คู่มือการตรวจเต้านม CBE

คำ� น�ำ

มะเรง็ เต้านมเป็นมะเร็งที่พบอนั ดับ 1 ในสตรีไทย มอี ุบัตกิ ารณก์ ารเกดิ โรค
28.5 คน ตอ่ ประชากร 100,000 คน หรือ 12,613 คน ต่อปี (Cancer in Thailand
Vol. VIII, 2010-2012) มะเรง็ เตา้ นมสามารถคดั กรองหรอื คน้ หาโรคในระยะเรมิ่ แรกได้
ท�ำให้สามารถรักษาโรคให้หายขาด ซ่ึงการตรวจค้นหามะเร็งเต้านมให้พบต้ังแต่
ในระยะเริ่มแรก จึงเป็นวธิ ีท่ดี ที ส่ี ุด และสามารถท�ำได้หลายวิธี ไดแ้ ก่ 1. การตรวจ
ด้วยเครื่อง Mammogram 2. การเข้ารับการตรวจจากบุคลากรทางการแพทย์
3. การตรวจด้วยตัวเอง การตรวจด้วยเคร่ือง Mammogram เป็นวิธีมาตรฐาน
ทนี่ ยิ มใชใ้ นประเทศตา่ งๆ ทวั่ โลก แตด่ ว้ ยทรพั ยากรทม่ี จี ำ� กดั ประเทศไทย จงึ ไมส่ ามารถ
ให้สตรีกลุ่มเส่ียง (อายุ 40 ปี ขึ้นไป) เข้ารับบริการได้อย่างท่ัวถึง ดังน้ันการตรวจ
ดว้ ยบุคลากรทางการแพทย์ จงึ เป็นที่เหมาะสมท่ีสดุ
การตรวจจากบุคลากรทางการแพทย์เป็นวิธีการตรวจค้นหามะเร็งเต้านม
ที่ราคาถูกและได้ประสิทธิภาพ ซึ่งวิธีการตรวจก็มีหลายเทคนิค หลายต�ำรา ด้ังนั้น
เพอ่ื เปน็ แนวทางใหแ้ กบ่ คุ ลากรทางการแพทย์ ใหส้ ามารถตรวจเตา้ นมผมู้ ารบั บรกิ าร
เป็นไปในทิศทางเดียวกัน และใช้อ้างอิงได้ สถาบันมะเร็งแห่งชาติจึงได้จัดท�ำคู่มือ
การตรวจเตา้ นมโดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)
ข้ึนมา โดยหวังว่าคู่มือ ฉบับนี้จะสามารถช่วยให้บุคลากรทางการแพทย์ สามารถ
ตรวจค้นหามะเรง็ ในระยะเริม่ แรกไดม้ ากข้นึ และลดอตั ราการเสียชวี ติ จากมะเร็งได้

กคมู่ ือการตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

สารบัญ

หนา้
คำ� น�ำ .................................................................................................ก
สารบัญ .................................................................................................ข
❖ โครงสร้าง และกายวภิ าคของเต้านม...............................................1
๏ ลักษณะและองคป์ ระกอบของเตา้ นม............................................. 1
๏ ระบบทางเดนิ น�้ำเหลอื งในเต้านม................................................... 3
❖ การตรวจคดั กรองมะเรง็ เตา้ นม........................................................5
๏ วธิ ีการตรวจคดั กรองมะเร็งเต้านม.................................................. 5
❖ การตรวจเตา้ นมโดยบุคลากรทางการแพทย.์ ...................................8
(Clinical Breast Examination : CBE)
๏ ค�ำแนะนำ� กอ่ นเริม่ การตรวจเตา้ นม................................................ 9
๏ องคป์ ระกอบหลกั ในการท�ำ CBE................................................... 10
❖ สรปุ ขัน้ ตอนการทำ� CBE..................................................................... 28
❖ บรรณานกุ รม....................................................................................... 29
❖ ภาคผนวก ......................................................................................31
๏ ภาคผนวก ก แบบบนั ทึกการตรวจเต้านม..................................... 31
โดยบุคลากรทางการแพทย์
๏ ภาคผนวก ข ขน้ั ตอนการฝึกอบรมตรวจเตา้ นม............................ 33
โดยบุคลากรทางการแพทย์ ของสถาบันมะเร็งแห่งชาติ
(NCI CBE Training Program)
❖ รายนามท่ีปรกึ ษาและคณะผูจ้ ดั ท�ำ...................................................34

ข คูม่ ือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

โครงสรา้ ง และ กายวภิ าคของเต้านม

ลกั ษณะและองคป์ ระกอบของเต้านม

1คมู่ ือการตรวจเต้านม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

ส่วนประกอบของเตา้ นม

❖ เนือ้ เตา้ นมแบ่งเปน็ Lobe ในเต้านมแต่ละขา้ ง มีประมาณ 15-20 Lobes
❖ ในแต่ละ Lobe จะแตกแขนงออกเป็น Lobule แต่ละ Lobe มีประมาณ

20-40 Lobules
❖ ตรงสว่ นปลายของ Lobule เรยี กวา่ Bulbs ซ่งึ เป็นตวั สร้างน้�ำนม
❖ Lobe, Lobule และ Bulb จะเช่ือมต่อกันด้วยท่อเล็กๆ เรียกว่า Ducts

และท่อต่างๆ เหล่าน้จี ะไปรวมกลุ่มกนั ที่หัวนม
เตา้ นมไมม่ กี ลา้ มเนอื้ แตว่ างอยบู่ นกลา้ มเนอื้ หนา้ อกมดั ใหญ่ (Pectoralis major)
ซ่ึงอยเู่ หนอื กระดกู ซ่โี ครง ซ่ีท่ี 2 ถงึ 6
การหมุนเวียนสารอาหาร ออกซิเจน และของเสียในเต้านม จะผ่านทาง
หลอดเลอื ดและหลอดน�้ำเหลอื ง

