พัฒนาการของอาณาจักรธนบุรี

พฒั นาการของอาณาจักรธนบรุ ี

จั ด ทา โ ด ย น า ง มิ ณ ฑิ ญ า สุ ว ร ร ณ สิ ง ห์

การสถาปนา
อ า ณ า จั ก ร ธ น บุ รี

แผนทแ่ี สดงอาณาเขตกรงุ ธนบุรใี นสมยั สมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราช

คลองบางกอกน้อย คลองบางกอกนอ้ ย คลองบางลาพู วดั สลัก
วดั อมรินทราราม ชุมชน เรือนพระยาจักรี
วดั ระฆงั ลาว ชมุ ชน
มลายู

ชุมชนจนี

คลองมอญ ชุมชน

ที่อยู่อาศยั ของขนุ นาง เวียดนาม

คลองนครบาล

วัดทา้ ย
ตลาด วัดโพธ์ิ

พระราชวงั พระเจ้ากรุง
วดั แจง้ ธนบุรี

เ ห ตุ ผ ล ข อ ง ก า ร เ ลื อ ก ต้ั ง ก รุ ง ธ น บุ รี เ ป็ น ร า ช ธ า นี

๑. กาลังไพร่พลของพระยาตาก (สนิ ) ไม่
มากพอจะรกั ษากรงุ ศรอี ยธุ ยา

๒. กรุงธนบรุ ีต้ังอยูไ่ ม่หา่ งไกลจากกรุงศรี
อยุธยา

๓. กรงุ ศรอี ยธุ ยาทรุดโทรมจนยากจะฟ้นื ฟู
ขนึ้ ใหม่

ปั จ จั ย ท่ี มี ผ ล ต่ อ ค ว า ม เ จ ริ ญ รุ่ ง เ รื อ ง ข อ ง อ า ณ า จั ก ร ธ น บุ รี

ความเขม้ แขง็ ทางดา้ น นโยบายฟนื้ ฟเู ศรษฐกจิ นโยบายฟนื้ ฟพู ระพทุ ธศาสนา
การทหาร
• โดยสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราช
• อนั เปน็ ผลมาจากการรวมชมุ นุม • เช่น การแกป้ ัญหาขาดแคลน ทรงฟน้ื ฟคู ณะสงฆ์ทีเ่ สอ่ื มโทรมลง
ต่าง ๆ เข้ามาอยูใ่ นอาณาจักร ขา้ วสาร การส่งเสรมิ การทานา ไปมากเมือ่ คราวสงครามเสยี กรงุ ศรี
เพาะปลูก ทาให้เศรษฐกิจของ อยุธยาให้กลับมาเจริญรงุ่ เรอื ง
นอกจากนี้ยังมแี ม่ทพั ทมี่ ี ดงั เดิม
ธนบุรีที่ตกตา่ ในระยะแรก
ความสามารถหลายคน เช่น
สมเดจ็ เจ้าพระยามหากษัตริย์ศกึ การสถาปนาสามารถฟื้นตวั
ได้อยา่ งรวดเร็ว
เจ้าพระยาสรุ สหี ์ เป็นตน้

พัฒนาการทางประวตั ศิ าสตรข์ องอาณาจกั รธนบุรี
พฒั นาการดา้ นการเมอื งการปกครอง

• ภายหลงั พระยาตาก (สนิ ) กอบกเู้ อกราช ได้สถาปนากรุงธนบุรเี ปน็ ราชธานี พรอ้ มกบั กระทาพธิ ีบรม
ราชาภเิ ษกขน้ึ เป็นพระมหากษัตริย์ หัวเมอื งตา่ งๆ ทรี่ อดพน้ จากการรกุ รานของพมา่ ก็พยายามต้งั ตวั เป็น
ใหญ่ จนกระทงั่ มีชุมนมุ ตา่ งๆ ท่ีต้ังตวั เป็นใหญ่ซ่ึงต่อมาสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราชทรงปราบปราม
ชุมนุมต่างๆ ลงได้ในที่สดุ มที ั้งหมด ๖ ชุมนุม ได้แก่

