PORTRETY UCZONYCH Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945 A–K

699

R oman D uda

KKuarzaimtoiewrzski.
1896–1980

Do wybitnych uczonych polskich mających obce korzenie należał Kazi-
mierz Kuratowski1. Urodził się w Warszawie 2 lutego 1896 roku jako
syn znanego warszawskiego adwokata Marka Kuratowa i Róży z Kar-
żewskich; miał dwóch starszych braci Romana i  Jana oraz młodszą
siostrę Marię. W 1915 roku rodzina zmieniła wyznanie oraz nazwisko
na Kuratowski2.

Młody Kazimierz miał gorące serce polskiego patrioty. Za udział
w  strajku szkolnym został wydalony z  V gimnazjum rządowego.

1 Obszerny dorobek Kuratowskiego został zebrany w jego pracach wybranych: K. Kuratowski,
Selected Papers, Warszawa 1988; zawierają one omówienie jego życia i twórczości, bibliografię
podzieloną na działy (A-prace naukowe, B-historia matematyki, C-książki, D-skrypty) i liczącą
łącznie 229 pozycji (w tym 19 książek) oraz wybór jego prac; cytowane w artykule litery
z numerami jego prac odnoszą się do tej bibliografii. Dorobek ten doczekał się wielu omówień,
m.in. R. Engelking, Kazimierz Kuratowski (1896–1980). His life and work in topology, [w:]
Handbook of the History of General Topology, red. C.E. Aull, R. Lowen, t. II, Dordrecht 1998,
s. 431–452; I.N. Sneddon, Kazimierz Kuratowski, Honorary FRS, Yearbook of the Royal Society
of Edinborough Session 1980–1981 (1982), s. 40–47; S. Ulam, Kazimierz Kuratowski (1896–
–1980), „Polish Review” 1981, t. XXVI, s. 62–66; przedruk [w]: S. Ulam, Science, computers,
and people. A collections of essays from the tree of mathematics, Boston 1986, s. 253–258.
Pozostawił też wartościowe wspomnienia: K. Kuratowski, Pół wieku matematyki polskiej 1920–
1970, Warszawa 1973, s. 191 = [C16] (przekład angielski = [C18]; Notatki do autobiografii,
Warszawa 1981, s. 242 = [C19]. Jego biogramy zawierają m.in. Dictionary of Scientific
Biography; Wielka encyklopedia PWN, t. XV; A. Śródka, P. Szczawiński, Biogramy uczonych
polskich, cz. 3: Nauki ścisłe; A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, Słownik biograficzny
matematyków polskich, red. S. Domoradzki, D. Węglowska, Z. Pawlikowska-Brożek,
Tarnobrzeg 2003, R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wrocław 2012.

2 M. Mieses, Z rodu żydowskiego. Zasłużone rodziny polskie krwi niegdyś żydowskiej, Warszawa
1991, s. 146.

700 Roman Duda

Edukację średnią ukończył w prywatnym gimnazjum im. Chrzanowskiego
w Warszawie, ale uzyskana tam w 1913 roku matura nie dawała upraw-
nień do podejmowania studiów wyższych. Prawa takie dawała dopiero
matura rządowa, którą Kazimierz uzyskał w tymże 1913 roku w Mo-
skwie. Pociągały go nauki ścisłe, ale patriotyczna młodzież polska boj-
kotowała rosyjskie uczelnie w Warszawie (uniwersytet i politechnikę),
więc Kazimierz udał się do Glasgow i  podjął tam studia techniczne.
Studiował rok. Wybuch I  wojny światowej zastał go w  Warszawie.
Dzielił ogólną radość z powstania w Warszawie polskiego uniwersytetu
w 1915 roku i oczywiście został jednym z pierwszych jego studentów,
tym razem podejmując już jednak studia matematyczne.

Od 1917 roku Kuratowski uczęszczał na seminarium z topologii Zyg-
munta Janiszewskiego i Stefana Mazurkiewicza. Największy nań wpływ
w tym czasie wywarli kierownicy tego seminarium oraz Jan Łukasie-
wicz i (od 1918 roku) Wacław Sierpiński, wówczas mistrzowie, a potem
koledzy i przyjaciele. W czasie studiów młody Kazimierz brał aktywny
udział w organizacjach studenckich, a do jego przyjaciół należeli: Jaro-
sław Iwaszkiewicz, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Julian Tuwim. Dok-
toryzował się na Uniwersytecie Warszawskim w 1921 roku na podstawie
dwóch rozpraw3 (rozpoczętych pod kierunkiem Janiszewskiego, ale po
jego śmierci dokończonych pod kierunkiem Sierpińskiego, który został
promotorem doktoratu). Dalsza kariera rozwijała się błyskawicznie.
Habilitował się już jesienią tegoż roku4 i od tej pory wykładał na UW,
od 1923 roku na etacie zastępcy profesora. Wobec braku perspektyw
awansu profesorskiego na UW, docent Kuratowski przyjął w 1927 roku
zaproszenie Politechniki Lwowskiej do objęcia katedry matematyki (jako
profesor nadzwyczajny) na jej Wydziale Ogólnym i zajmował ją do 1933
roku; dwukrotnie był dziekanem tego Wydziału. We Lwowie nawiązał
bliską współpracę z tamtejszym środowiskiem matematycznym, przede
wszystkim ze Stefanem Banachem, i znalazł wybitnego ucznia w osobie
Stanisława Ulama, ale zachował dotychczasowe zainteresowania, wzbo-
gacając lwowską tematykę o wątki teoriomnogościowe. Kiedy minister
Janusz Jędrzejewicz zlikwidował wydział, prof. Kuratowski wrócił do
Warszawy, gdzie w 1934 roku został profesorem zwyczajnym UW. I od
tej pory Warszawy już nigdy na dłużej nie opuszczał.