2 คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

ระบบทางเดนิ น�้ำเหลืองในเตา้ นม

ระบบทางเดินน�ำ้ เหลือง มคี วามสำ� คัญทีเ่ ราจะต้องท�ำความเขา้ ใจเพราะวา่
เป็นเส้นทางหน่ึงท่ีเซลล์มะเร็งเต้านมจะแพร่กระจายไปได้ ระบบทางเดินน�้ำเหลือง
ประกอบไปด้วยหลายๆ ส่วน ดงั นี้
ต่อมน�้ำเหลือง มีรูปร่างคล้ายเมล็ดถ่ัวขนาดเล็ก ท่ีรวบรวมเซลล์ใน
ระบบภูมคิ มุ้ กนั ของรา่ งกาย (เซลลท์ ีม่ คี วามสำ� คญั ในการต่อสกู้ ับเชื้อโรค)
ตอ่ มนำ�้ เหลอื ง จะเชอื่ มตอ่ กนั ดว้ ยทอ่ นำ้� เหลอื ง ทม่ี ลี กั ษณะคลา้ ยเสน้ เลอื ดดำ�
ขนาดเลก็

3คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

ทอ่ นำ�้ เหลือง มีของเหลวใสอย่ภู ายใน เรียกวา่ นำ้� เหลือง (Lymph)
น้�ำเหลือง ประกอบไปด้วยของเหลวจากเน้ือเย่ือ และของเสีย รวมทั้ง
เซลลใ์ นระบบภมู ิคมุ้ กนั ของรา่ งกาย
ท่อน้�ำเหลืองส่วนใหญ่ในเต้านมจะเช่ือมต่อไปยังต่อมน้�ำเหลืองท่ีรักแร้
(Axillary Nodes) ทอ่ นำ้� เหลอื งบางทอ่ ไปเชอ่ื มตอ่ กบั ตอ่ มนำ้� เหลอื งทอ่ี ยใู่ นผนงั ทรวงอก
(Internal Mammary Nodes) ต่อมน้�ำเหลืองบริเวณเหนือกระดูกไหปลาร้า
(Supraclavicular nodes) และ ใต้กระดกู ไหปลาร้า (Infraclavicular nodes)
เซลลม์ ะเร็งสามารถเขา้ สทู่ ่อนำ้� เหลอื งและไปเติบโตอยใู่ นต่อมนำ้� เหลือง
เม่ือเซลล์มะเร็งสามารถกระจายไปสู่ต่อมน�้ำเหลืองได้ ก็จะมีโอกาสสูงท่ีจะ
เขา้ สูร่ ะบบหลอดเลือด และแพรก่ ระจายไปยงั สว่ นอ่นื ของรา่ งกาย ย่งิ ต่อมน้ำ� เหลอื ง
ที่มีเซลล์มะเร็งเต้านมเป็นจ�ำนวนมากเท่าใด ก็ยิ่งมีโอกาสท่ีจะพบเซลล์มะเร็งใน
อวัยวะอ่ืนมากข้ึนเท่านั้น ดังนั้นจ�ำนวนต่อมน�้ำเหลืองท่ีมีเซลล์มะเร็งจึงมีผลต่อ
แผนการรักษา อย่างไรก็ตามไมใ่ ชผ่ ู้ป่วยทกุ คนที่มมี ะเร็งในตอ่ มน้�ำเหลืองแลว้ จะมกี าร
แพร่กระจาย และบางคร้ังการแพร่กระจายก็พบในผู้ป่วยท่ีไม่มีเซลล์มะเร็งในต่อม
นำ�้ เหลือง
4 คู่มือการตรวจเต้านม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

การตรวจคดั กรองมะเร็งเตา้ นม

วิธกี ารตรวจคดั กรองมะเร็งเต้านม

การตรวจคัดกรองมะเร็งเต้านม นับเป็นการประเมินเบ้ืองต้นวิธีหน่ึง
ที่จะช่วยให้สามารถตรวจพบมะเร็งเต้านมได้ในระยะต้นๆ ซ่ึงจะส่งผลให้การรักษา
มโี อกาสประสบความส�ำเร็จสูง โดยการตรวจคัดกรองสามารถทำ� ได้ ดงั นี้

❖ การตรวจ หรือ คล�ำเต้านมด้วยตนเอง (Breast Self-Examination : BSE)
ค�ำแนะน�ำ : ทำ� ในอายุ 20 ปี ขน้ึ ไป ทุก 1 เดือน

5คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

❖ การตรวจเตา้ นมโดยแพทย์ หรอื บุคลากรทางการแพทย์
(Clinical Breast Examination : CBE)
ค�ำแนะนำ� : อายุ 40 ปี ขนึ้ ไป อยา่ งนอ้ ยปลี ะ 1 คร้ัง
6 คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

❖ การตรวจภาพรังสีเต้านม หรือ วธิ ีแมมโมกราฟฟ่ี
(Mammography)
ค�ำแนะน�ำ : อาจทำ� หรอื ไมก่ ็ได้ หรอื อยู่ในดุลยพินจิ ของแพทย์

7คู่มอื การตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

การตรวจเต้านม
โดยบคุ ลากรทางการแพทย์

(Clinical Breast Examination : CBE)

การตรวจเตา้ นมโดยบคุ ลากรทางการแพทย์ คอื การตรวจเตา้ นมโดยแพทย์
หรือบุคลากรทางการแพทย์ ได้แก่ พยาบาลวิชาชีพที่ได้รับการฝึกทักษะ ให้มี
ความช�ำนาญในการคล�ำ และสังเกต อาการผิดปกติต่างๆของเต้านม ซ่ึงน�ำไปสู่
การตรวจวินิจฉัยหาโรคมะเร็งเตา้ นม

