จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ไเตโฒฒุ::31^1\

ในณ3:ขาข)ส’Xเต์ฒ3:จุสงีงนเกสัาเปีางีข่

1

*?

ซ]รงข13:ก3โห1โม่3ตเกส้ไ๚

โซ)มซ)โนง1นซ) 3:31ช'ซเานเซ)สิงศ’ผ

2 ™ฐในต3I งงฅ์!ชตฑเสกข31 ปช่,ปน,.ข)3

ฌ เนรห?กข)สํยข)ส!?)ไรขา3131)4 ง่ดเซ)ข)?รนห31313’
ง่นซ่นซ)3สี่^ธนงาศม ซ)ซ)ธ)ไก31ช’^*'3



ไเฅ#ฬ]ณ*!อุป็เ111ซกงีทป็

ในข)Xขาขเส,มเต็งีข)3:จุ35สนเกสัาแาสข

หรงข!ร:กรุ)นาใ!เรตเกสัา ๆ
ใสัพนข/ในงานข/ร:ราช’หานเข!สิงศ’ข!

หสรงม่ร:๘3ฐํในตร|33ฅ์1ชตหเสทฃร)ป^,ม่.น.,ข)

ใน เนรุหนาข!สันข/สา?ศรขาร!ร)น รัตเข!ข/สรนหรารๅ
รันรันห^หี่ ^ ร่นวาคน ข/หชิศ&้’ก(รรุรุ^า)ช’

ลิขสิทธิของสำนกราชเลขาธิการ

จสุตเต.3ฟ0^6

เลขหะ!,ปิยใ" (V^1^-1

113.^4

พ่ระบาทสมเด็จพระเจาอยู่หำมพระราชดำร'สเหนอเกลา ฯ
ว่า หลวงประเสริฐไมตรื (วงศ โชติกเสถยร) ได้ร',บราชการสนอง
พระเดชพระคุณด*วยความซอส0'ต่ย์สุจริตประกอบดวยวิริยะ
อุตสาหะอย่างยงตลอดมาชานานตงแต่ตนร'ชกาล เบนเหตุให้ทรง

ไว้วางพระราชหฤท์ยและได้ทรงยกย่องชุบเลยงในตำแหน่งอัน

สำค'ญหลายตำแหน่ง

บดน หลวงประเสริฐไมตริ กงอนิจกรรมล่วงไป และกงวาระ
ทิสุดทิจะพระราชทานเพล่งศพแล่ว จงทรงพระกรุณาโปรดเกล่า
โปรดกระหม่อมให้พิมพ์จดหมายเหตุพระราชกิจรายวนในพระบาท
สมเด็จพระจุลจอมเกล่าเจาอยู่หำ เพิอพระราชทานเบนอนุสรณ์
ทรงหวงพระราชหฤท'ย่ว่าพระราชกุศลทํกษิณานุปทานม'ย่ทิ,ได้ทรง
พระราชอุทิศแก'หลวงประเสริฐไมตริ ก‘บทงประโยชน์อินจะพิง
เกิดแต่หน่งสอน จะบ่นดาลวิบากสมบตอนด็งาม อำนวยกิฎฐคุณ
มนุญผลแก'หลวงประเสริฐไมตริ ในสมปรายภพตลอดกาลทุกเมอ

ไป.

ทระตำหนกจิตรลดารโหฐาน
วนที่ ๑๐ ธนวาคม พทธศกราช ๒๕๑๒

*

คานา

สมุดจดหมายเหฅุพระราชกิจรายว'นในร*ชกาลพระบาทสมเด็จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หำ ที่ร'กษาไว้ที่สำน*กราชเลขาธิการ มีตง
พ.ศ. ๒๔๒๐ จนถึงบื่สนร*ชกาล แต่บางบี!ขาดหายไปคนหาไม่พบ สมุด
เหล่านั้เบนสมุดสำหรบจดบ'นทีกรายวน ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมพระยาเทววงศ์วโรประการทลเกล้าฯถวายในการขนบี่ใหม่ เล่มแรก
คือเล่มบ พ.ศ. ๒๔๒๐ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หำทรง
บ*นทีกเองเกือบฅลอคที่งเล่ม ต่อจากนนจึงโปรดให้เบึนหน้าที่กรมราช
เลขานุการบ*นทีกถวาย

ถึงราชกาลที่ ๖ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงปราจิณกิติบด็
ดร'สส'1งก*คขนให้ทลเกล้า ๆ ถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หำ
ส่วนหนึ่งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๐ และต่อมาเมื่อสนร'ชกาลที่ ๖ แล้ว พระบา
สมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หำทรงพระกรุณาโปรดเกล้าๆ พระราชทา
หอพระสมุดหลวงให้เบนสมปติของหอพระสมุดสำหร*บ่พระนครซึ่งไค้
เปลี่ยนมาเบนหอสมุดแห่ง-ชาติบดนึ่ สมุดเหล้านนจึงดกไปเบ็นสมปติ
ของหอสมุดแห่งชาติดำย หอสมุดแห่งชาติไค้อนุญาคให้จดพิมพ์ขํ้
โอกาสต่างๆเบนลำดบมา โดยแบ่งออกพิมพ์เบนภาคๆจนหมดฅนฉบ*บ่
ปรากฏว่ามีผ้นิยมในสารฅถะของจดหมายเหดุพระราชกิจรายวนนึ่อย่าง