3 K. Kuratowski, Sur l’operation Ā de l’Analysis situs, „Fundamenta Mathhematicae” 1922, t.
III, s. 181–199 = [A15]; Théorie des continus irréductibles entre deux points, ibidem, s. 200–231
= [A16].

4 K. Kuratowski, Une méthode d’elimination de nombres transfinis des raisonnements
mathématiques, „Fundamenta Mathematicae”, ibidem, s. 76–108 = [A14].

701 Kazimierz Kuratowski. 1896–1980

Wpływ mistrzów sprawił, że zainteresowania matematyczne Kura-
towskiego skupiły się na topologii, ale obejmowały także deskryptywną
teorię mnogości, teorię miary i  logikę. Już jego dwie pierwsze prace,
opublikowane w czasopiśmie filozoficznym, ujawniły charakterystyczne
cechy jego twórczości: dążenie do jasności i ścisłości. Na początku lat 20.
Kuratowski publikował prace poświęcone podstawowym problemom powsta-
jącej wówczas topologii. Jego pierwsza praca topologiczna [A3] przyniosła
nową charakteryzację lokalnie spójnych kontinuów metrycznych (składowe
zbiorów otwartych są otwarte), rozszerzoną następnie przez Hansa Hahna
na ogólniejsze przestrzenie. Duże znaczenie miała jego publikacja [A9]
(wspólna z Bronisławem Knasterem), w której autorzy, odwołując się do
wybranego przez siebie i ściśle przez nich określonego ogólnego pojęcia
spójności, zbadali jego podstawowe własności, kładąc w ten sposób podwa-
liny pod teorię spójności. Podali w niej także pomysłowe przykłady różnych
zbiorów spójnych, w tym najbardziej może znaną dwuspójną „miotełkę”
(rozwinięcie niektórych z tych pomysłów [A28] i [A68]).

Pierwsza część rozprawy doktorskiej Kuratowskiego zawierała aksjo-
matykę operacji domknięcia, której znaczenie okazało się trwałe, przed-
miotem zaś części drugiej były kontinua nieprzywiedlne między dwoma
punktami. Ta druga część, razem z późniejszą pracą [A35], przyniosła
pełny opis tych kontinuów, nadając temu rozdziałowi teorii kontinuów
kształt ostateczny. Praca habilitacyjna o eliminowaniu liczb porządko-
wych z rozumowań matematycznych należy do teorii mnogości; jednym
z wyników tej pracy jest lemat, odkryty 13 lat później także przez Maxa
Zorna i znany w literaturze pod nazwą lematu Kuratowskiego–Zorna.
Kuratowski wprowadził (niezależnie od Leopolda Vietorisa) użyteczne
pojęcie jednosprzęgłości i w serii prac, poczynając od [A30], stosował je
do kontinuów lokalnie spójnych, m.in. dowodząc równoważności następu-
jących dwóch własności dla kontinuów lokalnie spójnych X (wyróżnił je
Janiszewski w 1913 roku, pokazując jednocześnie, że ma je płaszczyzna):

(i) jeśli A  i B są dwoma podzbiorami domkniętymi X, z  których
żaden nie dzieli X między punktami x i y, a ich część wspólna A ∩ B
jest spójna, to ich suma A ∪ B też nie dzieli X między x i y;

(ii) jeśli A i B są dwoma podkontinuami X, których część wspólna
A ∩ B jest niespójna, to ich suma A ∪ B dzieli X.

Następnie Kuratowski wykazał, że jeśli kontinuum lokalnie spój-
ne X ma własność (ii) i  żaden punkt go nie dzieli, to każda krzywa
zwykła zamknięta C ⊂ X dzieli X na dwa obszary i jest ich wspólnym
brzegiem (dla X = S2 jest to słynne twierdzenie Jordana). Stąd był już
tylko krok do pięknej charakteryzacji sfery S2: jeśli kontinuum lokal-
nie spójne X ma własność (ii) i  żaden punkt go nie dzieli, to X = S2

702 Roman Duda

[A44]. W  kolejnej pracy [A49] dowiódł, że jeśli kontinuum lokalnie
spójne X ma własność punktu stałego, to jest jednosprzęgłe, co pozwala
na jeszcze jeden dowód twierdzenia Jordana poprzez własność punktu
stałego dla kwadratu.