เป้าหมายและความส�ำคัญของการทำ� CBE

1. เปน็ แนวทางในการคัดกรองมะเรง็ เตา้ นมท่เี หมาะสม
2. ลดระยะของโรคมะเร็งเต้านม
3. เข้าสู่ขบวนการวนิ ิจฉยั และรกั ษาท่ีถูกต้องเหมาะสม
4. ผปู้ ว่ ยมีคุณภาพชวี ิตท่ีดี

8 คูม่ อื การตรวจเต้านม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

คำ� แนะนำ� กอ่ นเริม่ การตรวจเต้านม

การเตรยี มความพร้อมก่อนการตรวจเต้านม

การเตรียมตวั ของผู้ตรวจ

1. ด้านร่างกาย ผู้ตรวจควรแต่งกายสุภาพเรียบร้อย เล็บมือตัดสั้น
ทัง้ สองข้าง ลา้ งมอื ใหส้ ะอาดก่อนเรมิ่ การตรวจทุกคร้ัง
2. ดา้ นจติ ใจ ผตู้ รวจจะตอ้ งมคี วามพรอ้ มในการตรวจเตา้ นม ไมม่ คี วามวติ ก
กงั วล ไมเ่ ข้มงวดหรอื เรง่ รีบเกนิ ไป
3. ด้านขอ้ มูลความรู้ ผู้ตรวจควรศึกษาข้อมูลความร้เู กย่ี วกับมะเรง็ เต้านม
และเทคนคิ การตรวจเต้านมอยา่ งถกู ตอ้ ง

การเตรยี มสถานท่ี

สถานทตี่ รวจควรมดิ ชดิ และควรมบี คุ คลทส่ี ามรวมอยดู่ ว้ ยขณะตรวจเตา้ นม

การปฏบิ ัติกอ่ นเริ่มตรวจเตา้ นม

1. ทกั ทายผู้รบั บรกิ าร พร้อมแนะนำ� ตนเอง
2. อธบิ ายวตั ถปุ ระสงค์ และขน้ั ตอนในการตรวจเตา้ นม เพอ่ื ใหผ้ รู้ บั บรกิ าร
ปฏบิ ัตติ วั ไดถ้ กู ต้อง
3. ปิดตาผูร้ บั บริการ โดยถามความตอ้ งการของผ้รู ับบริการกอ่ นทุกครั้ง
4. เปิดเผยเต้านมเฉพาะข้างทต่ี รวจเทา่ น้นั
5. เริ่มตรวจเต้านมข้างปกติก่อน (กรณีท่ีผู้รับบริการมีความผิดปกติของ
เต้านม)

9ค่มู อื การตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

องคป์ ระกอบหลกั ในการทำ� CBE

มี 9 ข้อ ดังตอ่ ไปน้ี

1 2
การซักประวตั ิ การตรวจดคู วามผดิ ปกตภิ ายนอก
(Health History) ของเต้านม
(Visual Inspection)

3 4
การตรวจคลำ� ตอ่ มนำ้� เหลอื ง การจัดทา่ ในการตรวจเต้านม
(Lymph Node Examination) ทางคลนิ ิก
(Patient Positioning)

10 คูม่ ือการตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

5 6
ขอบเขตในการ ตรวจคลำ� เตา้ นม แบบแผนในการตรวจคลำ� เต้านม
(Perimeter) (Pattern of Examination)

7 8
เทคนิคการตรวจคลำ� เต้านม คำ� แนะน�ำหลงั การตรวจเต้านม
(Palpating Technique) (Plan of Action)

9
การบันทกึ ผลการตรวจเต้านม
(Documentation)

11คมู่ อื การตรวจเต้านม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

1 การซกั ประวตั ิ
(Health History)

❖ ประวตั ทิ ว่ั ไป ทส่ี ัมพนั ธ์กบั การเปน็ มะเร็งเตา้ นม ไดแ้ ก่ อายุ อาชพี ท่ีต้องสมั ผัส
กับสารเคมี เป็นต้น

❖ ประวัติการเป็นมะเร็งเต้านม มะเร็งรังไข่ของบุคคลในครอบครัว โดยเฉพาะ
มารดา พ่สี าว น้องสาว

❖ ประวัติความเส่ียงต่อการเกิดมะเร็งเต้านม เช่น การได้รับรังสี การบริโภค
อาหารไขมันสูงเปน็ ประจำ� การด่ืมแอลกอฮอล์ เป็นต้น

❖ ประวัติวัยเจริญพันธ์/การใช้ฮอร์โมน เช่น อายุท่ีเริ่มมีประจ�ำเดือนครั้งแรก
และ/หรอื หมดประจำ� เดอื น อายเุ มอื่ มบี ตุ รคนแรก การเลยี้ งบตุ รดว้ ยนมตนเอง
วิธีการคุมก�ำเนิด การใช้ยาฮอร์โมน
โดยเฉพาะยาฮอร์โมนในกลุม่ วยั ทอง

❖ ประวัติความผิดปกติของเต้านม
เช่น มีก้อนท่ีเต้านม มีแผลที่เต้านม
เป็นตน้

12 คูม่ ือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

Tip ปจั จัยเส่ยี งท่ีเกยี่ วข้องกับมะเรง็ เตา้ นม

๏ อายุ ในผู้หญิงที่มีอายมุ ากกว่า 50 ปจี ะมีความเส่ียงเพิม่ ข้ึน
๏ มปี ระวตั กิ ารเปน็ มะเรง็ เตา้ นม โดยผปู้ ว่ ยทเ่ี กดิ มะเรง็ เตา้ นมขน้ึ ทขี่ า้ งหนงึ่