ชมุ นมุ เจา้ พระฝาง ชุมนุมพระยาพิษณโุ ลก

ชุมนมุ พระยาตาก (สนิ ) ชมุ นมุ เจ้าพมิ าย

ชมุ นุมเจา้ นครศรีธรรมราช ชุมนมุ สกุ ี้พระนายกอง

รูปแบบการปกครองสมยั ธนบรุ ี
การบรหิ ารราชการแผน่ ดนิ สว่ นกลาง

ยงั คงยดึ แบบอยา่ งสมยั อยธุ ยาตอนปลาย

สมหุ พระกลาโหม ธนบรุ ี ดแู ลงานฝา่ ยทหารท่วั ไป

สมุหนายก ดูแลงานฝ่ายทหารทั่วไปดแู ลหัวเมืองฝ่ายเหนือทงั้ ฝ่ายทหารและพลเรอื น
ดแู ลจตุสดมภ์ โดยเสนาบดกี รมคลังรับผิดชอบกรมคลังและหัวเมอื ง
ชายทะเลตะวันออก และหวั เมอื งฝา่ ยใต้ ทั้งฝ่ายทหารและพลเรอื น

การบรหิ ารราชการแผน่ ดนิ สว่ นหวั เมอื ง

ยงั คงยดึ แบบอยา่ งสมยั อยธุ ยาตอนปลาย

หวั เมอื งชนั้ ใน • มผี ูร้ ้งั เมืองและคณะกรมการเมอื งรบั นโยบาย และคาส่ังจากเสนาบดี

จากส่วนกลาง

หัวเมอื งชั้นใน • จดั เป็นเมืองจัตวา
•ธนบมรุ ีเี จา้ เมืองปกครองพรอ้ มทงั้ คณะกรมการเมอื ง
ราช หัวเมือง หวั เมอื งชนั้ นอก
ธานี ช้นั นอก
(เมอื งพระยามหานคร) • มีจตสุ ดมภ์เหมอื นราชธานี มีเมืองใหญ่นอ้ ยข้นึ ตรงอกี ต่อหนง่ึ
หัวเมอื งประเทศราช
• หัวเมอื งเหลา่ นแี้ บ่งเปน็ หัวเมอื งเอก โท ตรี

หัวเมอื งประเทศราช • ตอ้ งส่งเครื่องราชบรรณาการต้นไม้เงิน ต้นไม้ทองมาถวาย

พระมหากษัตริย์ ท่กี รุงธนบรุ ี
• เมืองสาคัญ เชน่ กมั พูชา หลวงพระบาง เวยี งจันทน์ จาปาศักด์ิ

พัฒนาการดา้ นเศรษฐกจิ

สาเหตสุ าคญั ของปญั หาเศรษฐกจิ การทาสงครามปราบชุมนุม การใช้จา่ ยทรพั ยส์ นิ
และรบกับพมา่ ในดา้ นต่างๆ จานวนมาก
การกวาดต้อนและเสบยี งอาหาร
ของพม่า ธนบุรี

นโยบายแกไ้ ขปญั หาเศรษฐกจิ

การซ้อื ขา้ วมาแจกให้แกร่ าษฎร การใหข้ า้ ราชการทานาปลี ะ ๒ ครง้ั การปราบปรามโจรผูร้ ้าย
การจับหนมู าส่งกรมพระนครบาล
การประมลู ผกู ขาด การสง่ เสรมิ ใหพ้ อ่ ค้า
เก็บคา่ ภาคหลวง เขา้ มาค้าขายมากขึน้

พฒั นาการดา้ นสงั คม

องคป์ ระกอบของโครงสรา้ งทางสงั คมสมยั ธนบุรี

พระมหากษตั รยิ ์ พระบรมวงศานวุ งศ์

ทรงเป็นพระประมขุ ของราชอาณาจักร มพี ระราชอานาจ พระญาตใิ หญน่ ้อยของพระมหากษตั รยิ ์ เรยี กวา่ เจ้านาย มี
สูงสุด มสี ถานะเป็นสมมติเทพและธรรมราชา ศักดนิ าแตกตา่ งกนั ออกไป
เชน่ เดียวกบั สมยั อยุธยา
ธนขบุนุรี นาง

บคุ คลท่รี บั ราชการแผ่นดิน มีทั้งศกั ดนิ า ยศ ราชทนิ นาม และ

พระภกิ ษสุ งฆ์ ตาแหนง่

เปน็ บุคคลท่ีสบื ทอดพระพทุ ธศาสนา ไดร้ ับ การยกย่อง ไพร่
และศรัทธาจากบุคคลทกุ ชนชัน้
ราษฎรท่ตี อ้ งถูกเกณฑแ์ รงงานให้กบั ราชการท้งั ในยามปกติ
และยามสงคราม ตอ้ งสงั กัดมลู นาย

ทาส

ชนชัน้ ตา่ ทีส่ ุดในสงั คม ไมม่ กี รรมสทิ ธใิ์ นแรงงานและชวี ิต
ตนเอง ตอ้ งตกเป็นของนายจนกว่าจะได้ไถ่ตวั