Ta seria wyników Kuratowskiego dawała przejrzyste i czysto topolo-
giczne dowody twierdzenia Jordana, co doprowadziło go do przekonania,
że w topologii należy dążyć do eliminowania metod nietopologicznych,
w szczególności pojęć geometrycznych (łamana itp.) i algebraicznych.
Takie stanowisko metodologiczne wywarło spory wpływ na warszawską
topologię, umacniając autonomię topologii mnogościowej, ale prowa-
dząc także do niedoceniania algebry. Nie było to jednak stanowisko
dogmatyczne, np. kiedy Samuel Eilenberg wykazał w  1936 roku, że
pewne własności topologiczne podzbioru X płaszczyzny dają się wyrazić
w terminach grupy ilorazowej wszystkich przekształceń ciągłych X → S1
przez podgrupę wszystkich przekształceń homotopijnych z odwzorowa-
niem stałym – sam Kuratowski zastosował tę metodę w [A107] (praca
wspólna z Eilenbergiem) oraz [A110], a także i później, por. [A140–142].

Tematyka prac Kuratowskiego harmonijnie przechodziła jedna
w drugą. W pracach [A24] i [A39] badał nieprzywiedlne cięcia płasz-
czyzny, pokazując m.in., że każde takie cięcie jest spójne, a  jeśli jest
ono lokalnie spójne, to jest krzywą zwykłą zamkniętą. Główny wy-
nik pierwszej pracy głosił, że każde nieprzywiedlne cięcie płaszczy-
zny, które jest wspólnym brzegiem n ≥ 3 obszarów, jest bądź kontinu-
um nierozkładalnym bądź sumą dwóch kontinuów nierozkładalnych.
A w drugiej pracy pokazał, że podkontinua płaszczyzny, które są wspól-
nym brzegiem dwóch obszarów, mają naturalną strukturę okręgu.

Jedno z  najczęściej cytowanych twierdzeń Kuratowskiego dotyczy
spłaszczalności: lokalny dendryt jest spłaszczalny wtedy i tylko wtedy,
gdy nie zawiera żadnego z dwóch prostych grafów, które wyróżnił [A54].

Duże i trwałe znaczenie miał prosty i elegancki dowód [A47] twier-
dzenia Brouwera o punkcie stałym, od nazwisk ich autorów (Knaster,
Kuratowski, Mazurkiewicz) zwanym dowodem KKM.

W latach 30. Kuratowski zainteresował się powstałą trochę wcześniej
teorią wymiaru Mengera–Urysohna i  poświęcił jej 10 prac, stosując
przestrzenie funkcyjne i metodę kategorii Baire’a, co pozwoliło mu na
wzmocnienie podstawowych twierdzeń tej teorii i  podanie prostszych
ich dowodów. Dowiódł on m.in. [A65] twierdzenia (wcześniej sformuło-
wanego przez Witolda Hurewicza), że dla każdej przestrzeni metrycznej
zwartej X wymiaru n ≥ 0 istnieje przekształcenie ciągłe f: A → X określo-
ne na podzbiorze domkniętym A zbioru Cantora C i takie, że f(A) = X,
a  każdy przeciwobraz f–1 (x) składa się co najwyżej z  n + 1 punktów.

703 Kazimierz Kuratowski. 1896–1980

Wzmocnił [A96] twierdzenie o zanurzeniu pokazując, że jeśli wymiar
przestrzeni metrycznej ośrodkowej nie przekracza n, to przestrzeń jej
przekształceń ciągłych w kostkę I2n+1 zawiera Gδ gęstą złożoną z home-
omorfizmów, co znaczy, że zanurzenie X → I2n+1 nie tyko istnieje, ale że
zanurzeń takich jest „dużo”. Uogólnił twierdzenie Hurewicza o uzwar-
caniu pokazując, że każda przestrzeń metryczna ośrodkowa może być
uzwarcona z zachowaniem wymiaru w każdym swoim punkcie [A102].

Hurewicz i Kuratowski [A72] niezależnie wprowadzili prosty wzór
na przekształcenie ciągłe przestrzeni topologicznej w tzw. nerw ukła-
du złożonego z układu pewnych podzbiorów tej przestrzeni. Pozwoliło
to Kuratowskiemu na podanie prostego dowodu podstawowego twier-
dzenia Aleksandrowa o  przekształcaniu przestrzeni topologicznych
na wielościany, stanowiącego łącznik między topologią mnogościową
a algebraiczną. Wzór ten znalazł później liczne zastosowania.

Kuratowski uogólnił też twierdzenie Tietzego o rozszerzaniu prze-
kształceń ciągłych podzbioru domkniętego przestrzeni topologicznej
w odcinek I = [0,1] na przypadek kostki In [A81], a następnie na podstawie
tego uogólnienia rozszerzył teorię lokalnej spójności wymiaru n z przy-
padku przestrzeni metrycznych zwartych (rozwiniętą przez Solomona
Lefschetza) na przypadek przestrzeni metrycznych ośrodkowych [A82].

Na pograniczu topologii, teorii mnogości i logiki mieszczą się prace
[A60] (wspólna z Alfredem Tarskim) i [A61] o związkach między opera-
cjami topologicznymi i logicznymi. W pierwszej z nich został ustalony
związek między kwantyfikatorem egzystencjalnym a rzutowaniem pro-
duktu kartezjańskiego na jedną z jego osi, w drugiej została przedstawio-
na metoda szacowania klas zbiorów borelowskich drogą odpowiednich
zapisów definicji tych zbiorów. Metoda ta była wielokrotnie stosowana,
m.in. przez samego Kuratowskiego w pracach [A64] (wspólnej z Edwar-
dem Marczewskim) i [A77] (wspólnej ze Stefanem Banachem). Pokazał
też [A84], że słynny zbiór Lebesgue’a z 1905 roku jest rzutowy klasy 3,
rozwiązując tym samym jeden ze słynnych problemów Łuzina, którego
przypuszczenie okazało się w ten sposób błędne. Dokładniejsze oszaco-
wanie tej klasy zawiera praca [A93] wspólna z Johnem von Neumannem.