กวางขวาง และเบนที่เสียดายกนที่หมดฉปบ่ก้างอยู่เพียงนน ไม่มีโ

จะได้อ่านทราบกวามอนมีอย่ต่อมา

ข

เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ่าอยู่ห่วมีพระราชประสงค
ตนฉบ'บหนำสือที่มีอยู่ในสำนิ'กราชเลขาธิการเพี่อพิมพ์พระราชทาน
งานศพหลวงประเสทุ)ไมตรี (วงศ์ โชติกเสถียร) สำน*กราชเลขาธิกา
จึงได้ก'ดจดหมายเหตุพระราชกิจรายวนในพระบาทสมเด็จพระจุลจอม-
เกลาเจ้าอยู่หำเล่มบ พ.ศ. ๒๔๓๑ ต่อจากที่ได้ก*คขนไว้ในรชกาลท
นำขนทูลเกล้าฯถวาย ก็ต่องคำยพระราชประสงค์ และทรงพระกรุ
โปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์ขนพระราชทานเบนจำนวน ๒,00๐ ฉบ*บ

ในการพิมพ์ค!งํ้นํ้ ได้จดพิมพ์ภาพประกอบและจดทำก
เชิงอรรถในบางแห่งดำย.

สำนิกราชเลขาธิการ
ว*นํที่ ๘ ธ*น'วาคม ๒๕©๒

พระมหาครุผาธิคผ

สมเด็จพระบรมราชินนาถ
ทรงพระกรุณาโปรดเกลา ฯ ส่งแจกนดอกไม้ไปพระราชทาน

แก'หลวงประเสริฐไมตริ ขณะทบวยทบาน



พระมหากรุณาธคุณ

คุณหลวงประเสริ;ฐไมตรีไค้ยำยลังลัดจากกระทรวงการค่าง
ประเทศมาประจำสำนักราชเลขานุการในพระองค์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๙

และได้ตามเสด็จไปประจำ ณ ที่ประทบเมืองโลซานน่ในตำแหน่งราช-

เลขานุการประจำพระองค์พระบาทสมเด็จพระเรัๅอย่หำตราบจนกระทง
เสค็จกฒัประเทศไทยเบนการถาวร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๔ รวมเวลาประ-
มาณเกือบ ๖ 1)

ในระหว่างเวลาที่คุณหลวงประเสริ^รับราชการสนองพระเดช
พระคุณ ณ ประเทศสวิฅเซอร์แลนค์นํ้ แม้จะมีราชการไม่ถึงขนหนัก
ฅลอคเวลา แค่บางกราวก็ถึงขนมากและรีบค่วน เพราะตองทำงานแค่
ผู้เคียว บางขณะก็ฅองทำตนวางตนให้ภาคภูมิสมในลักษณะราชเลขา-
นุการประจำพระองค์ บางขณะก็ฅ่องสงบอยู่ในสำนักราชเลขานุ
ทำฅำเบ็๋นเสมียนพิมพ์ดีด รับโทรศพที่พูตโทรศพที่คำยฅนเอง ๆลๆ
วางตำมีบทบาทรับตำแหน่งค่าง ๆ ของสำนักราชเลขานุการประจำ
พระองค์ให้ครบถำนอย่างสมบูรณ์และสมเกียรติ

ฅลอตเวลาที่ประจำ ณที่ประทบเมืองโลซานน์นั้ พระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หำได้ทรงแสดงพระเมตตาแก่คุณหลวงประเสริ^เสมอมา

และเมื่อมีการสี่ง,ใดที่'จะตองปฏิบํต โดยเฉพาะลับฝรังแล้วก็ท

และแนะคำยพระราชกระแสอนนื่มนวล ที่งนํ้ ทำให้คุณหลวงประเสริ^
มีกำลังใจและจงรักภกคีต่อองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หำอย่างสค

บางกราวมึงานบางอย่างซึ่งในทรรศนะของคุณหลวงประเสริฐเ
อย่างห'แง แค่เมื่อกราบบำคมทูลแล้วไม่ทรงเห็นดำย คุณ,หลวงประเสริ
ก็เวียนกราบบ'งคมทูลหลายกรงหลายคราเหมือนก้บเด็ก ‘คุ จะกราบบ*งคม
ทูลขออะไรสำอย่าง เรื่องชนิดนึ่มำจะ เบนพวกนักหนังสือพิ
ประเทศมารบกวนขอเผาถ่ายพระบรมฉายาลำษณ์ซึ่งมีอย่เบนเนือ
คิคว่าจะหารายไค้ ไม่ว่าจะเบ็1นประการใด พระบาทสมเด็จพระเล้าอยู
ไม่เคยกรั้วหรือทรงแสคงอะไรที่ว่า'ไม่พอพระราชหฤทํยแก่กณหลว
เสริฐ เลย ทำให้คุณหลวงประเสริฐมีพลำใจและนึกถึงพระมหากรุ
อยู่เสมอ

เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๔ ตามเสด็จกลบมาประเทศไทยแล้ว ทรง
พระกรุณาโปรดเกล้า ๆ ให้ริบราชการเบนราชเลขานุการในพระองค
เด็จพระบรมราชินืนาถ ณ พระตำหนิกจิตรลดาต่อไป

คุณหลวงประเสริฐไมตรีรีบเรีมเรียนพระราชอธยาศ'ยสมเด็จ
พระบรมราชินีนาถ ปรารภหนักใจว่าอาจจะทำอะไรที่เบึนกาวผิดพลา
ไค้ แค่กิคว่าถึงแม้จะผิดพลาดก็กงจะพระราชทานอภไเให้ เพราะท
พระราชอธิยาศ,ยงดงามเยือกเย็นเบ็๋นคุณล้กษณะประจำพระองค์อยู่แล
พระราชกิจใน!)แรก ๆ ยำไม่มากมายนัก แด่บื่ด่อ ๆ มาไค้เพี่มเ
ทวีคูณตรีคูณอย่เรื่อย ๆ การจดการค่อนรบแขกไทยและด่างประเทศ
มีไม่นอย อนึ่ง พระราชกิจก็ผิดแผกแตกต่างไปกว่าพระราชกิจข
พระบาทสมเด็จพระเล้าอยู่หำ แค่อย่างไรก็ตาม เมื่อไค้นำความก
บงคมทลเรียนพระราชปฏิบตแล้ว ทรงมีพระราชเสาวนีย์แนะถึงเ