มคี วามเสีย่ ง 3-4 เทา่ ในการทีจ่ ะเกดิ กอ้ นมะเร็งขนึ้ ทเี่ ตา้ นมอกี ข้าง
๏ มีประวัติการเป็นมะเร็งรังไข่ เนื่องจากการเป็นมะเร็งรังไข่เกี่ยวข้องกับ

การสมั ผัสฮอรโ์ มน จึงเพม่ิ ความเสี่ยงของการเกดิ มะเรง็ เต้านม
๏ มปี ระวตั คิ นในครอบครวั เปน็ มะเรง็ เตา้ นม จะเพม่ิ ความเสยี่ งในการเปน็

มะเรง็ เตา้ นมเพิม่ ขนึ้
๏ การกลายพันธุ์ของยนี BRCA1 หรอื BRCA2 มีความสัมพันธก์ ับการเพิ่ม

ความเสี่ยงของการเกิดมะเร็งเต้านม และการมีประวัติมะเร็งเต้านม
มะเร็งรังไข่ ในครอบครัวต้ังแต่อายุน้อย
๏ การได้รับฮอร์โมนเอสโตรเจน ซึ่งเป็นฮอร์โมนเพศหญิงที่ควบคุม
การเปลี่ยนแปลงของลักษณะทางเพศ โดยพบว่าการได้รับฮอร์โมน
เอสโตรเจนเปน็ เวลานานจะเพมิ่ ความเสี่ยงของการเกิดมะเร็งเตา้ นม
๏ ลักษณะของการใช้ชีวิตประจ�ำวัน เช่น ความอ้วน โดยเฉพาะอ้วนข้ึน
หลังจากหมดประจ�ำเดือน ขาดการออกก�ำลังกาย การได้รับรังสี
ในปริมาณสูง เปน็ ตน้
๏ ผหู้ ญงิ ทด่ี มื่ แอลกอฮอล์ (เหลา้ เบยี ร์ ไวน์ ฯลฯ) เปน็ ประจำ� จะมคี วามเสย่ี ง
ในการเกิดมะเร็งเต้านมเพ่ิมข้ึน จากการศึกษาพบว่า แอลกอฮอล์
จะออกฤทธ์ิรบกวนกระบวนการทางเคมี (metabolism) โดยเฉพาะ
การท�ำลายฮอร์โมนเพศหญิง ท�ำให้ระดับฮอร์โมนเพศหญิงสูงขึ้น
หรอื ออกฤทธ์ิกระต้นุ การเจรญิ เติบโตของเนอ้ื งอกไดม้ ากขนึ้

13คมู่ อื การตรวจเต้านม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

2 การตรวจดคู วามผิดปกติ
ภายนอกของเตา้ นม
Visual Inspection

การตรวจดูความผิดปกติภายนอกของเต้านม ผู้ตรวจสังเกตสีผิว ลักษณะ
ของผิวหนัง ขนาด รูปร่าง รอยบุ๋ม รอยนูนของเต้านม ต�ำแหน่ง และ ลักษณะ
ของหัวนม รวมถึงคราบส่ิงคัดหลั่งที่อาจติดค้างบริเวณหัวนม โดยให้ผู้รับบริการ
อยูใ่ นท่า ดังตอ่ ไปน้ี

1. วางแขนทงั้ สองข้างไว้ขา้ งล�ำตัว 2. ยกแขนท้งั สองข้างให้สูง
เหนอื ศีรษะ

14 คมู่ ือการตรวจเต้านม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

3. วางมือท้งั สองข้างทสี่ ะโพก
4. เอนล�ำตัวส่วนบนไปขา้ งหน้า

15ค่มู อื การตรวจเต้านม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

3 การตรวจคล�ำต่อมน้ำ� เหลือง
(Lymph Node Examination)

การคล�ำต่อมน้�ำเหลือง เป็นการค้นหาความผิดปกติของต่อมน�้ำเหลือง
เนื่องจากเซลล์มะเร็งสามารถกระจายเข้าสู่ท่อน�้ำเหลืองและไปเติบโตอยู่ใน
ต่อมน้�ำเหลือง ดังนั้นการตรวจคัดกรองมะเร็งเต้านม ผู้ตรวจจ�ำเป็นต้องมีทักษะ
ในการตรวจ/คลำ� ตอ่ มนำ�้ เหลอื งได้ โดยตอ่ มนำ้� เหลอื งท่ี ตรวจคลำ� จะมอี ยู่ 2 ตำ� แหนง่
ไดแ้ ก่
1. ต่อมนำ้� เหลอื งบรเิ วณรักแร้ (Axillary Lymph Nodes)
2. ตอ่ มนำ้� เหลอื งบรเิ วณเหนอื กระดกู ไหปลารา้ (Supraclavicular Nodes)
และใต้กระดูกไหปลาร้า (Infraclavicular Nodes)

การคล�ำต่อมน�้ำเหลอื ง
บริเวณรักแร้

การคลำ� ต่อมน�ำ้ เหลือง การคลำ� ตอ่ มน�ำ้ เหลอื ง
เหนือกระดูกไหปลารา้ ใตก้ ระดกู ไหปลาร้า

16 คมู่ อื การตรวจเต้านม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

1. การคล�ำตอ่ มนำ้� เหลืองบริเวณรักแร้
(Axillary Lymph Nodes)

ขัน้ ตอนการตรวจ

1. แจง้ ใหผ้ รู้ บั บริการทำ� ตัวตามสบาย อย่าเกร็ง เพอ่ื คลายกล้ามเนอ้ื Pectoralis
major ท�ำให้การตรวจคล�ำง่าย มีความชดั เจน