W  historii badania zagadnienia miary matematycy polscy uzyska-
li wiele ważnych wyników, spośród których rozwiązanie tzw. ogól-
nego zagadnienia miary, uzyskane w  pracy [A46] (wspólnej z  Bana-
chem), jest bodaj najistotniejsze. Głosi ono, że (przy założeniu hipotezy
continuum) w  zbiorze X mocy continuum każda przeliczalnie addy-
tywna funkcja zbioru, określona na wszystkich podzbiorach zbioru X
i znikająca na punktach – znika tożsamościowo. Wynik ten wyjaśnia,
dlaczego prawdopodobieństwo (które jest z  definicji funkcją przeli-

704 Roman Duda

czalnie addytywną), trzeba rozważać nie na wszystkich podzbiorach
przestrzeni zdarzeń, ale tylko na pewnych ciałach zbiorów.

W  okresie II wojny światowej Kuratowski pozostał w  Warszawie.
Chociaż musiał się ukrywać, brał udział w nauczaniu na podziemnym
Uniwersytecie Warszawskim5 i nadal pracował naukowo. Już w lutym
1945 roku wrócił na stanowisko profesora UW i zajmował je do przej-
ścia na emeryturę w 1967 roku.

Poczynając od lat 30. do końca życia Kuratowski interesował się
przestrzeniami podzbiorów domkniętych, por. [A63], oraz funkcjami
wielowartościowymi i selektorami. Wprowadzone przezeń pojęcia gór-
nej i  dolnej półciągłości dla odwzorowań wielowartościowych okaza-
ły się podstawowe w teorii selektorów. Napisał na ten temat 13 prac,
poczynając od najczęściej cytowanej [A150] (wspólnej z  Czesławem
Ryll-Nardzewskim), której główne twierdzenie ma zastosowania w to-
pologii, teorii mnogości i  teorii miary. W  szczególności pokazuje się
tam, że jeśli Y jest przestrzenią metryczną zupełną, to zawsze istnieje
funkcja wyboru po jednym elemencie z rodziny wszystkich niepustych
i domkniętych podzbiorów Y, która jest pierwszej klasy Baire’a (jeśli
dim Y = 0, to istnieje taka funkcja ciągła).

Charakterystyczną cechą stylu naukowego prof. Kuratowskiego
było dążenie do ładu, precyzji i łacińskiej jasności. Jest to widoczne we
wszystkich jego pracach naukowych i innych pismach, a w szczególności
w  monografii Topologie6 i  podręcznikach akademickich. Monografia
miała dramatyczne dzieje, jej tom I ukazał się bowiem już w 1933 roku,
a tom II, cudem uratowany przed zniszczeniem przez niemieckich oku-
pantów, ukazał się dopiero w  1950 roku. Była ona stale uzupełniana
przez autora i kilkakrotnie wznawiana, a także ukazały się jej przekłady
na języki angielski i  rosyjski. Napisał także kilka znakomitych pod-
ręczników uniwersyteckich, harmonijnie łączących wysoki poziom
naukowy z  precyzją i  jasnością ujęcia7. O  ich popularności świadczą
wielokrotne wydania i przekłady na języki obce.

5 T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski w latach wojny i okupacji. Kronika 1939/40–1944/45,
Warszawa 1948, s. 47.

6 K. Kuratowski, Topologie I. Espaces métrisables, espaces complets, „Monografie
Matematyczne” 1933, t. III = [C1]; Topologie II. Espaces compacts, espaces connexes, plan
euclidien, Warszawa 1950 = [C2]. Oba tomy zostały przełożone na język angielski = [C8]
i rosyjski = [C9].

7 K. Kuratowski, Rachunek różniczkowy i całkowy (10 wydań polskich w latach 1948-1979)
= [C3]; Wstęp do teorii mnogości i topologii (8 wydań polskich w latach 1955-1980 = [C5],
2 wydania angielskie = [C7], wydanie hiszpańskie = [C10], wydanie francuskie = [C11],

705 Kazimierz Kuratowski. 1896–1980

Wypromował 8 doktorów, w  tym Romana Sikorskiego i  Ryszarda
Engelkinga.

Prócz działalności naukowej prof. Kuratowski brał aktywny udział
w  życiu organizacyjnym nauki polskiej. W  latach 1936–1939 był se-
kretarzem Komitetu Matematycznego Rady Nauk Ścisłych. Członek
Towarzystwa Naukowego Warszawskiego od 1927 roku, był wicepreze-
sem Wydziału III (1946) i wiceprezesem Towarzystwa (1949). Członek
Polskiej Akademii Umiejętności od 1945 roku i  PAN od 1952 roku,
w latach 1957–1968 był wiceprezesem PAN. Czynny w Polskim Towa-
rzystwie Matematycznym, m.in. był wiceprezesem PTM i  prezesem
Oddziału Warszawskiego PTM (1938–1946), prezesem PTM (1946–
–1953), a w 1965 roku został członkiem honorowym PTM. Jeden z ini-
cjatorów powstania Państwowego Instytutu Matematycznego (później
przekształconego w  Instytut Matematyczny PAN), był jego dyrekto-
rem od początku do 1968 roku. Od początku istnienia „Fundamenta
Mathematicae” współpracował z  redakcją, od 1928 roku formalnie
jako sekretarz, a od 1945 roku do końca życia jako redaktor naczelny.