(๓)

ให้แก้ไขควยกระแสพระราชคำรสอนนีมนวลเช่นเดียวกน ทง์มีพระ

พ*กฅร์ยี่มแย่ไแจ่มใสทรงพระเมตตาตลอดเสมอมา ทำให้คุณหลวง

ประเสริฐสบายใจ และมีกำลังใจหาญสู้ในพระราชกิจซึ่งมีมาทำทิศใ

ระยะหล*ง ‘คุ

คุณหลวงประเสริฐไมตรีเรี่มบืวยเมื่อ พ.ศ. ๒๕0๙ ควยโรค
^เ1(0 11ฑ1ทนก6 ธx{'011ส^1V^ 06โ1ฑ311113 คอเซลลในรางกายเกดขดแยง
ก้นเอง ได้รีบการทรมานจากโรคน้มาก เมื่อเจ็บประมาณ ๒ ใ]เศษ
ก็ได้เปลี่ยนวธีร*กษา อาการดีขนจนคิดว่าจะมีหว*ง แด่ความหวงน1น
ก็ต้องสลายไป ย*งหาสาเหตุไม่ไค้ว่าอะไรทำให้หำใจลมโดยเฉียบพลัน
ที่ง ‘คุ ที่รีบการตรวจว่าหำใจดี รวมเวลาที่บวยถึง ๒ บี่ก*บ *๐ เดือนเศษ
ชีวิฅก็ต้องพ่ายแพ้แก่พญาม*จจราช ยั้อแย่งคืนมาไม่ไค้แม้ว่าจะได้พยา
อย่างสุดผึ๋มือ

ขณะที่ลมบวยนน สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ได้ทรงเอาพระท*ย
ใส่ไต่ถาม พระราชทานคอกไม้ กระเช่าผลไม้ ให้ราชเลขานการใน
พระองค์และขำทูล ละอองธุลี พระบาทไปเยี่ยมที่ บาน และที่โรง พยาบาล
เนือง ๆ จวบจนวาระสุดต้าย เมื่อคุณหลวงประเสริฐรบพระราชทาน
กรงใด ก็นีงนาน ซาบซงในพระมหากรุณาธิคุณจนบอกไม่ถก อนึ่ง

ขณะที่พกรกษาต้วอยู่ที่โรงพยาบาล ก็โปรดเกลัา ฯ ให้รบไ

ในพระบรมราชานุเคราะห์ ทรงนึกถึงขำทูลละอองธุลีพระบาทไม่ได้

ละที่งเลย

คณหลวงประเสริฐไมตรีถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวนที่ ๘ พฤศจิกายน

พ.ศ. ๒๕@๒ ทรงพระกรุณาโปรดเกลัา ๆ ให้รบศพไว้ในพระบรม

(๔)

ราชานุเคราะห์ และจะเสด็จ ๆ พระราชทานเพลิงศพแก่คุณหลวงประ
เสริ^ไมตรี อไแบนเกียรติแก่คุณหลวงประเสริฐและสกุลโชติกเสถียร
อย่างหาที่สุคมิได้

เบนพระ!มหากรุณาอคณล่นเกลาลนกระ!หม่อม

หปืรา ประเสริฐไแตร

พฤศจิกายน ๒๕๑๒

ทระมหากรุณาธิคณ

X*

V'"" ‘

.-!^ชิ -

หลว'}ประเส?!ไมตรี (ว'}ศ์ โชติกเสถียร)
ป.ช., ป.ม., ห.รี.

ชาต^ 0๖ ตุลาคม ๒,*(*๐

อน็ปึกรรม ๘ มฤคปึกายน ๒&อ13

(?ษติ&เกติ*?? ฟ่^?^?เ^^

.?.ก ,.11.(1 ..อ*.[เ

03*3*เ/ แคโผีต .'๔0 กแกเ

๔©38๙ แชโค(กิๆไค ๖ แ?โกคแธ





ปร?{วํตโดยสิงเขป

ของ

หลวงประเสริฐไมลร (วงศ โชติกเสถยร)

หลวงประเสริ3ไมฅรี (วงศ์ โชติทเสถียร) เบนบฅรของพระยา
สรรพกิจปรีชา (ชื่น โชติกเสถียร) และคุณหญิงฉลวย สรรพกิจปรีชา
เกิคเมื่อวนที่ ๑๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๔๐ ณ อำเภอพระนคร จ*งหว*ด
พระนกร มีประว์ติย่อโดยส*,งเขป คือ

การศกบา

เมื่อกรงเยาว์'วิย หลวงประเสริ3ไมตรีได้เรีมเรียนหน*งลึอที่
โรงเรียนว*คอนงค์ และไปฅ่อที่โรงเรียนราชวิทยาล*ยเบีนโรงเรียนสุดท็าย
ในประเทศไทย หล*งจากนนพระยาสรรพกิจปรีชาผู้บิดาซึ่งขณะนน
รบราชการอย่ ณ กรุงลอนดอน ไค้ให้ไปศึกษาฅ่อที่ประเทศอ*งกฤษ
ขณะนนมีอายเพียง ๑๔ บี การศึกษาในประเทศอ*งกฤษปรากฏด้งนํ้

พ.ศ. ๒๔๕๔ เขำเรียนที่ ^ร0๒ฒซ0น56 ร0เ1๐01'//ธธณแศ'-
พ.ศ. ๒๔๕๖ 011-ร63 ธถ51&0(า จบช*ใ-เสงสดชองโรงเรยนน
อ*นเบีนโรงเรียนเดรียมเขำโรงเรียน ?11๖110

