The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Materi Pacelathon kelas VII

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by Latifatul Khofi, 2023-08-01 10:14:26

Modul Ajar

Materi Pacelathon kelas VII

Modul Ajar PEMBELAJARAN BAHASA JAWA Disusun Oleh : Latifatul Khofi Materi Pacelathon SMP/Mts/Sederajat VII


Identitas Modul Ajar 1 Identitas Penulis Mata Pelajaran Fase/Kelas/Semester Alokasi Waktu Pokok Bahasan Profil Pelajar Pancasila Sarana dan Prasarana Kompetensi Awal Target Peserta Didik Model Pembelajaran : Bahasa Jawa : D/VII/Gasal : 2 Pertemuan (2 JP x 45 menit) : Pacelathon : Heterogen (Umum) : Gawai dan internet, modul ajar berbasis flipbook materi pacelathon : Peserta didik mampu menyampaikan ungkapan rasa simpati, empati, peduli, dan pendapat pro/kontra secara etis dalam memberikan penghargaan secara tertulis dalam teks multimodal. : Reguler/tipikal : Problem Based Learning Latifatul Khofi Universitas Negeri Semarang [email protected] 082145494485


Pemahaman Bermakna Pertanyaan Pemantik Tujuan Pembelajaran Melalui kegiatan praktik menuturkan ungkapan simpati, empati, peduli, dan penghargaan dalam dialog (pacelathon) sesuai unggahungguh basa yang tepat, peserta didik dapat menjiwai kepribadian jawa sebagai bentuk pengembangan karakter pelajar yang berakhlak mulia. Melalui kegiatan berbicara, peserta didik dapat meningkatkan kemampuan komunikasi aktif. a. b. Wis nate krungu bapak utawa simbah ngaturi unjukan tamu nalika Rebo wekasan? a. b. Apa kang kokucapake nalika tanggamu kepaten? c. Kepriye patrape nalika matur sangarepe wong tuwa? Setelah mengamati konteks dialog dan dengan melakukan diskusi kelompok (gotong royong), peserta didik mampu bernalar kritis menuliskan (merumuskan) ungkapan simpati, empati, peduli, dan penghargaan dengan unggah-ungguh berbahasa Jawa yang tepat. Melalui diskusi kelompok (gotong royong), peserta didik dapat menganalisis kesalahan penggunaan undha-usuk basa dalam penerapan ungkapan simpati, empati, peduli, dan penghargaan dalam dialog (pacelathon). Peserta didik mampu menuliskan (merumuskan) dialog sederhana berisi Ungkapan simpati empati, peduli, dan penghargaan menggunakan unggahungguh berbahasa Jawa yang tepat. a. b. c. 2


Profil Pelajar Pancasila Rencana Asesmen Penilaian Sikap Observasi (Jurnal Penilaian Sikap) Penilaian Pengetahuan Tes Formatif - LKPD Gladhen 1 (Assesment as learning) Peserta didik mengerjakan LK tentang unggah-ungguh basa. Tes Sumatif - Evaluasi Sumatif (Assesment of learning) Peserta didik mengerjakan evaluasi melalui Google Form Penilaian Keterampilan Produk (Assesment as learning) Peserta didik menyusun atur-atur sesuai konteks yang disajikan dalam LKPD Gladhen 1. a. b. Beriman, Bertakwa kepada Tuhan YME, dan Berakhlak Mulia [Akhlak pribadi dan sesama manusia] Peserta didik dapat mempraktikkan unggah-ungguh basa sebagai wujud kepribadian jawa. Berkebinekaan Global Peserta didik melakukan praktik komunikasi dengan unggahungguh basa yang tepat. Gotong Royong [Kolaborasi] Peserta didik diharapkan dapat berkolaborasi dalam diskusi pemahaman materi dan pemecahan masalah. Bernalar Kritis [Memperoleh dan memproses informasi dan gagasan] Peserta didik dapat menganalisis ketepatan penggunaan undhausuk basa dalam komunikasi harian. b. a. c. d. 3 a. a.