พัฒนาการด้านความสมั พนั ธร์ ะหว่างประเทศ

ความสมั พนั ธก์ บั ล้านนา

• เปน็ การเผชิญหน้าทางทหารและการขยายอานาจ
• พ.ศ. ๒๓๑๓-๒๓๑๔ สมเด็จพระเจ้าตากสนิ มหาราช ทรงสง่

กองทัพไปตเี มืองเชยี งใหม่ แต่ไม่สาเร็จ
• พ.ศ. ๒๓๑๗ สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราช ทรงสง่ กองทพั ไปตี

เชยี งใหมค่ รงั้ ที่ ๒ ได้สาเร็จ และทรงให้เจ้านายลา้ นนาเป็น
ผูป้ กครองล้านนากันเอง
• พ.ศ. ๒๓๑๙ พมา่ ยกทพั มาตเี ชียงใหม่ เจา้ พระยาสรุ สหี ไ์ ด้คมุ ทัพ
หัวเมืองเหนอื ยกไปตเี ชียงใหม่คนื ได้สาเร็จ

พฒั นาการดา้ นความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งประเทศ

ความสมั พนั ธก์ บั พม่า

• สว่ นใหญจ่ ะเป็นการเผชญิ หนา้ ทางทหาร
• สมยั ธนบรุ ี พม่าพยายามโจมตไี ทยตอ่ โดยมกี ารทาสงครามตอ่ กนั ถึง ๑๐ ครง้ั ครงั้ สาคญั เชน่

ศึกคา่ ยโพธส์ิ ามตน้ พ.ศ. ๒๓๑๐
ศึกเชยี งใหม่ (คร้งั ท่ี ๒) พ.ศ. ๒๓๑๗
ศกึ บางแกว้ เมืองราชบุรี พ.ศ. ๒๓๑๗
ศึกอะแซหวุ่นก้ี พ.ศ. ๒๓๑๘ - ๒๓๑๙

พัฒนาการด้านความสมั พนั ธร์ ะหว่างประเทศ

ความสมั พนั ธก์ บั ล้านชา้ ง

• เปน็ การใหค้ วามช่วยเหลอื เกื้อกลู และการขยายอานาจ
• พ.ศ. ๒๓๑๙ เจ้าเมอื งนางรองเป็นกบฏหันไปสวามิภกั ด์ติ ่อจาปา

ศกั ด์ิ สมเด็จพระเจา้ ตากสนิ มหาราชจงึ โปรดใหย้ กทัพไปปราบเจา้
เมืองนางรอง และตจี าปาศักดิ์ ทาให้ลาวตอนใต้ขึ้นกับไทย
• พ.ศ. ๒๓๒๑ เจ้านครเวยี งจันทน์ส่งกองทัพมาจบั พระวอ เสนาบดี
เมอื งเวียงจนั ทนท์ ีข่ อสวามภิ ักดต์ิ อ่ ไทย โดยหนีมาอยู่ที่ดอน มด
แดง จนพระวอเสยี ชวี ติ สมเดจ็ เจา้ พระยามหากษัตริยศ์ ึกไดเ้ ป็นแม่
ทพั ไปตเี วียงจันทน์ได้สาเรจ็ พรอ้ มทง้ั ไดอ้ ัญเชญิ องคพ์ ระแกว้ มรกต
กบั พระบางมายงั กรุงธนบรุ ี

พฒั นาการดา้ นความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งประเทศ

ความสมั พนั ธ์กบั เขมร

• เป็นการใหค้ วามช่วยเหลอื และการขยายอานาจ
• พ.ศ. ๒๓๑๒ เขมรไมย่ อมสวามภิ ักดิ์ต่อไทย ไทยจึงยกทพั ไปตไี ด้เมืองเสียมราฐและ

พระตะบอง
• พ.ศ.๒๓๑๓ เขมรยกทัพโจมตเี มอื งตราด จันทบุรี แต่ถูกไทยตแี ตกพ่ายไป ต่อมาไทย

ยกทัพไปตเี ขมรอกี จนไดต้ ีอีกหลายเมือง และแตง่ ต้งั ใหส้ มเด็จพระรามราชาครองเขมร
และขึ้นตรงต่อธนบุรี
• พ.ศ. ๒๓๒๓ เกิดกบฏข้นึ ในเขมร สมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราชจึงโปรดให้เจ้าพระยา
มหากษตั ริยศ์ กึ เป็นแม่ทัพไปตเี ขมรแต่ทางกรุงธนบุรเี กิดจลาจล จึงต้องยกทัพกลับ