8๐1า๐๐1

เขาเรยน ๖11(ริ0แ68© ธฑธึ!&ก(า ไค

1-0ผ 1^1(1(316 II

พ.ศ. ๒๔๕๘ (0

พ.ศ. ๒๔๖๐ เฅรียมสอบเข่ามหา:วิทยาลย 0x1๖๗ กบกรู
พ.ศ. ๒๔๖๔ ส่วนฅัว และสอบเข่ามหาวิทยาลัยนื่ไ
หนึ่งบื่ภายหลัง
เข่าเรียนทีมหาวิทยาลัย 0x1๖๗ จนได้
ปริญญา 8.^. เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๔
ได้ไปเรียนอ*กษรศาสตร์ต่อที่ประเทศฝรีงเศส

การร็บราชการและตำแทน'งหน,'เท

หลวงประเสริฐไมฅรีเริ'มเข่าทีมราชการเบนนกเรียนผู
สถานทูตไทย ณ กรุงลอนดอน และเบนผู้'ช่วยสถานทูฅนื่ประมาณเก
๕ บี่ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗0 ได้ยายไปเบื่นเลขานุการตรีประจำสถานทูตไทย
ณ กรุงปารีสต่อไป และไค้เลื่อนขํ้นเบนเลขานุการโทอยู่ต่อเนื่
สถานทูต ณ กรุงปารีสจนถึง พ.ศ. ๒๔๘๒ รวมเวลาที่อยู่สถานทูฅนื
ประมาณ ๑๒ บื่ จึงกลบเข่ามารบราชการประจำกระทรวงการต่าง
ประเทศ

รวมเวลาชีวิตแห่งการศึกษาและทีบราชการ ณ ต่างประเทศของ
หลวงประเสริเไมตรี ต่อเนื่องรวมกนมาประมาณ ๒๙ บื่ในระยะนื่

พ.ศ. ๒๔๘๕ หลวงประเสริ^ไมตรีไค้รบแต่งตํ้งให้ไปเบื
ไทย ณ เมืองไซ่ง่อน จนไค้รบตำแหน่งเบื่นกงสุลใหญ่ไทย ณ เมือง
ตลอดมา ๔ บื่

พ.ศ. ๒๔๘๙ หลวงประเสริ^ไมตรีไค้ร*บโอนให้ประจำสำนัก
งานราชเลขานุการในพระองศ์ และไค้ตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ

()

อยู่หำไปประจำ ณ ที่ประทำเมืองโลซาน'แประเทศสวิตเซอรแลนคใน
ตำแหน่งราชเลขานุการประจำพระองกตราบจนกระท'งเสด็จกล*บพระนคร
1มนิ พ.ศ, ๒๔๙๔

พ.ศ. ๒๔๙๔ รำราชการเบีนขำราชการสำนำพระราชว'ง ใน
ตำแหน่งราชเลขานการในพระองค์สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ประจำ
ณ พระตำหนำจิตรลดารโห^าน

พ.ศ. ๒๕๐๕ ออกจากราชการเพื่อร'บบำนาญเพราะเหตุสูงอายุ
ทรงพระกรุณาโปรดเกล่า ๆ ให้หลวงประเสรเไมตรีปฏิบ้ฅหน่าที่ที่เกี่ย
ขํอ์งกำพระราชกิจในสมเด็จพระนางเจา ๆ พระบรมราชินีนาถต่อไป

ราชการพิเศษ

กำยายน ๒๔๖๘ เบนผู้ช่วยผู้แทนรำเบาลผึายไทยในการประชุม
000(1087 &เา(1 060{ว1ว751^ ทีกรงมาคริค

กำยายน ๒๔๖๙-๗๐ เบ็่นผู้ช่วยในคณะผู้แทนในการประชุมสำนิบาต
ชาติที่เจนีวาประจำบี ๒๔๖๙ และ ๒๔๗๐

กำยายน ๒๔๗© เบีนเลขานุการในคณะผู้แทนโนการประชม
สำนิบาตชาติที่เจนีวา

มิถุนายน ๒๔๗๒ ถึง เบีนผู้แทนร*ช่เบาลไทยในการประชุมประจำบี

มิถุนายน ๒๔๘๓ ทุก"]บีของกรรมการของสมาคมนานาประเทศ
ว่าควยเรื่องถนน

กรกฎาคม ๒๔๘๔ ได้รำแต่งต1งให้ไปราชการพิเศษในคณะผู้แทน
รฐบาลไทย รำโอนอาณาเขต'ชุด จ''งห'ว*ดนคร
จำปาศกต

^เกรา^เม ๒๔๘๕ (๘)
ธนวากม ๒๔๙๔
มิถุนายน ๒๕๐๓ เบนกรรมการผู้1ช่วย,ในคณะผู้แทนผายไทยในคณ
กรรมการบกบนเฃฅแคน
คณะริ^มนฅรีลงมคิแต่งฅํ้งให้เบนกรรมกา
พิจารณาปรบปรุงช้รู่เธรรมนูญ
ตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจิาอยู่หำไปประเ
อเมริกาและยุโรป

