หน่วย5 ภัยพิบัติทางธรรมชาติ

65หนว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี

ภยั พบิ ตั ิทางธรรมชาติ

สาระการเรยี นรูแ้ กนกลาง
• ปญั หาทางกายภาพและภัยพิบั ตทิ างธรรมชาตใิ นประเทศและภมู ภิ าคต่าง ๆ ของโลก
• สถานการณ์การเปลย่ี นแปลงด้านทรัพยากรธรรมชาตแิ ละส่ิงแวดลอ้ ม ได้แก่ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมอิ ากาศ ความเส่อื มโทรมของสงิ่ แวดล้อม ความหลากหลาย

ทางชีวภาพ และภยั พิบัติ
• การจัดการภยั พิบตั ิ

ภยั พบิ ตั ิทางธรรมชาติ ภัยพิบัตทิ างธรณีภาค

แผ่นดินไหว ภูเขาไฟระเบิด

สนึ ามิ แผน่ ดนิ ถลม่

ภัยพิบตั ทิ างบรรยากาศภาค

ฝนฟ้าคะนอง พายหุ มุนเขตร้อน
พายุทอร์นาโด

ภยั พิบัตทิ างอุทกภาค

อทุ กภัย

ภัยพิบตั ทิ างชีวภาค

ไฟปา่ ภยั แล้ง

แผ่นดินไหว

กระบวนการเกดิ แผ่นดนิ ไหว

รอยเลอื่ นปกติ รอยเลื่อนย้อน รอยเลื่อนตามแนวระดบั

การกระจายแผน่ ดนิ ไหวของโลก คำถำม

นักเรยี นคดิ ว่าประเทศใดที่ไดร้ บั
ผลกระทบจากแผน่ ดนิ ไหวมาก

ทส่ี ดุ เพราะเหตุใด?

แผนทแี่ สดงพนื้ ทีเ่ สยี่ งภยั แผ่นดนิ ไหวในประเทศไทย 5 พ.ค. 2557 6.3 ริกเตอร์

19 มิ.ย. 2550 4.5 ริกเตอร์ • อ.แมล่ าว จ.เชยี งราย

• อ.แม่รมิ จ.เชยี งใหม่ คำถำม

23 ธ.ค. 2551 4.1 ริกเตอร์ นกั เรียนคดิ วา่ ภมู ภิ าคใด
มโี อกาสเกิดแผน่ ดินไหว
• อ.พระแสง จ.สุราษฎร์ธานี มากทีส่ ดุ เพราะเหตุใด?

16 เม.ย.2555 4.3 ริกเตอร์

• อ.ถลาง จ.ภเู กต็

ผลจากแผน่ ดนิ ไหว เกดิ เพลิงไหม้
ดินถล่ม
อาคารบา้ นเรือนเสียหาย
สนึ ามิ

การปฏิบัตติ นในขณะเกิดแผน่ ดินไหว

ตดิ ตามข่าวสาร หลบใตโ้ ตะ๊ ตรวจสอบร่างกายตนเอง
เตรียมของใชท้ ีจ่ าเป็น หา้ มใช้ลิฟต์ สวมรองเท้าป้องกนั
สังเกตพฤตกิ รรมสตั ว์ ออกจากอาคาร

ภเู ขาไฟปะทุ แกส๊ ต่าง ๆ
ปากปล่องภเู ขาไฟ
เกิดจากการปะทุของหนิ หนดื หลอมเหลวและแกส๊ จากใต้เปลือกโลก
ความรุนแรงของการปะทจุ ะข้นึ อย่กู บั แรงดนั ทป่ี ะทุออกมา ลาวา

สาเหตุ

เกิดจากหนิ หนดื ทอ่ี ยูใ่ ตเ้ ปลือกโลกเกิดการเคลือ่ นตวั ทาให้มีแรงดันโดยจะปะทุ
และแทรกขึ้นมาตามรอยแยกหรอื ปะทอุ อกมาจากปล่องภเู ขาไฟ แนวรอยตอ่ ของ
เปลอื กโลกจะมโี อกาสเกิดภเู ขาไฟมากท่ีสุด

หินหนดื แทรกตัว

ลาวาหลาก

กระเปาะหนิ หนดื

ชน้ั หิน หินหนดื (แมกมา)
ธรณีภาค

การกระจายภูเขาไฟของโลก

ผลจากภูเขาไฟปะทุ

แกส๊ ภูเขาไฟ ทีฟรา ลาวาหลาก
แผน่ ดนิ ถลม่ ลาฮาร์ หินตะกอนภูเขาไฟหลาก

การปฏบิ ัตติ นในขณะภเู ขาไฟปะทุ

ตดิ ตามขา่ วสาร อพยพออกจากพื้นท่ี อาศยั ศนู ย์อพยพชวั่ คราว

วางแผนช่องทาง หา้ มหลบในอาคาร รอฟงั ประกาศจากทาง
การตดิ ตอ่ สือ่ สาร ทไี่ มแ่ ข็งแรง ราชการให้อพยพกลบั