2. การตรวจคล�ำต่อมน้�ำเหลืองที่รักแร้ได้ง่ายและชัดเจน โดยให้ผู้รับบริการนั่ง
และวางแขนข้างท่ีจะตรวจ ดงั รปู ที่ 1

3. ผตู้ รวจใชน้ ้วิ มือทัง้ 3 น้วิ คล�ำตอ่ มน�้ำเหลือง โดยกดที่บริเวณรกั แร้ ดังรูปท่ี 2

1
2

17คมู่ ือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

2. การคลำ� ตอ่ มนำ�้ เหลอื งบรเิ วณ เหนอื กระดกู ไหปลารา้
(Supraclavicular Nodes) และ ใตก้ ระดกู ไหปลาร้า
(Infraclavicular Nodes)

ขั้นตอนการตรวจ

1. ผูต้ รวจหนั หนา้ เขา้ หาผู้รับบริการ
2. ใชม้ ือทัง้ 2 ข้าง คลำ� ตอ่ มน้ำ� เหลอื ง
เหนอื และ ใตก้ ระดูกไหปลาร้า
(ดงั ภาพ)

การคลำ� ตอ่ มนำ�้ เหลอื ง เหนอื กระดกู ไหปลารา้ การคลำ� ตอ่ มน�ำ้ เหลือง ใตก้ ระดูกไหปลาร้า
(Supraclavicular Lymph Nodes) (Infraclavicular Lymph Nodes)

18 คูม่ อื การตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

4 การจดั ทา่ ในการตรวจเตา้ นม
ทางคลินิก
(Patient Positioning)

การจัดท่าผู้รับบริการ เพ่ือให้สามารถตรวจเต้านมได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ควรปฏบิ ตั ิดงั น้ี
1. ใหผ้ ู้รับบริการนอนตะแคง
2. ใช้หมอนใบเล็ก หรอื ผ้าขนหนผู ืนเล็กมว้ น น�ำมารองใตส้ ะบกั ขา้ งเดยี ว
กบั เต้านมทีต่ อ้ งการตรวจ (ดังภาพ)
3. ให้ผู้รับบริการนอนหงาย ซ่ึงหมอนใบเล็ก หรือผ้าขนหนูผืนเล็กม้วน
จะดนั ลำ� ตวั ขา้ งทต่ี รวจใหส้ งู ขน้ึ เลก็ นอ้ ย ชว่ ยใหเ้ ตา้ นมแบนราบมากขนึ้
และให้ผู้รับบริการยกมอื ท้ัง 2 ขา้ งไว้เหนือศีรษะท�ำให้ผูต้ รวจสามารถ
ตรวจได้ง่ายและสะดวกขึ้น และผู้รับบริการรู้สึกสุขสบายขณะ
รับการตรวจ

19คมู่ ือการตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

5 ขอบเขตในการตรวจคล�ำเตา้ นม
(Perimeter)

การตรวจคลำ� เตา้ นมต้องตรวจใหค้ รอบคลุมบรเิ วณเตา้ นม ดังภาพ

ดา้ นใน ดา้ นบน
กระดกู กลางหน้าอก ใตก้ ระดกู ไหปลารา้

ดา้ นลา่ ง ด้านขา้ ง
กระดูกซี่โครงซ่ีที่ 6 แนวก่งึ กลางรักแร้

20 คู่มอื การตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

6 แบบแผนในการตรวจคลำ� เตา้ นม
(Pattern of Examination)

แบบแผนการตรวจคลำ� เตา้ นม ที่นิยมมี 3 แบบ คือ

แบบท่ี 1
การคลำ� ในแนวก้นหอย (Clock Pattern) :

❖ เรม่ิ คลำ� จากสว่ นบนดา้ นนอกของเตา้ นม โดยคลำ� วนเปน็ กน้ หอยตามเขม็ นาฬกิ า
หรอื ทวนเข็มนาฬิกา จนกระทง่ั ถงึ จุดศนู ย์กลางบริเวณหัวนม หรือ

❖ เริ่มจากจุดศูนย์กลางบริเวณหัวนมคล�ำวนเป็นก้นหอยตามเข็มนาฬิกาหรือ
ทวนเขม็ นาฬกิ า ไปยงั ขอบนอกของเต้านม

21ค่มู อื การตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

แบบท่ี 2
การคลำ� แนวตัง้ ขนานกบั ลำ� ตัวหรอื ขวางลำ� ตวั
(Vertical strip pattern) :

❖ เรม่ิ จากสว่ นบนดา้ นนอกของเตา้ นม บรเิ วณกงึ่ กลางรกั แรโ้ ดยคลำ� เคลอ่ื นมอื ลง
จนถึงฐานของเต้านมแล้วกลับสู่ยอด อย่างน้ีไปเรื่อยๆ ให้ท่ัวทั้งเต้านม หรือ
ท�ำแบบแนวนอนขวางล�ำตัวกไ็ ด้ (ดังภาพ)

22 คู่มอื การตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

แบบที่ 3
การคลำ� เป็นรปู ลม่ิ (Wedge Pattern) :

❖ คลำ� เป็นรัศมรี อบเตา้ นม หรอื รูปล่ิม เริม่ คลำ� จากสว่ นบนดา้ นนอกของเต้านม
จนถงึ ฐานหวั นม และขยบั นวิ้ มอื จากฐานหวั นมออกสขู่ อบของเตา้ นม เปน็ รศั มี
รอบเตา้ นม หรือเริ่มคลำ� จากบรเิ วณหวั นม ออกส่ขู อบนอกของเตา้ นม ดังภาพ