อสริยากรณ็๋และเกยรติยศทึได้รบจากต่างประเทศ (ตามลำติ'บ

เบญจมาภรณ์ช้างเผือก
จตุรถาภรณ์มงกุฎไทย
จิตรถาภรถ!,ช้างเผือก
ตริฅาภรณ์มงกุฎไทย
(ว!!©Vช1161: บ6 ณ บ621011 บ'เง01ม]6ษ1'
มงกุฎอิตาลี ชน ๔
0810161: บ© 1’0โบ1'6 บ6 บ©0[501บ บ6 บ6เ21เ1เ16
ตริฅาภรถเช้างเผือก
ตติยจลจอมเกล้าวิเศษ
เหรียญบรมราชาภิเษกรชกาลที่ ๙
ทวีติยาภรณ์มงกุฎไทย
เหรียญจิกรพรรติมาลา
ทวีติยาภรณ์ช้างเผือก
เหรียญรํฅนาภรณ์ ชน ๓
ทุติยจลจอมเกล้า

(-)

1-3 016(1^1116 ซ6 1ล 00111"1*00116 (เหรียญทอง)
ประถมาภรณีมงกุฎไทย
เหรียญราชรวิทอง
ประถมาภรณ์ช้างเผือก
หลวงประเสริฐไมตรีไค้ถึงแก่อนิวิกรรม เมื่อว*นที่ ๘ พฤศจิกายน
พ.ศ. ๒๕๑๒ รวมอายไค้ ๗๒ บ ๒๓ วน.

เมื่อถึงแก่อนิจกรรมแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกลาฯ พระราช-
ทานนาหลวงอาบศพ พระราชทานเครื่องเกียรติยศประกอบศพตามเกียรติ
ของผืได้ร'บพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ประถมาภรณ์ช้างเผือก
และทรงพระกรุณาโปรคเกลา ฯ พระราชทานพระมหากรุณาเบนกรณี
พิเศษอีกหลายประการ เช่น

ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯพระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์
ในการศพโดยฅลอคมา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ๆ ให้มีสวดพระอภิ-
ธรรมพระราชทาน ๗ คืน และทรงบำเพ็ญพระราชกุศล ๗ วน พระ
ราชทานควย

อนึ่ง ในโอกาสที่วิะประกอบการรบพระราชทานเพลิงศพ
ณ เมรหนำ-พล้บพลาอิศริยาภรณ์ตามเกียรติยศ ไนวนท ๒๙ ธนวาคม

๒๕๑๒ นน ไค้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้สำนกพระราชว'งกำหนด

การเบึนงานที่จะเสด็จพระราชคำเนิน ท1งํ้นึ่ นบได้ว่าไค้ทรงมีพระมหา
กรณาธิกุณแก่หลวงประเสริฐไมตรี อย่างสุดที่จะประมาณไค้.



พระบาทสมเด็จพระเจาอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจา ฯ พระบรมราชินนาถ ทรงพระกรุณาโปรดเกลา ฯ
พระราชทานพวงมาลาตงหน9,1โ1กศศพในการบำเพ็ญพระราชโI'ศล ฟ่ วน พระราชทานแก่ศพหลวงประเสริฐไมฅร



ณโๆใ!?&[ใ?'เชแใ/!,]ษ?ใแ'แ^แเ'{ส้.แใเ^ ณษ











วํนทรํช์กาล ๗0๘® วน ๓ ฯ ๕ คา บชวดยํงเปนนพศกํ ๑๒๔๙

6)

(๑0 เมษายน ๒๔๓๑(6เ))

ว*’นนเรื่มว่นจ่ายสงกรานฅบื่ช'วคส่ม่ฤทธิศก โปรดให้แผ่พระ

ราชกุศลพระบรมวงษานุวงษ ขำ-ราชการก่อพระทรายที่ว'คเทพคิริน-

ทรา^วาศดามเคย เวลาเย็นมีการสวดพระพุทธมนฅฉลองพระเจดีย์ทราย
ที่วดเทพคิรินทราวาศ พระสงฆ ๓๐ รูป

ที่ในพระบรมมหาราชว*งมีการสวดพระพุทธมนฅเศกนาที่จะ

สรงมุรธาภิเศกในพิธีสงกรานฅนี พระกรูไทย ๔ ราม*ญ ๔ .สวดบน

พระที่น*งอาภรณ์กิโมกข

พระเจ้าอยู่ห์วไม่ได้เสด็จออก

วันทร่ชกาล ๗0๘๒ ว่น ๔ ฯ ๖ คา บชวดย่งเปนนพศกํ
(๑๑ เมษายน ๒๕๓๑)

วน-นีเปน'วนมหาสงกร'านฅ เวลาเชาเลั้ยงพระสงฆที่สวดมนฅ

ว*ดเทพคิรินทราวาศในการฉลองพระเจดียทราย ไม่ได้เสดจพระราช

ดำเนิน

เวลากํ่ามีสวดพระพุทธมนตบนพระที่นีงดุสิฅมหาปราสาทพิธี

เฉลิมพระชนมพรรษาดามธรรมเนียมเดิม พระสงฆที่สวดมนตนน พระ

ราชาคณะผู้ใหญ่ผู้นอยที่จะสรงนาและถานาที่แทนพระราชาคณะผู้อาพาธ
๖0 รป สวดมุรธาภิเศกที่พระที่น่งอาภรณภิโมกข ๘ รูป พระเจ้า

อย่หวไม่ไค้เสดจออก

((9) ขณะนั้นทาง:าชการยงใช้ปฏิทินจ0นทรคติ บฅ่อมาจงประกาศใช้ปฏิทินสรยคทิและ!ช้
รฅนโกสนทรศ้กราช

วนทรชกาล ๘)0๘๓ ว‘น ๕ ฯ1 ๖ คา บชวดยิงเปนนพศก็ ©๒๔๔

(๑๒ (.นนากน ๒๔๓๑)