Czynny także na arenie międzynarodowej, był Kuratowski w latach
1959–1968 członkiem Komitetu Wykonawczego Międzynarodowej Unii
Matematycznej i jej wiceprezesem (1963–1966). W poczet swoich członków
zaliczyły go: Węgierska Akademia Nauk (1953), Royal Society w Edyn-
burgu (1962), Akademia Nauk ZSRS (1966), Akademia Palermo (1968),
Akademia Austriacka (1968), Akademia NRD (1969). Doktor honoris
causa uniwersytetów w Glasgow, Paryżu (Sorbona), Pradze i Wrocławiu.

Kilkakrotny laureat nagrody państwowej, był odznaczony m.in. Or-
derem Budowniczego PRL (1976) i  medalem KEN (1978). Laureat
nagrody państwowej (1976).

Był żonaty z Jadwigą z Kozłowskich; mieli córkę Zofię (1931–1999),
która była profesorem medycyny, po 1989 roku senatorem RP, a w la-
tach 1997–1999 ambasadorem Polski w RPA.

Kuratowski kochał życie i  umiał się nim cieszyć. Lubił muzykę,
podróże (dużo i  chętnie jeździł), książki, życie towarzyskie (grywał
w brydża), politykę naukową. Ale nade wszystko kochał matematykę.
Będąc wybitnym matematykiem, był aktywnym ambasadorem polskiej
matematyki w świecie. W Warszawie ma swoją ulicę.

Zmarł 18 czerwca 1980 roku w Warszawie i został pochowany na
Powązkach.

wydanie rumuńskie = [C13]); (z A. Mostowskim) Teoria mnogości (3 wydania polskie
w latach 1952-1978 = [C4], 2 wydania angielskie = [C12], wydanie rosyjskie = [C15]).

706

Autorzy esejów

Jerzy Axer, filolog klasyczny, badacz recepcji tradycji antycznej w kul-
turze europejskiej, dziekan Wydziału „Artes Liberales” UW, założyciel
MISH, twórca Collegium Artes Liberales.

Władysław Baka, ekonomista, profesor na Wydziale Nauk Ekonomicz-
nych UW, były prezes Narodowego Banku Polskiego.

Juliusz Bardach (1914–2010), historyk ustroju i prawa, długoletni pro-
fesor Wydziału Prawa i Administracji UW, kierownik Zakładu Histo-
rii Państwa i Prawa (patrz o nim: esej w tym tomie).

Jan Baumgart (1904–1989), bibliotekoznawca, profesor UJ i dyrektor
Biblioteki Jagiellońskiej.

Adam Bosiacki, prawnik, historyk prawa, profesor na Wydziale Prawa
i Administracji UW.

Adam Brzozowski, prawnik, profesor na Wydziale Prawa i  Admini-
stracji UW, dyrektor Instytutu Prawa Cywilnego.

Roman Duda, matematyk i historyk matematyki, emerytowany profe-
sor UWr.

Marek M. Dziekan, arabista i islamista, profesor Wydziału Orienta-
listycznego UW, kierownik Katedry Bliskiego Wschodu i  Północnej
Afryki UŁ.

Andrzej Fabianowski, językoznawca, polonista, specjalista z  zakresu
historii idei, profesor na Wydziale Polonistyki UW.

Andrzej Garlicki (1935–2013), historyk, badacz dziejów najnowszych,
długoletni profesor w Instytucie Historycznym UW, były dziekan Wy-
działu Historycznego, publicysta, członek redakcji „Polityki”.

Aleksander Gieysztor (1916–1999), historyk, mediewista, profesor
w Instytucie Historycznym UW, były prezes PAN i pierwszy dyrektor
Zamku Królewskiego w Warszawie (patrz o nim: esej w tym tomie).

707 Autorzy esejów

Janusz Gill (1922–2010), absolwent Wydziału Weterynaryjnego UW;
pracownik SGGW, od 1968 na Wydziale Biologii UW, od 1972 profesor.

Małgorzata Grzegorzewska, anglistka, szekspirolog, profesor
w Instytucie Anglistyki UW.

Elżbieta Hałas, socjolog, profesor w  Instytucie Socjologii UW, kie-
rownik Zakładu Socjologii Kultury.

Jan Holeksa, botanik, profesor, pracownik naukowy UŚ w Katowicach,
Instytutu Botaniki PAN i UAM w Poznaniu.

Józef Hurwic, fizykochemik, były profesor na Wydziale Chemii Po-
litechniki Warszawskiej.

Ireneusz Ihnatowicz (1928–2001), historyk, długoletni profesor w In-
stytucie Historycznym UW.