Tip

๏ กอ่ นเร่มิ การตรวจควรอธิบายใหผ้ ู้ปว่ ยเข้าใจข้ันตอนในการตรวจ
๏ การตรวจเต้านมในสตรีท่ีให้นมบุตร ให้ท�ำการตรวจหลังจากที่สตรี

ให้นมบุตรแล้วหรือใช้ปั๊มดูดน�้ำนมออก เพื่อให้เต้านมนุ่มข้ึนสามารถ
ทำ� การตรวจได้ง่าย
๏ การตรวจเต้านมในสตรีท่ีฝังอุปกรณ์เสริมเต้านมให้ท�ำการตรวจ
เช่นเดียวกับสตรที ว่ั ไป
๏ สตรีท่ีผ่าตัดเต้านมออกมีความจ�ำเป็นต้องตรวจเต้านม เนื่องจากมี
ความเสี่ยงมากข้ึนในการเป็นมะเร็งที่เต้านมข้างที่เหลือ โดยตรวจเช่น
เดียวกนั

23คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

7 เทคนคิ การตรวจคล�ำเตา้ นม
(Palpating and Pressure)

เทคนคิ การตรวจคลำ� เตา้ นม (Palpating and Pressure) อยา่ งมปี ระสทิ ธภิ าพ
ประกอบดว้ ย
การใชน้ ิ้วมอื ตรวจคลำ� อยา่ งถกู ตอ้ ง นยิ มตรวจคลำ� เต้านม โดยใช้องุ้ น้วิ มือ
(ฝา่ นว้ิ มอื ) ของนวิ้ ช้ี นิ้วกลาง และนิ้วนาง ซง่ึ ผู้ตรวจสามารถใช้มอื ทง้ั สองตรวจคลำ�
เตา้ นมได้

24 คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

การใชน้ วิ้ สมั ผสั หาความผดิ ปกติ ขณะคลำ� เตา้ นมตอ้ งกดบรเิ วณทสี่ มั ผสั ดว้ ย
และคลงึ วนเป็นก้นหอยตอ่ เนื่องไปพร้อมๆ กัน โดยการกดจะกดเปน็ 3 ระดบั คือ
ระดับท่ี 1 ระดบั ต้ืน เพอ่ื ตรวจหากอ้ นเน้ืองอกบรเิ วณใตผ้ ิวหนัง
ระดับที่ 2 ระดับกลาง เพ่ือตรวจหาก้อนเน้อื งอกบริเวณกึ่งกลางเตา้ นม
ระดับที่ 3 ระดบั ลกึ เพอื่ ตรวจหากอ้ นเนอ้ื งอกบรเิ วณใกลก้ ลา้ มเนอ้ื หนา้ อก

Shallow Medium

Deep

25คู่มอื การตรวจเต้านม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

8 ค�ำแนะนำ� หลังการตรวจเตา้ นม
(Plan of Action)

การใหค้ ำ� แนะนำ� หลังการตรวจเตา้ นม (Plan of Action)

คอื
1. การตรวจค้นหามะเร็งเต้านมด้วยตนเองทกุ เดอื น
2. การหลีกเลี่ยงปัจจัยเส่ียงต่างๆ เท่าที่หลีกเล่ียงได้ เช่น อาหารมัน
อาหารหวาน สารกอ่ มะเร็ง รวมท้ังเหลา้ บุหร่ี เปน็ ต้น
3. การปฏบิ ตั ติ วั เพอื่ สรา้ งเสรมิ สขุ ภาพ ไดแ้ ก่ การออกกำ� ลงั กายสมำ่� เสมอ
ไม่สะสมความเครียด อยู่ในสิ่งแวดล้อมท่ีดี มีวิถีชีวิตและอาชีพ
ท่ีปลอดภยั รักษาน้�ำหนกั ตัว ให้พอดีกบั เกณฑม์ าตรฐาน บรโิ ภคอาหาร
ให้ครบ 5 หมู่ หลากหลาย มีพลังงานและสารอาหารพอดีกับ
ความต้องการของรา่ งกาย
4. บริโภคฮอร์โมนอย่างระมัดระวัง รวมท้ังฮอร์โมนจากอาหารและ
สมนุ ไพรบางชนิด
5. ตรวจพบความผิดปกติท่ี
เต้านมควรรีบปรึกษาแพทย์
หรอื ผเู้ ชีย่ วชาญ

26 คมู่ ือการตรวจเต้านม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

9 การบนั ทกึ ผลการตรวจเตา้ นม
(Documentation)

การบนั ทกึ ผลการตรวจเตา้ นม

มคี วามส�ำคญั คือ
❖ ใช้เป็นข้อมูลเปรียบเทียบเพื่อค้นหาความผิดปกติ

ของเตา้ นมในการตรวจเตา้ นมแตล่ ะครงั้
❖ เป็นข้อมูลในการส่งต่อเพื่อให้ผู้รับบริการได้รับ

การตรวจวนิ ิจฉัย และรบั การรกั ษาอย่างเหมาะสม

การบนั ทึกความผดิ ปกตจิ ากการตรวจเต้านม

นยิ มบันทึก เป็น 2 ลกั ษณะ คือ

1. บันทกึ เป็นส่วน 2. บันทกึ ตามหนา้ ปัดเข็มนาฬกิ า
(Quadrant) (Clock System)

27คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบคุ ลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

สรปุ ขัน้ ตอนการทำ� CBE

ซักประวัติ
เตรียมผู้ปว่ ย :

ทา่ นง่ั >>> ตรวจดคู วามผดิ ปกตภิ ายนอกทว่ั ไป
ของเต้านม
ท่าน่ัง >>> ตรวจคลำ� ต่อมนำ้� เหลอื งท่ีรกั แร,้
ไหปลาร้า
ทา่ นอน >>> จัดทา่ ใชผ้ ้าหนนุ สะบักใหน้ อนหงาย
ยกมอื เหนอื ศรี ษะท้งั 2 ข้าง
ท่านอน >>> ตรวจคลำ� เตา้ นมตามแบบแผน
ท่านั่ง >>> แจง้ ผลการตรวจ CBE และใหค้ �ำอธบิ าย
พร้อมให้ค�ำแนะนำ�
สรุป บนั ทกึ ผลการตรวจ CBE

28 ค่มู ือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

บรรณานกุ รม

American Cancer Society. Breast Cancer Facts & Figures 2013-2014.
Atlanta, GA: American Cancer Society 2013; pp. 1-37.

