ดินsoil

ดินใบความรู้เรื่อง

กระบวนการเกิดดิน หินและแร่ธาตุ

ซากพืชซากสัตว์

น้ำและอากาศ

เน่าเปื่ อย คลุกเคล้าและผสมกัน ผุพัง
ย่อยสลาย
วัตถุต้นกำเนิด
ฮิวมัส
(อินทรียวัตถุ) ดิน (อนินทรียวัตถุ)

กระบวนการเกิดดิน

ดินเกิดขั้นตามธรรมชาติ โดยอาศัยการผุพังอยู่กับที่ทั้งทางกายภาพและทางเคมีของหินจนหินมี
ขนาดเล็กลง แล้วผสมคลุกเคล้ากับอินทรียวัตถุที่เกิดจากการสลายตัวของซากพืชและซากสัตว์

กระบวนการเกิดดินอาศัยระยะเวลาที่ต่อเนื่องกันเป็นเวลานาน
กระบวนการเกิดดินและชั้นดิน หินในพื้นที่มีการผุพังอยู่กับที่ทั้งทางกายภาพและทางเคมี
การผุพังที่เกิดขั้นนี้ทำให้หินมีขนาดเล็กลงจนเกิดเป็นตะกอนขนาดต่าง ๆ ที่เรียกว่า วัตถุต้น
กำเนิดดิน (soil parent material) กระบวนการผุพังอยู่กับที่ของหินนี้จะเกิดขึ้นไปพร้อม ๆ กับ
การย่อยสลายของซากพืชและซากสัตว์ที่อยู่บริเวณผิวดินจนทำให้เกิดเป็นอินทรียวัตถุ การผสม
คลุกเคล้ากันระหว่างตะกอนขนาดต่าง ๆ กับอินทรียวัตถุทำให้เกิดเป็นดิน และจะค่อย ๆ พัฒนา

เป็นชั้นดินชั้นต่าง ๆ ตามระยะเวลาในการเกิดดิน

กระบวนการเกิดดิน

กระบวนการเกิดดินนอกจากอาศัยปัจจัยจากวัตถุต้นกำเนิดดินแล้ว ยังอาศัยตัวนำพาต่าง ๆ
เช่น น้ำ สิ่งมีชีวิต ลม ในการหมุนเวียนสารหรือวัตถุต่าง ๆ รวมถึงอาศัยปัจจัยอื่น ๆ เช่น

อุณหภูมิอากาศ ปริมาณฝน ความชื้น และการเกิดปฏิกิริยาเคมี ซึ่งตัวนำและปัจจัยดังกล่าวมีผล
ต่อกระบวนการผุพังอยู่กับที่ของหินทั้งทางตรงและทางอ้อม รวมถึงมีผลต่อการสลายตัวของ
ซากพืชและซากสัตว์ ซึ่งเป็นกระบวนการสำคัญในการเกิดดิน

กระบวนการเกิดดิน

ดินที่เกิดขึ้นในพื้นที่จะค่อย ๆ พัฒนาเกิดเป็นชั้นดินที่แบ่งเป็นชั้น ๆ ที่ขนานหรือเกือบขนาน
ไปกับผิวหน้าดินชั้นดินแต่ละชั้นในพื้นที่หนึ่ง ๆ มีลักษณะและสมบัติที่แตกต่างกัน เช่น สี
โครงสร้างดิน เนื้อดิน การยึดตัว ความเป็นกรด-เบส สิ่งต่าง ๆ ที่ปนอยู่ในดิน ความหนาของ
ชั้นดิน ลักษณะและสมบัติของชั้นดินแต่ละชั้นจะมีความแตกต่างกันเพิ่มมากขึ้นตาม
ระยะเวลาในการเกิดดิน และเมื่อระยะเวลาในการเกิดดินเพิ่มมากขึ้น
จำนวนชั้นดินที่พบก็จะมีมากขึ้น

ชั้นหน้าตัดดิน (soil profile)

ชั้นดินที่มีลักษณะปรากฏให้เห็นเรียงตามลำดับเป็นชั้นจากชั้นบนสุดจนถึงชั้นล่างสุด เรียกว่า
หน้าตัดข้างของดินหรือชั้นหน้าตัดดิน (soil profile) ชั้นหน้าตัดดินในแต่ละพื้นที่จะมี
ลักษณะและสมบัติที่แตกต่างกัน เช่น จำนวนชั้นดิน ความหนาชั้นดิน สีดิน เนื้อดิน ความ

เป็นกรด-เบส ความแตกต่างนี้เกิดขึ้นเนื่องด้วยปัจจัยในการเกิดดินต่าง ๆ เช่น ชนิดของวัตถุ
ต้นกำเนิดดิน ภูมิอากาศ สิ่งมีชีวิตในดิน ภูมิประเทศ และระยะเวลาในการเกิดดิน ชั้นหน้าตัด
ดินที่มีการพัฒนาอย่างสมบูรณ์จะมีชั้นดินหลักจำนวน 6 ชั้น ได้แก่ ชั้นโอ ชั้นเอ ชั้นอี ชั้นบี ชั้น
ซีและชั้นอาร์ ชั้นหน้าดินในธรรมชาติส่วนใหญ่มีชั้นดินไม่ครบทั้ง 6 ชั้น ขึ้นอยู่กับปัจจัยในการ