พัฒนาการดา้ นความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งประเทศ

ความสมั พนั ธก์ บั มลายู

• สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงไม่มเี วลาพอท่ีจะไปปราบหัวเมอื ง
มลายใู หม้ าออ่ นนอ้ มได้ มีเพียงคดิ อบุ ายใหเ้ จา้ พระยา
นครศรีธรรมราชไปขอยมื เงนิ เมืองไทรบุรแี ละเมอื งปตั ตานี สาหรบั
ซื้อเครอื่ งอาวุธยุทโธปกรณ์ เมอื งละ ๑,๐๐๐ ช่ัง เพอื่ หยั่งทา่ ทขี อง
เมืองมลายูทัง้ ๒ เมือง แตท่ ง้ั เมอื งไทรบรุ แี ละเมอื งปัตตานกี ็ไม่
ยอมให้ยมื สมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชก็มไิ ด้ทรง ยกทัพ
ไปตหี ัวเมอื งมลายูแต่อย่างใด

พฒั นาการด้านความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งประเทศ

ความสมั พนั ธ์กบั จนี

• ความสมั พนั ธ์เปน็ การค้าในระบบบรรณาการ
• ภายหลงั สมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราชขึ้นครองราชสมบัติแลว้ ทรงสง่ ทตู ไปจีนหลายครง้ั

ใน พ.ศ. ๒๓๑๔ และ พ.ศ. ๒๓๑๘ แตจ่ นี ไมไ่ ดใ้ ห้การรับรองฐานะของพระองค์
เพราะเห็นว่าการข้ึนครองราชสมบัติไม่ถกู ต้องและไม่ชอบธรรม แตก่ ็ยอมขายกามะถัน
และกระทะเหล็กใหไ้ ทยนามาทาดนิ ปืนและหลอ่ ปืนใหญ่ กระทงั่ ใน พ.ศ. ๒๓๒๔ จนี
จงึ ยอมรับรองฐานะ

พฒั นาการดา้ นความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งประเทศ

ความสมั พนั ธก์ บั อังกฤษ

• ไทยในสมยั ธนบุรี มีความสมั พันธก์ บั องั กฤษ โดยพ่อค้า
อังกฤษชอ่ื รอ้ ยเอกฟรานซิส ไลต์ หรือไทยเรียกว่ากปติ ัน
เหลก็ ไดจ้ ดั หาอาวุธมาให้ไทยใชต้ ่อสูก้ ับพม่า ภายหลงั
ฟรานซิส ไลต์ ได้รับพระราชทานยศเปน็ พระยาราชกปิตนั

การเสอื่ มอานาจของอาณาจกั รธนบรุ ี

• เกิดจากเหตกุ ารณจ์ ลาจลในกรงุ ธนบุรี หรือทีเ่ รียกว่า กบฏพระยาสรรค์ ใน พ.ศ. ๒๓๒๕ โดยมีชาวกรงุ เกา่ กลุ่ม
หนง่ึ คดิ กบฏโดยทาการปลน้ จวนผูร้ กั ษากรงุ เกา่ ผ้รู กั ษากรุงเก่าสู้ไม่ไดจ้ ึงหนมี ายังกรงุ ธนบุรี

• สมเด็จพระเจ้าตากสนิ มหาราช มีรับสงั่ ใหพ้ ระยาสรรคไ์ ปสืบสวนหาตวั ผู้รา้ ย แตพ่ ระยาสรรคก์ ลบั ไปเข้ากบั พวก
กบฏและคมุ กาลงั มาตีกรงุ ธนบรุ ี จนสามารถปลน้ พระธรนาบชุรวี ังได้

• การจลาจลในธนบรุ ีครง้ั นนั้ ทาให้สมเด็จเจา้ พระยามหากษัตริยศ์ ึกตอ้ งยกทพั จากเขมรมาแก้ไขสถานการณ์ใน
กรงุ ธนบุรี

• สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราชไดถ้ ูกสาเรจ็ โทษและสวรรคตเมอื่ พ.ศ.๒๓๒๕ รวมพระชนมายุได้ ๔๘ พรรษา

ภูมิปญั ญาและวฒั นธรรมไทยสมยั ธนบรุ ี

ภูมปิ ญั ญาและวฒั นธรรมไทยในการพจิ ารณาทาเลทตี่ งั้ ของราชธานี

• เมืองธนบุรีตง้ั อยู่ริมปากแม่นา้ เจ้าพระยา และมีป้อมปราการมาต้ังแตส่ มยั อยธุ ยา จึงช่วยป้องกันการโจมตขี องข้าศึก