สนึ ามิ 3 เม่ือใกลช้ ายฝ่ัง คล่นื จะลดความเรว็ และมี
ความสงู เพ่ิมขนึ้ โถมเขา้ ทาลายส่งิ ตา่ ง ๆ
กระบวนการเกดิ สนึ ามิ

2 คล่นื ใตท้ ะเลลกึ ท่ีมีความยาวคล่นื มาก
เคล่อื นตวั ดว้ ยความเรว็ 700 กม./ชม.

1 เกิดแผ่นดินไหวหรอื ภเู ขาไฟปะทใุ ตม้ หาสมทุ รจะกระตนุ้
ใหเ้ ปลอื กโลกเคล่อื นตวั เกิดคล่นื กระจายออกทกุ ทิศทาง

สาเหตุการเกดิ สนึ ามิ

แผ่นดินไหวใตท้ ะเล ภเู ขาไฟปะทใุ ตท้ ะเล แผน่ ดินถลม่ ใต้ทะเล อุกกาบาตตกในทะเล

การกระจายสึนามขิ องโลก

ผลจากสึนามิ แหล่งนา้ จดื กลายเปน็ นา้ เคม็
เกิดการสูญเสยี ชีวติ
ชายฝัง่ เสียหาย
อาคาร บา้ นเรือน เสยี หาย

ผลจากสึนามิ หลังเกดิ สนึ ามิ

ก่อนเกดิ สนึ ามิ

ภาพถ่ายจากดาวเทียมแสดงความเสยี หายในขณะบริเวณเมอื งชายฝั่งนาโตริ จงั หวดั มยิ างิ ประเทศญี่ป่นุ

การปฏิบตั ติ นในขณะเกิดสนึ ามิ

ตดิ ตามขา่ วสาร อพยพไปยังท่สี งู ฟงั ประกาศ และอพยพ
เตรยี มของใชท้ ีจ่ าเป็น ทน่ี ้าทว่ มไม่ถึง เมื่อสถานการณป์ กติ

หา้ มอยใู่ กลส้ ง่ิ ปลูกสร้าง
ทเี่ สยี หาย

แผน่ ดนิ ถลม่

เปน็ การเคล่อื นท่ีของดินหรอื หินตามบริเวณพ้ืนทล่ี าดชันทเี่ ปน็ ภูเขาหรอื เนินเขาเนื่องจากแรงดงึ ดดู โลก อาจเคล่อื นหลดุ ออกมาหรอื พังทลายลงมากไ็ ด้

สาเหตุ

1. ฝนตกหนกั ตดิ ตอ่ กันหลายวนั
2. สภาพภูมปิ ระเทศที่เปน็ หบุ เขาและมีความลาดชนั มาก
3. การตัดถนนผา่ นภูเขา
4. การตัดไม้ทาลายป่า
5. การกอ่ สร้างสาธารณูปโภคตา่ ง ๆ
6. การใชท้ ีด่ ินไม่เหมาะสม เชน่ การทาเหมอื ง

การทาเกษตรในพน้ื ทล่ี าดชนั

การกระจายแผน่ ดนิ ถลม่ ของโลก

ผลจากแผน่ ดนิ ถล่ม พืนทเ่ี กษตรเสียหาย
เกิดการสญู เสยี ชีวติ
บ้านเรอื นเสยี หาย
ถนนตัดขาด

การปฏบิ ัตติ นในขณะเกิดแผน่ ดนิ ถลม่

ตดิ ตามพยากรณ์อากาศ อพยพออกจากพ้ืนท่ี ห้ามเขา้ ใกล้บา้ นเรอื น
หา้ มเข้าใกล้ลาน้า ที่ไดร้ บั ความเสยี หาย
สงั เกตสญั ญาณเตือนภัย
ทางธรรมชาติ ทาทางเบย่ี งดินและนา้

พายุ

พายุ คอื ลมทเี่ กดิ จากการเคลือ่ นทขี่ องอากาศอยา่ งรวดเรว็ และรุนแรงและสภาพอากาศสามารถบง่ บอกถงึ
ความรุนแรงของพายแุ ต่ละระดบั ได้

พายุฝนฟ้าคะนอง พายหุ มนุ เขตรอ้ น พายุทอร์นาโด

ผลกระทบจากความรุนแรงของพายุ

พายฝุ นฟา้ คะนอง พายุหมุนเขตรอ้ น

พายุทอร์นาโด

กระบวนการเกิด พายุฝนฟา้ คะนอง

ความสงู (กม.)