Carter TI, Reilly JJ. Missed opportunities: clinical antecedents in
the diagnosis of advanced breast cancer. Ann Surg Oncol
2012;19:2782-5

Corbex M, Burton R, Sancho-Garnier H. Breast cancer early detection
methods for low and middle income countries, a review of
the evidence. Breast 2012;21:428–34.

Harmer V. Breast cancer nursing care and management. (2nd ed.).
London, UK: A John Wiley & Sons 2011.

Imsamran W, Chaiwerawattana A, Wiangnon S, Pongnikorn D,
Suwanrungrung K, Sangrajrang S, et al. Cancer in Thailand
(2010-2012) 2015.

Lauby-Secretan B, Scoccianti C, Loomis D, Benbrahim-Tallaa L,
Bouvard V, Straif K. International Agency for Research on Cancer
Handbook Working Group Breast-cancer screening: Viewpoint
of the IARC Working Group. N Engl J Med 2015;372:2353–58.

Lo J. The clinical breast examination: a useful screening tool? J Patient
Cent Res Rev 2015;2:34-7.

Pace LE, Keating NL. A systematic assessment of benefits and risks
to guide breast cancer screening decisions.JAMA 2014;311:
1327–35.

29คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

Rhonda R. Clinical Breast Examination :Proficiency and risk management
(2011). (cited 23 March 2016). Available from: URL: https://
www.google.co.th/url?url=https://vimeo.com/27314177&rct=
j&m=1&q=&esrc=s&sa=u&ved=0ahu_windows .

Tice JA, Kerlikowske K. Screening and prevention of breast cancer in
primary care. Prim Care 2009;36:533-58.

Tria Tirona M. Breast cancer screening update. Am Fam Physician
2013;87:274-8.

กรชิ โพธสิ วุ รรณ. Complication in Mastectomy. (Cited 23 March 2016).
Available from : URL: http://www.anamai.moph.go.th.

สถาบันมะเร็งแหง่ ชาติ. แนวทางการตรวจคัดกรอง วินิจฉยั และรกั ษาโรคมะเรง็
เต้านม. ใน : อาคม ชัยวรี ะวัฒนะ เสาวคนธ์ ศกุ รโยธนิ วรี วุฒิ อ่ิมส�ำราญ
และธีรวุฒิ คูหะเปรมะ (บรรณาธิการ). กรุงเทพฯ: โฆษติ การพมิ พ;์ 2555.

อรปภา ผิวเหลือง. การเกิดมะเร็งในเต้านม 2552. (Cited 12 April 2016).
Available from: URL: http://www.gotoknow.org/posts/233688.

30 คู่มอื การตรวจเต้านม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

ภาคผนวก

ภาคผนวก ก. ล�ำดบั ...........

แบบบันทึกการตรวจเต้านมโดยบุคลากรทางการแพทย์

คำ� ชแี้ จง โปรดทำ� เครอ่ื งหมาย (/) ในชอ่ ง £หรอื เตมิ คำ� ในชอ่ งวา่ งตามความเปน็ จรงิ ทท่ี า่ นไดจ้ ากการตรวจ
เตา้ นมผ้รู บั บริการ
ตอนท่ี 1 ส�ำหรับพยาบาล
1. ผลการตรวจเต้านม
1.1 ผวิ หนังเต้านม £ ปรกติ £ ผิดปรกติ (ระบุ 1.1.1) £ รอยบ๋มุ /นูน
1.1.1 ลักษณะ £ อักแสบ £ แผลเรื้อรัง £ ผน่ื
1.2 เต้านม £ ปรกติ £ ผดิ ปรกติ (ระบุ 1.2.1-1.2.2หรอื 1.2.3)
1.2.1 £ ไมม่ ีก้อน £ มกี ้อน ขนาด....... ซม.
1.2.2 ต�ำแหน่ง £ UOQ £ UIQ £ LOQ £ LIQ £ Central หรือ
1.2.3 ต�ำแหนง่ ตามหนา้ ปัดเขม็ นาฬกา....................................................................

1.3 หัวนม £ ปรกติ £ ผดิ ปรกติ (ระบุ 1.3.1) £ น้�ำเหลือง/เลือดออก
1.3.1 £ หวั นมบอด บุม๋ £ หัวนมมแี ผล
1.4 ตอ่ มนำ้� เหลืองต่างๆ
- ไหปลารา้ £ ปรกติ £ ผดิ ปรกติ (คลำ� ได)้
- รกั แร้ £ ปรกติ £ ผดิ ปรกติ (คลำ� ได้)
1.5 สรุปผลการตรวจ £ ปรกติ £ ผิดปรกติ (ระบุ 1.5.1)
1.5.1 ตำ� แหนง่ เตา้ นม £ ขวา £ ซ้าย £ ทง้ั สองขา้ ง

2. การรักษาตอ่ £ นดั ตรวจซ�้ำทุก..........เดือน £ สง่ ต่อเพอ่ื วินจิ ฉยั เพิ่มเตมิ ท่ี...........................
3. ชอ่ื ผูต้ รวจ/ผ้ปู ระเมิน ........................................................................................................................

