға дейін Әбілқайыр хан Түркістан, Ташкент, Сайрам қалаларын
қорғау жолында шайқасты. 1726 жылы үш жүздің бас қосқан құрылтайында билер мен
батырлар бір ауыздан Әбілқайырды қазақ әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Төрт
жылға созылған азаттық үшін жорық басталды. Жоңғарлар Түркістан, Қаратау, Сарысу
бойынан қуылды. 1728 жылы Ұлытауда, Бұланты өзені бойындағы шайқаста қазақ қолы
жеңіске жетті. Әбілқайыр хан қазақ қолының соғысу қабілеті мен әскери рухын шыңда-
уда үлкен жұмыстар атқарды. 1729 (1730) жылы Балқаштың оңтүстік шығысында болған
шайқаста қазақ әскері жоңғар қолын талқандады. Содан кейін билікке таласқан хан-сұл-

44

тандардың саяси алауыздығы жеңісті жолды аяқсыз көнуі жөнінде қаулы әкелді. Әбілқайыр ханның бақта-
қалдырғаны белгілі. Еділ қалмақтары, Жайық казак- ластарының бірі Барақ сұлтан ханның беделінің күрт
тары, башқұрттар мен түрікмендер де Кіші жүз тай- өсуінен қауіптеніп, 500 адамдық жасақпен аттанды. Ен
паларына жан-жақтан шабуылдарын үдеткен қиын далада қамсыз келе жатқан ханды отызға жуық серік-
кезеңдер еді. Сыртқы қауіп пен ішкі алауыздық кү- терімен қоршап алып өлтіріп тынды.
шейген шақта Ресей империясына арқа сүйеуді ой-
лады. Орыс патшасымен достасу арқылы Ресей им- «Хан моласы» қорымын 1771 жылы капитан Н.Рыч-
периясына қарайтын қалмақ, башқұрт, казактармен ков, 1832 жылы А.Левшин, 1835 жылы Д.Эристов, 1898
соғысты тоқтату, Ресейдің көмегімен қазақ жерлерін жылы И.Крафт, 1979 жылдан бастап профессор Серік
жоңғардан тазарту, үш жүздің басын біріктіруге Әжіғалиев басқарған экспедиция зерттеді. Сондай ақ,
үміттенді. Бірақ, Ресей империясының отарлық 1979 - 1987 жылдар аралығында халық жазушысы Әбіш
жоспары мүлде басқа еді. Келісім мен уәденің бірде Кекілбай, Өзбекәлі Жәнібеков, Амантай Сатаев, Серік
бір тармағын орындамаған орыс патшасынан іргесін Әжіғали бастаған ынталы топтар зерттеп, аталған орын
аулақ салып, тіпті қарым-қатынасты үзуге ұмтылды. ғылыми айналымға енгізілді. 1998 және 2001 жылда-
Орынбор губернаторы И.Неплюев Әбілқайырдың ры Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология ин-
«көзін құрту» туралы патшаға бірнеше рет ұсыныс ституты этнография бөлімінің меңгерушісі С.Әжіғали
жолдаған. 1748 жылдың шілде айында Ресей елшісі бастаған ғалымдар тобы «Хан моласы» қорымының то-
Тевкелев бүкіл қазақ жұрты Әбілқайырдың билігіне пографиялық картасын жасап, 950-ден аса бейіттер мен
40-тан аса құлпытастарды санап, өлшеп, эпиграфика-

ТҰЛҒА 45

сын зерттеді. Нәтижесінде, қорымның XVII-XVIII ғасы-
рларда жоңғар шапқыншылығына дейін Кіші жүздің
алтын-жаппас тайпаларының жерлеу орны ретінде
қалыптасып, 1748 жылы Әбілқайыр хан жерленгеннен
кейін «Хан моласы» қорымы деген атау алғандығы ай-
қындалды. Қабір басына баласы Нұралы он екі ағаш
отырғызған. Содан бір түп ақ тал ғана қалған. Кейін
оған найзағай түсіп жанып кеткен. Сол ақ талға «хан
жерленген жер» деп зиярат жасауға келгендер мен
жолаушылар шүберек байлайтын болған. Бұл жерге
келушілер хан жерленген соң екі ғасыр бойы толаста-
маған. Тек кеңестік билік күшейген соң ғана сиреген.