Hubert Izdebski, historyk prawa, administracji i myśli prawnej, dłu-
goletni profesor na Wydziale Prawa i  Administracji UW, profesor
Wydziału Prawa Uniwersytetu SWPS.

Jacek Juliusz Jadacki, filozof, logik, profesor w Instytucie Filozofii UW.

Janina Maria Kaczanowska, cytofizjolog i protozoolog, emerytowana
profesor Wydziału Biologii UW.

Karol Karski, prawnik, adiunkt Wydziału Prawa i Administracji UW,
kierownik Zakładu Międzynarodowego Prawa Publicznego, polityk,
parlamentarzysta.

Zofia Kielan-Jaworowska (1925–2015), paleontolog, profesor w  In-
stytucie Paleobiologii im. Romana Kozłowskiego PAN, członek PAN.

Jacek Kochanowicz (1946–2014), ekonomista, historyk gospodarki,
długoletni profesor na Wydziale Nauk Ekonomicznych UW.

Maria Koczerska, historyk, mediewistka, profesor w  Instytucie Hi-
storycznym UW.

708 Portrety Uczonych. Profesorowie Uniwersy tetu Warszawskiego po 1945

Henryk Kupiszewski (1927–1994), historyk prawa rzymskiego, dłu-
goletni profesor na Wydziale Prawa i Administracji UW, ambasador
Polski przy Stolicy Apostolskiej 1990–1994.

Zdzisław Libera (1913–1998), historyk literatury, badacz okresu oświe-
cenia, długoletni profesor UW (patrz o nim: esej w tym tomie).

Halina Lichocka, chemik, historyk chemii i  farmacji, profesor w  In-
stytucie Historii Nauki PAN.

Sławomir Maj, doktor habilitowany geofizyki, emerytowany docent
Instytutu Geofizyki PAN.

Tomasz Majewski, botanik i  historyk botaniki, emerytowany profe-
sor SGGW.

Andrzej Markowski, językoznawca i leksykograf, profesor w Instytucie
Języka Polskiego UW i jego dyrektor.

Barbara Milewska-Waźbińska, filolog, profesor w Instytucie Filologii
Klasycznej UW.

Zbigniew Mirek, botanik, pracownik naukowy Instytutu Botaniki
PAN w Krakowie, 1999–2011 jego dyrektor, od 1997 profesor, prezes
Polskiego Towarzystwa Botanicznego (1998–2004).

Agata Musiał, doktor nauk medycznych, Katedra Anatomii Collegium
Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Jerzy Niecikowski (1942–2013), filozof, wychowanek warszawskiej szko-
ły idei, krytyk, publicysta, długoletni wykładowca UW i ASP.

Monika Nowakowska-Zamachowska, historyk medycyny i  lekarz
ginekolog-położnik, adiunkt w  Katedrze Historii Medycyny Colle-
gium Medicum UJ.

Stefan Nowakowski (1912–1989), socjolog, długoletni profesor Insty-
tutu Socjologii UW (patrz o nim: esej w tym tomie).

Maria Pąkcińska-Niepołomska (1922–2006), filolog klasyczny, długo-
letni profesor na Wydziale Polonistyki UW.

709 Autorzy esejów

Jerzy Pelc, filozof, semiotyk i logik, długoletni profesor Instytutu Fi-
lozofii UW i  Instytutu Filozofii i  Socjologii PAN, założyciel i  prezes
Polskiego Towarzystwa Semiotycznego.

Lucjan Piela, chemik, emerytowany profesor na Wydziale Chemii UW.

Stefan Pokorski, fizyk, emerytowany profesor na Wydziale Fizyki UW.

Irena Poniatowska, muzykolog, długoletni profesor w Instytucie Mu-
zykologii UW, przewodnicząca Rady Programowej Narodowego Insty-
tutu Fryderyka Chopina.

Marian Przełęcki (1923–2013), filozof, logik, przedstawiciel szkoły
lwowsko-warszawskiej, długoletni profesor Instytutu Filozofii UW.

Lesław Pytka, pedagog, długoletni profesor Instytutu Profilaktyki
i  Resocjalizacji Społecznej UW, profesor Instytutu Pedagogiki Uni-
wersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach.

Andrzej Richling, geograf, profesor na Wydziale Geografii i Studiów
Regionalnych UW.

Stefan Russel, absolwent SGGW, od 1968 jej pracownik, od 1998 pro-
fesor, Kierownik Katedry Mikrobiologii Rolniczej.

Maria Dorota Schmidt-Pospuła, lekarz, starszy wykładowca
w Katedrze Historii Medycyny Collegium Medicum UJ.

Jerzy Skowronek (1937–1996), historyk, badacz dziejów Europy Środ-
kowo-wschodniej, długoletni profesor Instytutu Historycznego, były
prorektor UW, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.

Agata Sobczyk, romanistka, adiunkt w Instytucie Romanistyki UW.

Tadeusz Stacewicz, fizyk, profesor na Wydziale Fizyki UW.

Krystyna Stebnicka, historyk starożytności, adiunkt w Zakładzie Hi-
storii Starożytnej Instytutu Historycznego UW.

710 Portrety Uczonych. Profesorowie Uniwersy tetu Warszawskiego po 1945

Jan Strelau, psycholog, długoletni profesor na Wydziale Psychologii
UW, twórca pierwszej w Polsce Katedry Różnic Indywidualnych, pierw-
szy dziekan Wydziału Psychologii Uniwersytetu SWPS.