เวลาเช็าโปรดให้สมเดจพระบรมโอรสาธิราช^ เสดรออก
ทรงประเคนพระสงฆที่สวดมนฅเมื่อคืนน ๖๐ รป แลวโปรดให้นิมนฅ
พระสงฆที่ฉ*นกือกรมหมื่นวชิรญาณ'๒^ พระองค์เจ้าพระหม่อมเจ้าพระ
ราชาคณะผู้ใหญ่ผู้น้อย แลถานาที่มาแทน-พระราชาคณะผู้อาพา
ในพระที่นงชนดา ทรงประเกนไตรแพรพ*คขนนกแก่พระราชาคณะที่ง์
ปวงแลวทรงประเคนไตรแพรขวดนาหอมแก่ถานานุกรมที่มาแทนผู้ชรา
อาพาธ ถานานุกรมกล*บออกมาแต่พระราชาคณะไปสรงนาพุที่เขา พระ
เจ*าอย่หำเสดจไปประท*บที่สรงนาพระคำย แล่วพระสงฆกรองไตรที่ร*บ
ใหม่ขั้นไปบนพระที่น้งดุสิตมหาปราสาท พระเจ่าอยู่หำเสดจออกที่น1น
ทรงประเคนเช่าแช่ พระสงฆรบพระราชทานฉนแลำถวายอนโมทนา
อดิเรกถวายพระพรลาแล่วเสดจขั้น

เวลากํ่ามีสวดมนตบนพระที่น'งดุสิตมหาปราสาท เปนการ
ฉลองพระทรายบนดาศกดิ พระสงฆที่สวดมนฅ ๔๑ รป แลมีสวด
มรธาภิเกีกที่พระที่น้งอาภรณภิโมกขเหมือนเวลาวานน

(๑) สมเด็จพระบรมใอรสาธิราช เจำพามหาวชรุณหส สยามมกุฎราชกุมาร
(๒) สมเด็จพระมทาสมณเจา กรมพระยาวชรญาณวโรรส

๓

วนทรชกาล ณ์0๘๔ ว'น ๖ ฯ ๖ คํ่า บ่1ชวดสํมฤทธิศก ด๒๕0
(ส๓ เททายน เ2)๔๓©)

วนนฟน-7นเถลิงศก บี่ชวดสมฤทธิศ1ก็®๒๕๐ เวลาเช้า ๔
โมงเสศ พระเช้าอยู่หำเสดจออกทรงประเกนพระสงฆรบพระราชทาน
ฉันเช้าแลว ภอไค้พระฤกษพระเช้าอยู่หำเสดจเช้าสู่พระแท่นสรงมุรธา
ภึเศกสนาน ที่ศาลาช้างพระที่นังดสิฅมหาปราสาทตามโบราณประเพณี
แลวเสดจขั้นทรงสรงนาพระบรมอ*ษฐิพระอษฐิ ซึ่งเช้าพนักงานเชิญมา
ไว้ในพระฉาก แลวเสดจออกทรงประเกน พระสงฆรบพระราชทานฉัน
เช้าแช่ เช้าพนักงานเชิญพระบรมอษฐิพระอ*ษฐิประดิษฐานบนพระที่
นังเสวฅฉัตรแลโต๊ะจีน ทรงทอดผ้าก่หลวงสด'ปกรณแลโปรดให้เช้านาย
ทอดผ้าก่สด'ปกรณอึกแล้วเสดจขั้น มีสด*ปกรณรายช้อยอึก ๕๐๐ แล้ว
พราหมณีเวียนเทียนพระเจดียทราย เสรจแลวพนักงานแห่พระเจดียทราย
ไปวดมหาธาตุ

เวลาบ่าย ๕ โมง มีกาวเลยงเช้าแช่พระบรมวงษานุวงษที่สนาม
หญ้าริมพระวีมานรถยาจนเวลาคํ่า เช้านายทรงเครื่องอย่างยี่บ่1น

เวลากํ่าโปรดให้สมเดจพระบรมโอรสาธิราชเสดจไปสด*ปกรณ
พระอ*ษฐิพระบรมวงษานุวงษที่หอพระนาค

๔
วันทรํชกาล ต)0๘๕ วน ต) ฯ ๖ คา บชวดส0มฤทธิศก็ ๑๒๕0

(๑๔ (.มนายน ๒๔๓๑^

วนนโปรดให้สมเคจพระบรมโอรสาธิราชเสดจไปสรงนากรม
พระปวเรศวริยาลงกรณ/®'1 สมเคจพระพุทธโฆษาจารืย^ ในการ
สงกรานฅ

วนทร0'ชกาล ๗0๘๖ ว0น ๑'ฯ ๖ คา บชวดสมฤทธิศก็ ๑๒๕0
(๑๕ เมนายน ๒๔๓๑)

เวลาเช่าก่อนยํ่ารุ่ง พระบาทสมเดจพระเจ้าอยู่หำเสดจพระ
ดำเนิน ทรงพระราชยานแต่น่าพระที่นงจ้ก่รกรีไปประทบพระที่น
ราชกิจวินิจฉ่ย ประทบตรีสกบเจ้านายช่าวาชการแลวเสดจลงทรง
พระที่น่ง์เวสาตรี ออกเรือพระที่น่งไปตามลำนา ถึงท่ายเกาะเกิดเ

เช่า ๕ โมงเสศ หยุดเรือพระที่น่ง้ถ่ายลำเสดจพระราชดำเนินพรอมดำย

สมเคจพระนางเจ้าพระบรมราชเทวิที่0’'* พระนางเจ้าพระราชเทวี1(๔)
สมเดจพระเจ้าลูกเธอ เสดจขั้นไปถึงพระราชวำบางปอินเวลาเที่ยงเส
เสดจจากเรือพระที่นงขั้นทางพระที่นงวโรภาศพิมาน เสดจไปประทบ
พระที่น่ง้อุทธยานรามสเกียร