2010 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және
этнология институтының этнография және антропо-
логия бөлімінің меңгерушісі, профессор Серік Әжіға-
лидың ғылыми жетекшілігімен Әйтеке би ауданы
«Хан моласы» қорымын кешенді этноархеологиялық
ғылыми-зерттеу жұмыстары онан әрі жалғасын тауып,
«Хан моласы» қорымындағы № 5, № 92 нысандарға
археологиялық ғылыми-зерттеу, қазба жұмыстары
жүргізілді. Нәтижесінде, сүйектегі ген мен ұрпақта-
рының қандарындағы ген 99,355% сәйкес келіп, екі
нысаннан алынған бас сүйектерді Будапешттегі Венгр
Ұлттық Жаратылыстану музейінің антрополог-ға-
лымдары Эвингер Шандор, Андраш Биро, Бернерт
Жолттар жан-жақты зерттеп, № 92 нысаннан алынған
бас сүйектің антропологиялық бейнесін жасап,
Әбілқайыр хан деп таныды.

«Хан моласы» қорымында мыңға жуық бейіттер
мен қырықтан аса құлпытастар бар. Әбілқайыр хан-
ның (1693-1748 ж.ж.) тарихи тұлғасын анықтау жөнін-
дегі ұзақ жылғы ғылыми-зерттеу жұмыстарының
нәтижесінде «Хан моласы» қорымынан қазып алынған
сүйектер байырғы орнына қайта жерленіп, қорымға
2011 жылы тас-белгі (обелиск) орнатылды. Ұзақ жыл-
дар бойғы зерттеулер нәтижесінде ханның қабірі то-
лық анықталғаннан кейін, бұл жерде Әбілқайыр ханға
арналған мемориалдық кешен ашу жөнінде шешім
қабылданды. Бұл шешім Қазақ хандығының 550 жыл-
дық мерейтойымен қатар 2015 жылы жүзеге асты. 2015
жылдың 2 қазанында мемориалдық кешеннің ашылу
салтанаты өтті. Әбілқайыр ханға арналған мемори-

алдық кешен салуға республикалық
деңгейде конкурс жарияланып, бел-
гілі сәулетші Бек Ыбыраев ұсынған
нұсқа мақұлданды. Кешен Әбілқай-
ыр хан кесенесі мен үш бөлікті алып
ескерткіштен тұрады. Кесененің
биіктігі 15 метрге жуық. Диаметрі —
8,5 метр. Ескерткіштің биіктігі — 25
метр. Әр бөліктің астыңғы жағында
«Әбілқайыр хан» деген жазу бар және
барлық қазақ руларының таңбалары
ойып салынған.

1997 жылы Ақтөбе қаласының
орталық даңғылына Әбілқайыр хан
есімі берілді. 2000 жылы Ақтөбе об-
лыстық әкімдігінің алдында Әбілқай-
ыр хан ескерткіші қойылды. Қоладан
құйылған ескерткіш биіктігі гранит
тұғырымен қоса алғанда 13 метр. Хан
ескерткішінің авторлары - атақты