12

9

6

3 ขั้นเตบิ โตเตม็ ท่ี ขั้นสลายตวั

1.5
0

ขน้ั กอ่ ตัว

แผนท่กี ารกระจายพายฝุ นฟา้ คะนองของโลก

ผลจากพายุฝนฟา้ คะนอง

ลมกระโชกแรง ฟ้าแลบ
ฝนตกหนกั
พายุลูกเห็บ น้าทว่ ม
ฉับพลัน

กระบวนการเกดิ พายหุ มุนเขตร้อน

กระแสอากาศไหลออก การไหลของกระแส เกดิ บรเิ วณละติจุด
อากาศรอ้ นชน้ื ในแนวดิ่ง 8 - 15 องศาเหนอื และใต้

กาแพงตาพายุ ตาพายุ (ลมสงบ เกิดขึนเหนอื พนื มหาสมุทรทมี่ ีอุณหภูมิ
และเป็นศนู ย์กลาง พนื ผิวนา้ ทะเล 27 องศาเซลเซียสขึนไป
ลมผิวพน้ื ความกดอากาศตา่ )
แถบฝนหมุนเปน็ วงกว้าง (10 – 100 กม.) โตเต็มทม่ี ีเส้นผา่ นศนู ย์กลางตังแต่
100 กิโลเมตรขนึ ไป

แผนที่การกระจายพายุหมนุ เขตร้อนของโลก

ผลจากพายหุ มนุ เขตรอ้ น

กระบวนการเกิด พายทุ อรน์ าโด

การเกิดพายฝุ นฟ้าคะนองแบบซเู ปอร์เซลล์

ซเู ปอร์เซลล์ ความรนุ แรงขนึ อย่กู บั ความเรว็ ที่จดุ ศนู ย์กลาง
(Supercell) ความเร็วของการเคลื่อนที่ ทิศทาง
และความกว้างของวงพายุ
เมโซไซโคลน เมฆควิ มูโลนมิ บัส หยาดน้าฟา้ ทต่ี กจาก
ใตฐ้ านเมฆระเหย เปน็ พายุประจ้าถิน่ ตอนกลางของสหรฐั อเมรกิ า
ก่อนตกลงถงึ พน้ื ดนิ
เกิดในช่วงฤดรู ้อนไปจนถึงปลายฤดูใบไมร้ ่วง
ผนงั เมฆ ลกู เห็บ ฝน
ทอร์นาโด

ทศิ ทางของพายุ

แผนท่กี ารกระจายพายทุ อรน์ าโดของโลก

ระดบั ความรุนแรงของพายทุ อรน์ าโด

EF – 0 EF – 1 EF – 2 EF – 3 EF – 4 EF – 5

65 – 85 MPH 86 – 110 MPH 111 – 135 MPH 136 – 165 MPH 166 – 200 MPH > 200 MPH

เสยี หายนอ้ ย เสยี หาย เสยี หายหนัก เสียหาย เสยี หาย เสียหาย

105 – 137 กม/ชม ปานกลาง 178 – 2178 กม/ชม รุนแรง รนุ แรงมาก รนุ แรงมากท่สี ุด

138 – 177 กม/ชม 218 – 266 กม/ชม 267 – 322 กม/ชม มากกวา่ 322 กม/ชม

ผลจากพายทุ อรน์ าโด

ระดับเบา ระดบั ปานกลาง ระดับรนุ แรง

การปฏิบตั ิตน

ตดิ ตามพยากรณ์อากาศ หลบในอาคาร หา้ มออกจากบา้ นทันที
ห้ามอย่ใู กลต้ ้นไมใ้ หญ่ หลงั พายสุ งบ
ซอ่ มแซมท่ีอยอู่ าศยั ไม่ใสเ่ คร่อื งประดบั โลหะ
ใหแ้ ขง็ แรง ตัดต้นไม้ที่โค่นลม้