(๑) สมเด็จพระมหาสมณเจำ กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์
(๒) สมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสเทว)
(๓) สมเด็จพระศรสวรินทิราบรมราชเหว พระพนสัสสาอํยกาเจำ
(๔) สมเด็จพระศริพํชรินทราบรมราชินนาถ





แ02[โ&Iเไ&เ&เ&ซิณ



๔

กรนเวลา ๗ ทุ่มเสศ เกิคเพลิงไหม้ขนที่โรงลกรในพระราชวง

เสกจออกประท*บท็องพระโรง โปรดให้พระบรมวงศานุวงษแลทหาร

มหาคเล็ก ทหารร*ก่ษาพระองค์เข่า'ไปด*บเพลิง แด่ทหารนนห่ามมิให้

มีสากราวธเข้าไป ส่วนข้าราชการพลเรือนนนไม่โปรดให้เข้าไปเปน

อ*นขาก เวลา ๓ ยามเสศ เพลิงคบหมดแล้ว โปรกเกล้า ๆ พระราช

ทานเงินแก่ทหารที่ด*บเพลิงท*วกน โปรกให้พระเจ่านองยาเธอหลาย

พระองค์ทรงใต่สวนชำระคนที่นอนในโรงลกรให้ไค้ความว่าใครทำเพลิง

ไหม้ ไค้กวามว่าอีแยไ)ทาษพน”ก่งาน จุดโกมไว้นอนหลับโคนโคมลม

เพลิงไหม้ขั้น โปรดให้ลงพระราชอาญา ๕0 ที ฅามที่มีความผิด

วํนที่รํชกาล ๓)๐๘๓) วน ๒ ฯ ๖ คา บ,ชวดสํมฤทธิศก็ ๑๒๕๐
. (๑๖ เนบายน ๒๔๓๑)

เวลาบ่าย ๕ โมงเสก พระเจ่าอ?งู่หำเสดจออกประตูเทวะราช
คัลไลเปนกระบวนข้างใน เสดจลงเรือพระที่นึง์ลันเชียงใช้ใบแล่นขั
ไปตามลำนาเกือบถึงท้ายเกาะพระ เวลายากา เสดจกลับมาประท*บท1อง
พระโรง เจ่านายข้าราชการเผา ทรงแต่งเรื่องความกายเปนพระราช
นิพนธลงหนังสือวชิรญาณ^

(๑) พระราชปรารภเรองความตายในท่ามกลางอายุ

๖

วนทรชกาล ๘0๘๘ วน ๓ ฯ ๖ คา บ'ชวดส้มฤทธิศก็ ๑๒๕0
(©๓) เบบายน ๒๙๓©)

เวลาบ่าย ๕ โมงเสศ พระเจ้าอยู่หำ เสดจเปนกระบวนชำงใ
ออกประตูเทวราชกลไล ทรงเรือกนเชียงใช้ใบแล่นล่องไปฅามลำน
ถึงเกาะเกิคเวลาทุ่มเสศ เสคจกลบ เสดจประทบทองพระโรง เจ้านาย
ชำราชการเผาครู่หนึ่ง เสดจขน

วนท้รํชกาล ๘0๘๘ วํน ๔ ฯ ๖ คา บชวดสํมฤทธิศก็ ©๒๕0
(๑^ เมเบายใ4 บปื๔๓๑)

เวลากาทุ่มเสศมึการทำบญสวกมนฅทึ,คำหนืกพระอรรคชายา
เธอหม่อมเจาสาย^๑) ขนพระฅำหน,กใหม่ ในพระราชวํงบางปอิน พระ
สงฆวคนิเวศน์ธรรมประวฅ ๑๐รูป สวคพระพุทธมนฅ พระเจ2าอย่หำ
เสคจลงที่นน เจานายเข่าไปเผาควย เวลายามเสศสวคมนฅเสรจเสคจ
ขน

(๑) ทรงสถาปนาพระอิศริยยศเบน พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจาสายสวลภิรมย์ กรมขน
สทธาสินนาฎ เมอ พ.ศ. ๒๔๓© เบ1นพระวมาดาเธอ กรมพระสุทธาสิน้นาถูบยมหาราข
ปดิวรดา ในร*ชกาลท ฟ่

วนทรชกาล ต่)๑00 วํนื ๕ ฯ ๖ คํ่า บี1ชวดสํมฤทธิศก็ ๑๒๕0
(๑ลิ่ เมษายน ๒๔๓๑)

เวลาเช่าโมงเสศ เลั้ยงพระเช่าที่ตำหน*กพระอรรคชายา^
พระเจ่าอยู่หำเสดจลงที่นน

เวลากา เสดจออกทองพระโรง เจ่านายขาราชการเผ้า เสดจ
ประทบอยู่จนเวลา ๒ ทุ่มเสศ เสดจขน

วไเนืมีหุ่นจีนในพระราชวิงจนเวลา ๕ ทุ่มเลิก
ที่บางปอินนกลางวินรอนจด ปรอดฅํ้งแด่ ๙๙ ถึง ๙๙ คีกรึ
ครึ่ง เวลากลางคืนมีลมพดเสมอไม่ใคร่ขาด ตงแต่วนเสดจพระราช
ดำเนินมาถึง ในวินนเวลา ๕ ทุ่มเสศฝนตกมากแลวพรำไปจน ๓ ยาม
จึงหาย

วนที่รชกาล ต)®0๑ วน ๖ 'ฯ0 ๖ คา บ1ชวดสัมฤทธิศก็ ๑๒๕0
(๒0 เมษายน 1ธุปิ๔๓๑)

เวลายํ่ากํ่า เสดจประท,บที่เฉลียงทองพระโรง เจ่านาย ขำราช
การ เผ้าทลลอองธุลีพระบาท ประท‘บดรสอยู่จนทุ่มเสศ เสดจขํ้น