46 ТҰЛҒА

қазақстандық мүсінші Е. Сергебаев Павел Рычков, орыс тарихшысы: Кіші жүз ханы ақылы,
және сәулетшілер Б.Егімбаев пен Н.Қо- айласы жағынан өз заманындағы басқа қазақ хан-сұлтандарынан
жағұлов. Қазір бұл ескерткіш қаланың оқ бойы озық тұрды.
ең көрікті жерлерінің бірі, әрі Ақтөбенің
символы деп есептеледі. Халел Досмұхамедұлы, Алаш қайраткері: Әбілқайыр ай-
барлы хан болды. Әбілқайырдан бастап хан табы күшейе бастады.
Әбілқайыр ханның ұрпақтары
Ханның бәйбішесі Бопай ханымнан Манаш Қозыбаев, академик: Әбілқайыр ханның тактика-
Нұралы, Ералы, Қожахмет, Айшуақ, сы жеке қаралуы керек. Сөз жоқ, ол - ұлы қолбасшы стратег, Отан
Әділ, Зылиха туған. Қалмақ әйелінен - соғысын ұйымдастырушы, талантты дипломат. Қазақ халқына
Шыңғыс, башқұрт әйелінен - Қарағай ұлы хан болар, ел бастар сол бір сәтте төре әулетінде Әбілқайы-
деген ұлдары болған. Қожахмет пен рдан басқа жан жоқ-ты. Алайда бақ таласы, тақ таласы, жүздік
Шыңғыс, қызы Зылиха жастай қайтыс таласы нәтижесінде бұл мақсат іске аспады. Әбілқайыр хан ха-
болған. Қалған бес ұлынан туған 67 ұл лық бірлігінің, оның болашақ тірлігінің өзіндік жолын іздеді.
немерелері болған. Ұрпақтары еліміздің
батыс өңірінде кең таралған. Әбілқайыр Джон Кэстль, ағылшын суретшісі: Әбілқайыр хан - зор
әулетінің өзінен 20 адам хан сайланған. тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай
Әскери офицерлер, заңгерлер, мұғалім- жылы кісі. Сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі.
дер, әнші-күйшілер көп шыққан. Мыса- Садақ тартуға келгенде, шынымен ақ бүкіл ұлтта оған тең ке-
лы, Жантөре хан (күйші), Дәулеткерей летін кісі жоқ.
Шығайұлы (күйші), Қамбар Медетов
(күйші), генерал-полковник Ғұбайдолла, Әбілқайыр хан: Мен халқым үшін қызмет етуге әр
сал Мұхит Мерәліұлы, заңгер Бақытжан уақытта дайынмын, керек болса жеке басымды құрбандыққа ша-
Қаратаев сияқты көптеген тұлғаларды луға да бармын. Сіздерді елдің еркіндігі мен тыныштығы үшін бір-
айтуға болады. лікке шақырамын.

Əбілқайыр туралы пікірлер Айшуақ Дәрменұлы,
журналдың Ақтөбе облысы
Ә.Кекілбай, Қазақстанның халық бойынша меншікті тілшісі
жазушысы: Әбілқайыр - шынында да, тари-
хи қайшылыққа толы тұлға. Оның зама-
нында қай халық та өзінің ішкі мүмкіндік-
тері арқылы дәурендеп кете алмаған.

ІСКЕР ӘЙЕЛДЕР 47

Бесігін де,
кәсібін де

ұмытпаған

нәзіктер

Бұрын біздің қоғамда әйел адам атқа мінсе,
оған қатысты «мансап қуған, отбасын құруды
ұмытқан» немесе «отағасы ақша таппағасын
әйелдің өзі кіріскен болар» деген секілді сыңар-
жақ пікірлер жиі айтылатын-ды. Ал бүгінгі
шындық басқаша: қазіргі іскер әйел
бір қолымен бесік тербетсе, екінші
қолымен кәсібін жүргізіп, несібесін
тауып отыр. Ерімен бірге елге пай-
дасын тигізіп жүрген нәзіктер көп.
«Біз ауылдық жердегі қыз-келін-
шектермен кездесулер өткізгенде
өз отбасымыз, жеке өміріміз
туралы да жиі айтамыз, себебі
көпшілігі іскер әйелдерді отба-
сы мен ошақ қасында отыра
алмайтын, салт басты,
сабау қамшылы деп ойлайды.
Қазіргі уақытта отбасы мен
бизнесті қатар алып жүру-
ге ешқандай кедергі жоқ,
керісінше мүмкіндік көп»,
— дейді Ақтөбе облысы
Кәсіпкерлер палатасының
Іскер әйелдер кеңесінің
төрағасы Жанар Елеусізова.