อทุ กภยั : กระบวนการเกดิ อทุ กภยั

การกระจายอุทกภยั ของโลก

อทุ กภยั ในไทยปี2554 พายุโซน้รอนไหห้มา

• ปลายเดอื นมิถนุ ายน พายโุ ซน้รอนนกเตน
• ภาคเหนือและภาคตะวนั ออกเฉียงเหนือ
• ปลายเดอื นกรกฏาคม พายุโซน้รอน้ไหถาง
• ภาคเหนอื และภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ
• 27-29 กันยายน 2554 พายโุ ซน้รอนเนสาด
• ภาคตะวนั ออกเฉียงเหนือบรเิ วณพ้นื ทร่ี มิ แม่นา้ โขง
• พายตุ ่อเนอื่ งจากไหถ่ าง
พายโุ ซน้รอนนาลแก • ภาคตะวันออกเฉยี งเหนอื และ

• 5 – 7 ตลุ าคม 2554 ด้านตะวนั ออกของภาคเหนือ
• ภาคกลางและภาคตะวนั ออก

ภยั จากการเกิดอุทกภยั

นา้ ปา่ ไหลหลาก แผ่นดินถลม่ ไฟฟา้ ดูด หรอื ร่วั

ภัยจากสตั ว์ร้าย มลพษิ ทางนา้ ความเสียหายทางเศรษฐกิจ

การปฏิบตั ิตน

ตดิ ตามพยากรณ์อากาศ อยใู่ นอาคารทแี่ ขง็ แรง ซอ่ มแซมบา้ นเรือน
เตรียมวางแผนอพยพ ห้ามเขา้ ใกลอ้ ปุ กรณ์ไฟฟา้ ชว่ ยเหลอื ผู้ประสบภยั
ขุดลอกแหล่งนา้ ไม่ขับขย่ี านพาหนะ ฝงั ซากส่งิ มีชวี ิต

ไฟปา่

สาเหตกุ ารเกิด

กระบวนการเกดิ ไฟปา่

ภยั แล้ง กง่ิ ไมเ้ สียดสี ฟา้ ผ่า

สามเหลย่ี มไฟ

เผาหาของป่า เผาไร่ เผาขยะ

พ้นื ที่เส่ยี งการเกดิ ไฟป่าของโลก

พ้นื ที่เส่ยี งการเกดิ ไฟป่าของไทย

ท่มี า : กรมอทุ ยานแหง่ ชาติ สตั ว์ป่า และพันธพุ์ ืช, ส้านักปอ้ งกัน ปราบปราม และควบคมุ ไฟปา่

ผลจากไฟป่า

ปญั หาหมอกควนั

พ้นื ท่ีป่าและพรรณไม้
ถูกเผาไหม้

หนา้ ดนิ ถูกเปดิ โล่ง

สตั วป์ า่ ลดลง
เกดิ การอพยพ

การปฏบิ ตั ิตน

เตรยี มอปุ กรณด์ บั ไฟปา่ อพยพไปยังที่ปลอดภัย สร้างระบบปอ้ งกนั ไฟปา่
ดแู ลพนื ท่ีริมแนวชายป่า สร้างแนวกนั ไฟ ไม่ประมาทในการจุดไฟ
ท้าระบบปอ้ งกนั ไฟป่า ไมส่ ูดดมควนั ไฟ จัดเวรเฝา้ ระวงั ไฟป่า

ภัยแล้ง 3 ประเภท ทางการเกษตร ทางอุทกวทิ ยา

สาเหตกุ ารเกิด ทางอตุ ุนิยมวิทยา

การผันแปรของสภาพอากาศ ปรากฏการณเ์ อลนโี ญ ลานีญา ความผิดปกติของตา้ แหน่งร่องมรสมุ

ขาดแหล่งกกั เกบ็ นา้ การตัดไม้ทา้ ลายป่า ความตอ้ งการใชน้ ้าเพม่ิ ขึน

พ้นื ที่เส่ยี งภยั แลง้ ของโลก

พ้นื ที่เส่ยี งภยั แล้งของไทย

สดั สว่ นปริมาณฝนท่ตี ่างไปจากคา่ เฉลยี่ บริเวณประเทศไทย

ท่มี า : สถาบนั สารสนเทศทรพั ยากรน้าและการเกษตร(องค์การมหาชน)

ผลจากภยั แลง้ สิง่ มชี วี ติ ในแหล่งน้าตาย
เกษตรกรรมและอุตสาหกรรม
ขาดแคลนนา้
เกิดไฟปา่

การปฏิบตั ติ น

เกบ็ กกั น้าไว้ใช้ ใช้น้าอยา่ งประหยดั พฒั นาลุ่มน้า
ตดิ ตามสภาวะอากาศ ปลูกพืชที่ใช้นา้ นอ้ ย
ก้าจัดวสั ดุเชือเพลงิ ตรวจสอบการร่ัวซึม ลดแก๊สเรอื นกระจก
ใชน้ ้าอย่างประหยดั

VDO