และติดต่อคา้ ขายทางทะเลไดส้ ะดวก ภูมิปญั ญาดงั กลา่ วมีอทิ ธพิ ลตอ่ ปัจจบุ นั เช่น การเลอื กทาเลสรา้ งทา่ เรอื แหลม

ฉบัง ฐานทพั เรอื สัตหีบ เป็นต้น ธนบรุ ี

ภมู ิปัญญาและวฒั นธรรมไทยในการปรบั ตวั เพ่ือแกไ้ ขปญั หาในการดารงชวี ติ

• สมยั ธนบรุ ใี นระยะแรกๆ ประสบกบั ภาวะสงครามและการขาดแคลนข้าว สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราชจงึ ทรงแกไ้ ข
ปัญหาการดารงชีวติ หลายประการ เช่น ซ้ือข้าวสารจากพอ่ ค้าสาเภาจนี มาแจกจ่ายให้แกร่ าษฎร ทรงให้ข้าราชการและ
ราษฎรจบั หนูทก่ี ดั กนิ ขา้ วมาสง่ กรมนครบาล ภูมิปญั ญาดังกลา่ วมอี ิทธพิ ลตอ่ ปจั จุบนั เช่น การทานาในทด่ี อนเพ่ือ
ขยายพ้นื ที่ปลกู ขา้ ว เปน็ ต้น การทานาปลี ะ ๒-๓ คร้ัง เพอื่ เพ่มิ ผลผลิต

ภมู ิปญั ญาและวฒั นธรรมไทยสมยั ธนบรุ ี

ภมู ปิ ญั ญาและวฒั นธรรมไทยในการปลกู ฝงั ศีลธรรมใหก้ บั สงั คม

• การวาดภาพเกีย่ วกบั ไตรภูมิหรอื โลกทั้งสาม ไดแ้ ก่ สวรรคภ์ มู ิ มนษุ ย
ภมู ิ และนรกภมู ิ เรียกว่า สมดุ ภาพไตรภูมิ เพื่อปลูกฝงั ให้คนไทย
เชอื่ ในเร่อื งบาปบุญคุณโทษ ภมู ปิ ญั ญาดงั กลา่ วมอี ิทธพิ ธลนตบุร่อี
สังคมไทยในปจั จบุ นั เช่น มกี ารวาดภาพไตรภูมไิ ว้ตามผนงั โบสถ์
และวหิ ารตามวดั ต่างๆ เพ่ือเตือนใจคนให้ทาแตค่ วามดี ละเว้นความชั่ว
เป็นตน้

สมดุ ภาพไตรภมู ทิ เ่ี ขยี นขนึ้ ในสมยั
สมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราช

ภมู ิปญั ญาและวฒั นธรรมไทยสมยั ธนบรุ ี

ภูมปิ ญั ญาและวฒั นธรรมไทยในการปรบั ตวั ประสานสมั พนั ธก์ บั ชาวตา่ งชาติ

• สังคมไทยสมัยธนบรุ ีได้มีชาวต่างชาตอิ าศัยอย่รู ่วมกับคนไทย เชน่ ชาวจีน ชาวมอญ ซ่งึ ตา่ งปรบั ตวั หลอมรวมกันได้ด้วยดีระหว่าง
คนไทยกับชนชาติต่างๆ ภมู ิปัญญาดงั กล่าวมอี ทิ ธพิ ลต่อปจั จบุ ัน โดยการโอบอ้อมอารีของคนไทยต่อคนต่างชาติพันธ์ุ ได้เป็น
วัฒนธรรมอันดีงาม ที่สืบทอดมาจนถึงปจั จบุ ัน

ธนบรุ ี

ภมู ิปญั ญาและวฒั นธรรมไทยในดา้ นศิลปกรรม

• ผลงานศลิ ปกรรมทส่ี าคญั มนี ้อย เชน่ การสร้างพระราชวังกรุงธนบรุ ี วังเจา้ นาย วงั เดมิ การบรู ณปฏิสังขรณแ์ ละสรา้ งวดั วาอารามต่างๆ
เช่น วัดบางหว้าใหญ่ (วดั ระฆังโฆษิตาราม) วดั แจง้ (วดั อรณุ ราชวราราม) วัดบางยีเ่ รือนอก (วัดอินทาราม) รวมถงึ ภาพเขยี นใน
หนงั สอื สมดุ ไทยเรือ่ งไตรภูมิ ภูมิปญั ญาดังกล่าวมีอทิ ธิพลตอ่ ปจั จุบัน โดยเป็นแหลง่ เรยี นรู้ทางด้านประวตั ศิ าสตร์และศิลปะของไทย
ส่งผลดีต่อการท่องเทยี่ วไทยในปจั จบุ นั