Мақсат — ха-
нымдардың экономика-
лық белсенділігін артты-
ру

Ақтөбе облысы
Кәсіпкерлер палатасы-
ның Іскер әйелдер кеңесі
2015 жылы құрылған
болатын. Мақсат біреу
— қазіргі қоғамда әй-
елдердің әлеуметтік-э-
кономикалық мәртебесін
арттыру, яғни, кәсіпкерлік

48

саласындағы қаржы тетіктері мен жаңа технологияларды тиімді
пайдалана отырып әйелдердің бизнестегі белсенділігін жоғарылату,
яки, қыз-келіншектер кәсіпкерлігін дамыту, оларға бизнес бастауға,
жүргізіп отырған кәсіптерін кеңейтуге қолдау көрсету. Осылайша,
қыз-келіншектердің нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыра оты-
рып, іскер һәм әлеуметтік белсенді әйелдердің мәртебесін жоғары-
лату. Бұл әйелдерге арналған жаңа жұмыс орындарын ашуға септі-
гін тигізіп, бизнестегі гендерлік тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.
- Осы кеңеске төрт жылдан бері төрағалық етіп келемін. Жал-
пы, кеңес құрылғалы бері осы ұйымға мүше әйелдердің жұмылып
жұдырық болуының арқасында қыруар жұмыс жасалды, жасалып
та жатыр. Бүгінде біздің қатарымызда кәсібін жаңа бастаған жастар
да, бизнесте «белі қатайып», жарқырап жүрген қыз-келіншектер де
бар. Біз өз қатарымыздың толығуы үшін тыным таппаймыз. Яғни,
әйел адамдардың өзін өзі жұмыспен қамтуы үшін қолдау көрсе-
теміз. Ол дегеніміз — облыстың түкпір-түкпіріндегі қыз-келіншек-
термен кездесулер, семинарлар, тренингтер, шеберлік кластары
мен бизнес курстар өткізу. Біздің кәсіпкер әйелдер арасында бала
оқытатын, әртүрлі тағам пісіретін, іс тігетін адамдар, дизайнерлер,
шаштараздар, тырнақ әрлеушілер, саудагерлер, тіпті логистика-
мен айналысатындары да бар. Міне, осындай кәсіпкерлердің бар-
лығы алма-кезек аудандарға, ауылдық жерлерге барып, сол жердегі
қыз-келіншектермен кездесіп, қандай кәсіпті қалай бастауға, қалай
жүргізуге болатынын айтады. Мемлекет тарапынан көрсетілетін
қолдаулар, қаржы институттары арқылы жүзеге асырылатын не-
сиелеу механизмдері, бизнес курстар туралы ақпараттар береміз.
Әсіресе, «Атамекен» кәсіпкерлер палатасы көрсететін көмек-қолда-
улар туралы мағлұматтар береміз. Ауылдағы әріптестеріміз үшін
бұл өте маңызды, себебі, қазір мемлекеттік бағдарламалар көп,
оларға енгізіліп жатқан өзгерістер мен толықтыруларды дер кезінде
білу маңызды. Мұндай кездесулерден бөлек әрбір кәсіп иесі шебер-
лік кластарын өткізеді, мәселен, тігіншілер іс тігуден, аспаздар торт
пісіруден сабақтар өткізеді, — дейді Жанар Елеусізова.
Облыстағы әрбір үшінші бизнес — әйелдердің баста-
масы!
Ақтөбе облысы Кәсіпкерлер палатасының Іскер әйелдер кеңесі осы
уақыт аралығында бірқатар ірі шаралар ұйымдастырды. Мәсе-
лен, 2016 жылы «Ақтөбе облысының мейрамхана және қонақ үй
бизнесінің қауымдастығы» қоғамдық бірлестігі құрылған-ды. Сон-
дай-ақ тігін шеберханалары мен ателье бірлестігін тіркеу, рәсімдеу
жұмыстары жүргізіліп, облыстық тігіншілер мен дизайнерлер қа-
уымдастығы құрылды. Ауылдық жерлерде де қомақты жұмыстар
қолға алынды. Ақтөбе облысы Кәсіпкерлер палатасының «Бастау
Бизнес» қанатқақты жобасы арқылы талай қыз-келіншек іскерлікке
үйрететін оқу курстарын тәмімдап, өз бизнес-жоспарларын жасап,
кәсібін жүргізу үшін қаржы алды.
Осы кеңестің ұйтқы болуымен 2017 жылы өткізілген
алғашқы бизнес-форумға қатысу үшін облыс орталығына 200-ден
астам іскер ханым жиналды. Олардың қатарында ерлердің жұмысы
деп саналатын бизнес түрлерімен айналысып жүрген арулар да, өз
ісін енді бастаған қыз-келіншектер мен іскерлік ортада белгілі биз-
нес ханымдар да болды. Шара барысында еліміздің батыс өңірінде
кеңінен танылған тауарлар көрмеге қойылды. Кездескен кедергілер-
ге кібіртіктемей, қиындықтарға тайсалмай, өз кәсібін дөңгелентіп
жүргендер басқаларға білгені мен түйгенін үйретті. Форум бары-
сында айтылған дерекке сүйенсек, облыстағы әрбір үшінші шағын
және орта бизнес әйел адамдардың бастамасымен ашылып отыр.
Бұл — ауыз толтырып айтуға болатын жетістік. Сол форум бары-
сында жергілікті атқарушы билік өкілдері жария еткен ақпараттарға
сүйенсек, облыста, әсіресе, мемлекет пен жеке меншік серіктестігі
аясындағы жобаларда әйелдердің белсенділігі байқалады. Жиында
облыста жұмыс істеп жатқан 7164 кәсіпорынның 22,2 процентінің
басшысы әйел адам екендігі, ал жеке кәсіпкерлердің арасында іскер