เกิดดินในพื้นที่นั้น ๆ ชั้นดินที่พบมาก ได้แก่ ชั้นเอ ชั้นบี และชั้นซี

ชั้นหน้าตัดดิน (soil profile)

ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อ
กระบวนการเกิดดิน

1. ภูมิอากาศ (Climate) ภาคพื้นต่าง ๆ ของโลกมีภูมิอากาศที่แตกต่างกัน ซึ่งมีอิทธิพล
ทั้งทางตรงและทางอ้อมต่อการสลายตัวของหินและแร่ธาตุต่าง ๆ ในดิน เช่น เขตร้อน
ชื้นมีอัตราการสลายตัวของหินและแร่เร็วกว่าเขตอบอุ่นหรือเขตหนาว ส่งผลให้เกิดการ
ชะล้างของแร่ธาตุและอินทรียวัตถุในบริเวณผิวดินมากขึ้น และอุณหภูมิของอากาศยังมี

ผลต่อปฏิกิริยาในการย่อยสลายของจุลินทรีย์ในดินอีกด้วย ส่งผลให้สีของดินและ
ปริมาณอินทรียวัตถุในดินมีความแตกต่างกันด้วย

ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อ
กระบวนการเกิดดิน

2. สิ่งมีชีวิต (Living Organisms) มีผลต่อดินในสภาพต่าง ๆ พืชจะช่วยเพิ่ม
อินทรียวัตถุให้กับดินช่วยผสมสิ่งที่จะสร้างดิน เช่น ในแถบชุ่มชื้นพืชขึ้นหนาแน่น
จุลินทรีย์ย่อยสลายซากพืชให้เป็นอินทรียสารมากขึ้นทำให้เกิดดินเร็ว ดินที่เกิดจะลึก ชั้น
ของดินหนาและมีชั้นชัดเจน ส่วนบริเวณแห้งแล้งพืชมีน้อยจึงให้อินทรีย์สารน้อย ดินจะ

สร้างตัวหรือเกิดดินได้อย่างช้า ๆ

ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อ
กระบวนการเกิดดิน

3. ลักษณะภูมิประเทศ (Topography) ในพื้นที่หนึ่งๆ จะมีภูมิประเทศแตกต่างกัน
พื้นที่บางแห่งมีความลาดชันสูง บางแห่งเป็นพื้นที่ราบ ลักษณะภูมิประเทศส่งผลต่อความ
รุนแรงในการชะล้างพังทลายของหน้าดิน การระบายน้ำ และปริมาณความชื้นในดิน เช่น
ดินที่เกิดในพื้นที่ราบจะมีการสะสมและทับถมของตะกอนต่าง ๆ มีการชะล้างพังทลายของ
หน้าดินต่ำ ดินชั้นบนค่อนข้างหนา ส่วนดินที่เกิดในพื้นที่ที่มีความลาดชันสูง มีจำนวนชั้น
ดินน้อย มีการชะล้างพังทลายของหน้าดินมาก ดินชั้นบนจะบางหรืออาจไม่มีดินชั้นบนเลย

เนื้อดินที่พบจะหยาบกว่าดินที่พบในบริเวณพื้นที่ราบ

ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อ
กระบวนการเกิดดิน

4. วัตถุต้นกำเนิดดิน (Soil Parent Material) หินและแร่ที่สลายตัวเป็นดินมีผลทำให้ดินมี
จำนวนและปริมาณแร่ธาตุ สีของดิน เนื้อดินและความเป็นกรดเบสของดินแตกต่างกัน เช่น
ดินที่เกิดจากการสลายตัวมาจากหินที่ประกอบด้วยแร่ที่มีปฏิกิริยาเป็นเบส เนื้อดินจะละเอียด
มีสีคล้ำมีความอุดมสมบูรณ์สูง ส่วนดินที่เกิดจากการสลายตัวมาจากหินที่ประกอบด้วยแร่ที่มี

ปฏิกิริยาเป็นกรด เนื้อดินจะหยาบ มีสีจาง และมีความอุดมสมบูรณ์ต่ำ

ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อ
กระบวนการเกิดดิน

5. เวลา (Time) ดินที่มีอายุนานกว่าจะมีสภาพหน้าตัดข้างของดินสมบูรณ์กว่า
ดินที่มีอายุน้อย แต่ถ้าดินเกิดในภูมิอากาศที่ทำให้การสลายตัวเร็วและรุนแรงมาก เช่น
ในเขตร้อนชุ่มชื้นดินจะมีลักษณะของหน้าตัดข้างของดินที่ค่อนข้างสมบูรณ์ถึงแม้จะ

ใช้เวลาน้อยกว่าปกติ

อ้างอิง

หนังสือ สสวท. รายวิชาพื้นฐานวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เล่ม 2

จัดทำโดย
คุณครูอักษราภัค พรรณสุทธิ์ (ครูมิวสิค)