Barbara Szacka, socjolog, profesor w  Instytucie Socjologii UW i  na
Uniwersytecie SWPS.

Roman Taborski, historyk literatury i  teatru, długoletni profesor
Wydziału Polonistyki UW.

Kazimierz Trzęsicki, profesor, kierownik Katedry Logiki, Informatyki
i filozofii nauki Uniwersytetu w Białymstoku.

Jerzy Tulisow, orientalista, badacz historii i języków ludów ałtajskich,
wykładowca na Wydziale Orientalistycznym UW.

Danuta Ulicka, literaturoznawca, profesor na Wydziale Polonisty-
ki UW, kierownik Zakładu Poetyki, Teorii Literatury i  Metodologii
Badań Literackich.

Barbara Wasiewicz, magister farmacji, doktorantka w Katedrze His-
torii Medycyny Collegium Medicum UJ.

Piotr Węgleński, genetyk, profesor na Wydziale Biologii UW, rektor
UW w latach 1999–2009, członek PAN.

Paweł Wieczorkiewicz (1948–2009), historyk, sowietolog, profesor
Instytutu Historycznego UW.

Mirosława Włodarczyk, mikrobiolog, emerytowana profesor Wydziału
Biologii UW.

Krystyna Izabella Wolska, mikrobiolog, profesor Wydziału Biologii UW.

Witold Wołodkiewicz, prawnik, historyk prawa rzymskiego, profesor
na Wydziale Prawa i Administracji UW oraz na Wydziale „Artes Libe-
rales”, były rektor Europejskiej Wyższej Szkoły Prawa i Administracji.

Andrzej Wyczański (1924–2008), historyk, długoletni profesor Instytu-
tu Historii PAN oraz Instytutu Historii Uniwersytetu w Białymstoku
(patrz o nim: esej w tym tomie).

711 Autorzy esejów

Ewa Zajdler, sinolog, językoznawca, długoletni wykładowca na Wy-
dziale Orientalistycznym UW, profesor Wydziału Filologicznego UJ.

Andrzej Zakrzewski, prawnik i historyk prawa, profesor na Wydzia-
le Prawa i  Administracji UW, kierownik Zakładu Historii Państwa
i Prawa Polskiego.

Janusz Zakrzewski (1932–2008), fizyk, profesor na Wydziale Fizyki
UW (patrz o nim: esej w tym tomie).

Antoni Ziemba, historyk sztuki, profesor w Instytucie Historii Sztuki
UW i kurator Muzeum Narodowego w Warszawie.

Krzysztof Żaboklicki, romanista, italianista, długoletni profesor
w Instytucie Romanistyki UW.

Agnieszka Żuławska-Umeda, japonistka, tłumacz języka japońskiego,
adiunkt na Wydziale Orientalistycznym UW.

712

Spis ilustracji

Osman Achmatowicz, sygn. 8401, ze zbiorów Muzeum UW.
Kazimierz Ajdukiewicz, sygn. XXVIII-1-004, ze zbiorów Archiwum PAN.
Stanisław Arnold, reprod. za: A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia,
t. I, Warszawa 1998, s. 44.
Nina Assorodobraj-Kula, ze zbiorów Marcina Kuli.
Juliusz Bardach, sygn. 189/I/19, ze zbiorów Muzeum UW.
Kazimierz Bassalik, sygn. 1-N-37, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Ludwik Bazylow, reprod. za: Słowiańszczyzna i dzieje powszechne, Warszawa 1985.
Cezary Berezowski, sygn. XIV-321-014, ze zbiorów Archiwum PAN.
Grzegorz Białkowski, sygn. 76/I/003/001, ze zbiorów Muzeum UW.
Jan Białostocki, sygn. 591, ze zbiorów Muzeum UW.
Józef Bielawski, sygn. 1-Z-538, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Izabela Bieżuńska-Małowist, sygn. XIV-69-001, ze zbiorów Archiwum PAN,
Aleksander Ludwik Birkenmajer, sygn. XVII-50-001, ze zbiorów Archiwum PAN.
Czesław Bobrowski, sygn. 233/I/33, ze zbiorów Muzeum UW.
Julian Bonder, sygn. XXXIII-26-001, ze zbiorów Archiwum PAN,
Karol Borsuk, sygn. XXI-255-002, ze zbiorów Archiwum PAN.
Mieczysław Brahmer, reprod. za: Z. Libera, Uczeni i nauczyciele, Warszawa 1995,
s. 164.
Kazimierz Budzyk, reprod. za: Z. Libera, Uczeni i nauczyciele, Warszawa 1995,
s. 123.
Józef Chałasiński, sygn. 306, ze zbiorów Muzeum UW.
Irena Chmielewska, sygn. XXIV-233-001, ze zbiorów Archiwum PAN.
Józef Michał Chomiński, reprod. za: M. Gołąb, Józef Michał Chomiński. Biografia
i rekonstrukcja metodologii, Wrocław, 2008, s. 77.
Maria Cytowska, reprod. za: B. Milewska-Waźbińska, Wspomnienie pośmiertne,
„Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 2007, t. LXX, s. 108.
Witold Czachórski, sygn. XXI-235-001, ze zbiorów Archiwum PAN.
Czesław Czapów, reprod. za: Czesław Czapów 1925–1980. Świadectwa trzech
pokoleń, red. W. Kawczyńska, Warszawa 2003, s. 3.
Franciszek Mieczysław Czubalski, sygn.  1-N-3290, ze zbiorów Narodowego
Archiwum Cyfrowego.