ІСКЕР ӘЙЕЛДЕР 49

50

әйелдердің үлесі 55 проценттен думға қол қоюы. Бұл құжат, әл- нар-тренинг, кеңес беру ғана емес,
асатыны, әйелдердің, әсіресе, са- бетте, аталған ұйымның алдағы қайырымдылық шараларын да
уда, қоғамдық тамақтандыру, жұмысының негізгі бағдарына ай- жиі ұйымдастырады. Мәселен,
қызмет көрсету мен ауылшару- налды. Осы жылы Іскер әйелдер былтыр жыл аяғында көмекке
ашылығы салаларында белсенді кеңесінің ұйымдастыруымен ре- мұқтаж мүмкіндігі шектеулі және
екендігі де айтылды. спубликада тұңғыш рет облыстық ерекше балалардың ата-аналары-
Іскер ханымдардың деңгейде ауыл әйелдерінің слеты ның кәсіпкерлік бастамаларын
алғашқы облыстық басқосуын- да өткізілді. қолдауға арналған қайырым-
да бизнес жүргізудегі мәселе- -Слетке өңірдегі 12 аудан- дылық балы жоғары деңгейде
лер де жан-жақты талқыланып, нан келген 400-ге жуық әйел қаты- ұйымдастырылды. Бал аясында
жұмыстың алдағы бағыт-бағда- сты. Шара барысында қыз-келін- кіру билеттері мен әр түрлі кар-
ры нақтыланды. Қатысушылар шектердің жеке кәсіпкерлік тиналар сату, аспаздық студия-
форумның маңызына тоқталды. саладағы белсенділігі, ауылдық лар, әсемдік салондары, киім дү-
Ембілік кәсіпкер, омарташы Да- жерде кәсіп ашудың ерекшелік- кендерінің және косметикалық
ния Рысқұлова айтқандай, «іскер тері, оны дамытудың қыр-сыры орталықтардың сертификатта-
әйелдердің пікірлесу алаңына ай- жан-жақты сараланды. Тек бизнес ры ойнатылған аукцион арқылы
налған бұл шара табысты кәсіп- саласына қатысты тақырыптар ақша жиналды. Аталмыш қара-
керлердің бизнес аясын кеңейтуі- ғана емес, сонымен бірге отбасы жат мүмкіндігі шектеулі және
не, жас кәсіпкерлердің жігерлене құндылығы, ұрпақ тәрбиесі, ұлт- ерекше балалардың ата-аналары-
түсуіне серпін берді». Форумның тық құндылықтар жөніндегі өзек- ның кәсіпкерлік бастамаларын
тағы бір жетістігі — Ақтөбе об- ті мәселелер талқыланды, - дейді қолдауға жұмсалды. Бал алдын-
лысы әкімдігі мен Ұлттық Палата Жанна Елеусізова. да демеушілердің көмегімен бір
Іскер әйелдер кеңесінің әйелдер Қаржылай қолдау көр- жарым миллион теңге көлемінде
бизнесін қолдау, өзара ынты- сетілген қайырымдылық балы қаражат жиналған-ды. Сергей
мақтастық жөніндегі меморан- Іскер әйелдер кеңесі тек семи- Островский, Ізмұрат Сүгіртаев,