วนนั้คํ่ามีหุ่นจีนช่างในเหมือนเวลาวานนํ้

(๑) บจจบันนรอแลว

วํนทรํชกาล ๘๑0๒ ว'น ๘ ๑ฯ, ๖ คา บชวดส'มฤทธิศก็ ๑๒๕0
(๒๑ เนชายน ๒๔๓๑)

เวลาบ่าย ๕ โมงเสศ เสดๆออกทางประตูเทวราชกลไลฟน
กระบวนข่างใน เสดจลงเรือพระที่น่งก*นเชียงใช้ใบล่องตามลำนาถึ
เกาะเกิด เสดจขั้นประพาศไร่แตงตามบนเกาะแลวโปรดเกล่า ๆ พระ
ราชทานเงินชาวไร่ เวลาทุ่มเสศเสคจกลบ เสดจประทบทองพระโรง
เจ้านาย ข่าราชการเผ้า ริบส่งอยู่จน ๒ ทุ่มเสศ เสคจขั้น มีหุ่นจี
คืนหนึ่ง

วนทรํชกาล ๘๑0๓ วน ๑ ตฯ’ ๖ คํ่า บ่1ชวดสํมฤทธิศก ๑๒๕0
(๒๒ เนชายน ๒๔๓๑)

ไม่ไค้เสดจออกทองพระโรง ไม่ทรงสบายพระบาททรงมำลม
ลงในพระราชวงทบพระบาทถลอกไป

วนที่รํชกาล ๘๑0๔ วน ๒๑ฯ’ ๖ คา บ่1ชวดสัมฤทธิศก็ ๑๒
(๒๓ [นชายน ๒๔๓๑)

ไม่ไค้เสดจออกอีกวนหนึ่ง

ตำอยำงลายพระราชหํฅถเลขาในพระบาทสมเด็่จพระจุลจอมเกล่าเจ2าอยู่
ทีทรงบนทีกในสมุดจดหมายเหตุพระราชกิจรายวนเล่มแรก
บพุทธศ',กราช ๒๔๒๐



วนทรชกาล ๙)๑0๕ ว่น ๓ ดฯ'๖ คา ม'ชวดสํมฤทธิศก็ ๑๒๕0
(๒๔ เมษายน 1๑0๔๓๑)

บ่าย ๕ โมงเสศ พระเจ้าอยู่หำเสดจออกประทบทองพระ โรง เว
เจานายขำราชการเผา รบสํ่งราชการต่าง "I พระยามหามนตรี^โ นำ
นายหว่างที่มีนาใจอุสาหแต่บ่านนนไม่โปรดทรงรีบไว้คืนกลีบ่ไป
ท1ุม■เส'ศ'เสด'“จะขน 1

ว0นทรีชกาล ๙)๑0๖ วน ๔๑ฯ'๖ คา บชวดสํมฤทธิศก็ ๑๒๕0
(๒๕ เมษายน 1๑0๔๓๑)

ยํ่าคํ่า พระเจ้าอยู่หำเสดจออกทองพระโรงประทบพระเฉลียง
เจ้านาย ขำราชการเผา รีบ่ส'งคำยเรื่องจะเสดจกลีบ่กรงเทพ ๆ แลเรื่อง
อื่น ฯ เวลายามเสศ เสดจขํ้น

วนทึรีชกาล ๙)๑๐๙) วน ๕ฯ๖ คำ บชวดสํมฤทธิศก็ ๑๒๕0

(๒๖ เมษายน ๒๔๓๑)

เวลายํ่าคํ่าแลีว เสดจออกประทไ)ที่เฉลียงทองพระโรง แต่ท
พระราชคำเนินเองไม่ได้มาหลายวนแลว ต่องทรงถดบ่างทรงเกาะยึดคน
บ่าง กำหนดเสดจกลบกรุงเทพ ๆ พรุ่งนื พระยามหามนตรีนำชาวกรุง
เก่าถวายบ่าน พระราชทานเงินเจ่าของบ่าน ชิ ชง เวลา ๒ ทุ่มเสคจขน
(®) พ-^ยามหามนตร (อำ อมรานนท์) ภายหลังเบนพระยาพไชยสงคราแ

ซี)0

วนทรชกาล ต)๑๐๘

เวลากา เจำพนักงานท8ง์ปวงที่จะตามเสดจกล*ม จดเรือแลขอ
มาเฅรียมกอยเกาะเกิด เวลา ๕ ทุ่ม เสดจกล*'บจากพระราชว*งบางปอิน
โคยเรือเล็ก เสดจทางประฅูสากรประพาศเพราะเสดจทรงพระราชดำเนิน
ไม่ไค้ ดองทรงถัด จึงเสดจทางในเรือไฟเล็กจูงมาประท*บเรือพระที่น*ง
เวสาฅรีทื่นัายเกาะเกิดแล่นลงมา เวลาเกือบรุ่งถีงท่าพระตำหนั
เสดจกลบเข็าสู่พระราชว*ง เมื่อเสดจขนตองทรงพระเก้าอ

วํนที่ริ'ชกาล ฟ้๑0ลี่ วน ฟ่ฯ๖ คา บชวดสํมฤทธิศก็ ๑๒๕
(๒๘ เบนายน ๒๔๓๑)

วนนั้ไม่ได้เสดจออกเหมือนกน แด่เสดจลงที่ชนฅํ่นั^ ก

วนที่รํชกาล ต)๑๑0 ๔
(๒ลี่ เบนานน ๒๔๓๑)

วนนั้ไม่ได้เสดจออกขุนนางเพราะเสดจพระราชดำเนินไม่
เสดจลงชนดาตามเกย

(อ) พร&ที่น่งจ่กรมหาปราสาหช*มล่า!