ออกแบบโดย สถาบันมะเร็งแหง่ ชาติ

31ค่มู อื การตรวจเต้านม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

ตอนที่ 2 ส�ำหรบั แพทย์
1. ผลการตรวจเต้านม
1.1 ผิวหนังเตา้ นม £ ปรกติ £ ผดิ ปรกติ (ระบุ 1.1.1)
1.1.1 ลกั ษณะ £ อกั แสบ £ แผลเร้ือรัง £ ผ่ืน £ รอยบุ๋ม/นูน
1.2 เตา้ นม £ ปรกติ £ ผิดปรกติ (ระบุ 1.2.1-1.2.2หรือ1.2.3)
1.2.1 £ ไมม่ กี อ้ น £ มกี อ้ น ขนาด....... ซม.
1.2.2 ตำ� แหน่ง £ UOQ £ UIQ £ LOQ £ LIQ £ Central หรอื
1.2.3 ตำ� แหน่ง ตามหนา้ ปดั เขม็ นาฬกา.....................................................................

1.3 หัวนม £ ปรกติ £ ผดิ ปรกติ (ระบุ 1.3.1)
1.3.1 £ หัวนมบอด บุม๋ £ หัวนมมแี ผล £ นำ้� เหลือง/เลอื ดออก
1.4 ต่อมนำ้� เหลอื งต่างๆ
- ไหปลารา้ £ ปรกติ £ ผิดปรกติ (คล�ำได)้
- รกั แร้ £ ปรกติ £ ผิดปรกติ (คลำ� ได)้
1.5 สรปุ ผลการตรวจ £ ปรกติ £ ผิดปรกติ (ระบุ 1.5.1)
1.5.1 ตำ� แหนง่ เต้านม £ ขวา £ ซ้าย £ ท้งั สองข้าง

2. การรักษาต่อ £ นดั ตรวจซ�้ำทกุ ..........เดือน £ สง่ ตอ่ เพอ่ื วินจิ ฉัยเพิม่ เติมที่...........................
3. ช่อื ผ้ตู รวจ/ผปู้ ระเมิน ........................................................................................................................

ออกแบบโดย สถาบันมะเรง็ แห่งชาติ

32 คู่มือการตรวจเต้านม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

ภาคผนวก ข.

แผนภูม ิ ขั้นตอนฝกึ อบรมการตรวจเตา้ นมโดยบคุ ลากรทางการแพทย์
ของสถาบนั มะเร็งแห่งชาติ (NCI CBE Training Program)

NCI CBE Training Program Pre test
บรรยายความรเู้ รื่อง

“ความรู้เก่ยี วกับโรคมะเรง็ เต้านม”

บรรยายความรเู้ รอื่ ง

“การตรวจเตา้ นมโดยบุคลากรทางการแพทย”์

สอน/สาธติ การตรวจเตา้ นมกบั หนุ่ จ�ำลอง

- ตรวจดูความผดิ ปกตภิ ายนอกเตา้ นม
- ตรวจคล�ำความผดิ ปกตภิ ายในเตา้ นม
- ตรวจคล�ำตอ่ มนำ้� เหลอื ง

ฝึกปฏิบตั กิ ารตรวจคลำ� เตา้ นมกับหนุ่ จ�ำลอง Post test
ฝึกประสบการณ์การตรวจเตา้ นมจริง

ออกแบบโดย สถาบนั มะเร็งแห่งชาติ

33คู่มือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)

รายนามท่ีปรกึ ษาและคณะผ้จู ดั ท�ำ

ประธานคณะที่ปรึกษา

นายแพทยว์ รี วุฒิ อ่มิ สำ� ราญ ผ้อู �ำนวยการสถาบนั มะเร็งแห่งชาติ

คณะท่ปี รึกษา

นายแพทย์อาคม ชยั วรี ะวฒั นะ รองผ้อู ำ� นวยการดา้ นการแพทย์
นางสมจิตร ประภากร รองผู้อำ� นวยการดา้ นการพยาบาล
นางสาวศุลีพร แสงกระจา่ ง รองผ้อู ำ� นวยการดา้ นการพัฒนาระบบสขุ ภาพ

คณะผู้จดั ท�ำ

นายแพทยส์ มชาย ธนะสิทธชิ ยั หวั หนา้ กลุม่ งานวิจัยและประเมนิ เทคโนโลยี
นายแพทยช์ นินทร์ อภวิ าณิชย์ หัวหนา้ งานศลั ยกรรมมะเรง็ เตา้ นม
กล่มุ งานศัลยศาสตร์
แพทยห์ ญงิ อรดี พฒั นะเอนก งานศัลยกรรมมะเรง็ เต้านม
กลมุ่ งานศัลยศาสตร์
แพทย์หญิงวภิ าวี สรรพสทิ ธ์วิ งศ์ งานศลั ยกรรมมะเร็งเตา้ นม
กลมุ่ งานศัลยศาสตร์
นางสาวบปุ ผาชาต ิ ขุนอินทร ์ พยาบาลวชิ าชพี ช�ำนาญการพเิ ศษ
กลุ่มงานวชิ าการพยาบาล
นางสาวพชั รยี ์ แสงทอง พยาบาลวชิ าชพี ชำ� นาญการ
กลุม่ งานวิชาการพยาบาล
นางรังสยิ า บัวส้ม นกั วชิ าการสาธารณสขุ ชำ� นาญการ
กลมุ่ งานเทคโนโลยสี ารสนเทศ

34 คมู่ ือการตรวจเตา้ นม โดยบุคลากรทางการแพทย์ (Clinical Breast Examination : CBE)