713 Spis ilustracji

Adam Czyżewicz, reprod. za: A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, t. I,
Warszawa 1998, s. 332.

Marian Danysz, ze zbiorów Archiwum UW.

Jan Bohdan Dembowski, sygn. 1-N-125, ze zbiorów Narodowego Archiwum
Cyfrowego

Antoni Bolesław Dobrowolski, sygn. 1-N-131, ze zbiorów Narodowego Archiwum
Cyfrowego

Witold Doroszewski, sygn. 432/I, ze zbiorów Muzeum UW.

Stanisław Ehrlich, ze zbiorów archiwum UW.

Krzysztof Ernst, ze zbiorów Archiwum Wydziału Fizyki.

Janusz Bogdan Faliński, ze zbiorów Białowieskiej Stacji Geobotanicznej UW.

Wacław Gajewski, fot. M. Wierzbicka, ze zbiorów Archiwum Polskiego
Towarzystwa Botanicznego.

Natalia Gąsiorowska-Grabowska, sygn. XXXII-32-001, ze zbiorów Archiwum
PAN.

Aleksander Gieysztor, sygn. 151/I, ze zbiorów Muzeum UW.

Marian Gieysztor, A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, t. I, Warszawa
1998, s. 523.

Henryk Feliks Greniewski, reprod. za: www.logika.uwb.edu.pl/ptlifn/doc/
historia/ hg.pdf.

Bolesław Gutowski, sygn. 42-L-138, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego

Wiktor Hahn, sygn. X-247- 005, ze zbiorów Archiwum PAN.

Stanisław Helsztyński, sygn. XXI-53-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Stanisław Herbst, sygn. 530, ze zbiorów Muzeum UW.

Leopold Infeld, ze zbiorów Archiwum Instytutu Fizyki Teoretycznej UW.

Henryk Jabłoński, sygn. X-105-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Tadeusz Jaczewski, reprod. za: „Polskie Pismo Entomologiczne”1974, nr 44, z. 4,
s. 691, ze zbiorów Tomasza Majewskiego.

Maurycy Jaroszyński, sygn. 1-A-2277, ze zbiorów Narodowego Archiwum
Cyfrowego

Stanisław Kałużyński, ze zbiorów Biblioteki Wydziału Orientalistyki UW

Krystyna Kasprzyk, ze zbiorów Agaty Sobczyk.

Wiktor Kemula, ze zbiorów Archiwum ICHF PAN.

Stefan Kieniewicz, sygn. 149/I, ze zbiorów Muzeum UW.

Antonina Kłoskowska, sygn. XXI-252-001, ze zbiorów Archiwum PAN,

Leszek Kołakowski, sygn. 127/I/27/001, ze zbiorów Muzeum UW.

714 Portrety Uczonych. Profesorowie Uniwersy tetu Warszawskiego po 1945

Włodzimierz Kołos, fot. R. Kołos.
Jerzy Kondracki, reprod. za: „Prace i Studia Geograficzne” 2008, t. XL, s. 101..
Karol Koranyi, sygn. 1269, ze zbiorów Muzeum UW.
Wiesław Kotański, reprod. za: Beyond Borders: Japanese Studies in the 21st
Century. In Memoriam Wiesław Kotański, red. A. Kozyra, I. Kordzińska-
Nawrocka, Warszawa 2007.
Janina Kotarbinska, sygn. XXVI-63-001, ze zbiorów Archiwum PAN.
Tadeusz Kotarbiński, sygn. 1-N-292, ze zbiorów Narodowego Archiwum
Cyfrowego
Jan Kott, reprod. za: J. Kott, Postęp i głupstwo, t. I: Publicystyka, notatki z podróży
1945–1956, Warszawa 1956, s. 3.
Roman Kozłowski, sygn. X-190-001, ze zbiorów Archiwum PAN.
Zygmunt Kraczkiewicz, sygn. XX-177-001, ze zbiorów Archiwum PAN.
Mieczysław Kreutz, ze zbiorów Tomasza Krokowskiego.
Adam Krokiewicz, ze zbiorów Archiwum UW.
Julian Krzyżanowski, sygn. 1-N-315, ze zbiorów Narodowego Archiwum
Cyfrowego
Piotr Kubikowski, sygn. XXI-265-001, ze zbiorów Archiwum PAN.
Witold Kula, fot. Marcin Kula.
Kazimierz Kumaniecki, sygn. 20-64, ze zbiorów Narodowego Archiwum
Cyfrowego
Władysław Kunicki-Goldfinger, fot. M. Ostrowski, ze zbiorów Archiwum
Polskiego Towarzystwa Botanicznego.
Mieczysław Künstler, fot. Raoul David Findeisen, ze zbiorów Teresy Künstlerowej.
Kazimierz Kuratowski, sygn. IV-249-002, ze zbiorów Archiwum PAN.