Pendahuluan Siswa menjawab salam yang disampaikan oleh guru Siswa dan guru berdoa bersama untuk memulai pembelajaran Guru menyapa siswa Guru menanyakan kehadiran siswa Siswa menyimak penjelasan guru mengenai kompetensi,tujuan dan kegiatan yang akan dilakukan Siswa menyimak apersepsi dari guru mengenai materi pacelathon (Pertanyaan Pemantik). 1. 2. 3. 4. 5. 6. 15 menit Kegiatan Inti Siswa menelaah tujuan pembelajaran yang disampaikan oleh guru, yaitu “Siswa mampu menuliskan (merumuskan) ungkapan simpati, empati, peduli, dan penghargaan dalam dialog (pacelathon) sesuai konteks.” Siswa menyiapkan internet dan gawai untuk membuka link modul ajar materi pacelathon. Siswa bersama guru mendiskusikan permasalahan yang dihadapi dalam keseharian terkait hambatan penerapan unggah-ungguh basa. Siswa berdiskusi dengan guru terkait konteks pacelathon yang sering ditemui dalam keseharian. Siswa membentuk kelompok untuk mendiskusikan LKPD yang berisi berbagai konteks pacelathon. Siswa dalam kelompok memperhatikan konteks pacelathon yang disajikan dalam LKPD (Gladhen 1). Siswa dalam kelompok menuliskan ungkapan yang benar sesuai konteks dan unggah-ungguh yang tepat. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 45 menit TAHAPAN RINCIAN KEGIATAN ALOKASI WAKTU Kegiatan Pembelajaran 4


Kegiatan Inti 8. Siswa dalam kelompok menyusun ungkapan yang telah didiskusikan dalam bentuk pacelathon. 9.Siswa (perwakilan kelompok) melakukan praktik pacelathon sesuai unggah-ungguh basa dan konteks di hadapan kelompok lain. 10. Siswa (kelompok lain) dan guru berdiskusi menganalisis ketepatan penggunaan unggah-ungguh basa yang disampaikan kelompok penyaji. 11. Siswa dalam kelompok menganalisis kebenaran penggunaan undhu usuk basa dalam dialog yang tersaji dalam LKPD (Gladhen 2). 12. Siswa bersama guru berdiskusi untuk mencari ketepatan unggah-ungguh basa dalam pacelathon yang tersaji dalam Gladhen 2. Penutup Siswa bersama guru menyimpulkan materi pembelajaran pada hari ini. Siswa bersama guru mengevaluasi pembelajaran yang telah dilakukan. Siswa mendapat penugasan dari guru Guru mengakhiri pembelajaran. 1. 2. 3. 4. 20 menit 5 Pembelajaran Remidial Peserta didik yang belum mencapai ketuntasan belajar sesuai hasil analisis penilaian akan diberikan : pemberian pembelajaran ulang, bimbingan perorangan, belajar kelompok dan pemanfaatan tutor sebaya. Pembelajaran Pengayaan Berdasarkan hasil analisis penilaian, peserta didik yang sudah mencapai ketuntasan belajar diberi langkah-langkah pembelajaran pengayaan untuk perluasan dan/atau pendalaman materi (kompetensi) dalam bentuk mengerjakan tugas dengan bentuk soal yang lebih tinggi.


6 Pangertene Pacelathon


Pacelathon Pacelathon yaiku omong-omongan wong loro utawa luwih kang duweni ancas tartamtu. Pacelathon iku uga kalebu kasusastran Jawa. Pacelathon iku asale saka tembung lingga, yaiku celathu. Celathu duwe teges omongan utawa guneman. Budi Pakartine Pacelathon yaiku nalika celathu, supaya mranani saben wong kudu nggatekake budi pakerti. Budi pakartine wong kang nindakake pacelathon iku kudu nganggo waton (tata cara), yaiku: 1) Guneman ora waton guneman 2) Ngadege, lungguhe lan obahe badan 3) Banter lirihe swara 4) Polatane 5) Intonasine Wong kang nyemak/ngrungokake pacelathon kudu nggatekake paugeran-paugeran yaiku: a) Topik utawa bab kang diomongake ana ing pacelathon. b) Wong kang nindakake pacelathon. c) Papan anggone nindakake pacelathon. Pangerten Pacelathon Budi Pakarti Pacelathon Nyemak Pacelathon 7


Basa kang digunakake kudu empan papan nyocokaken sing omong-omongan lan sing diajak omong-omongan, dadi kudu nggatekake unggah-ungguh basa. Unggah-ungguh basa Jawa, yaiku adat sopan-santun, tata krama, tata susila, nggunakake basa Jawa. Wujude unggah- ungguh basa Jawa kaperang dadi papat, yaiku ngoko lugu, ngoko alus, krama, lan krama alus. Basa Ngoko Lugu Basa ngoko lugu, yaiku basa kang digunakake tanpa oleh kecampuran tembung krama. Tembung-tembung kang ndhapuk ukara kabeh tembung ngoko. Basa ngoko lugu digunakake kanggo guneman karo wong sing wis padha rakete, kayata: a) Kanca padha kanca b) Wong tua marang anak c) Guru marang muride d) Bapak/ibu (tuan) marang rewang (abdine) Rumuse ragam basa ngoko lugu: ngoko+ afiks (imbuhan+akhiran) ngoko Tuladhane: a) Dita tuku gula. b) Aku kepengin mangan bakso. Basa kang digunakake nalika pacelathon Wujude unggah-ungguh Basa Jawa 1). 8


Basa ngoko alus, yaiku ragam basa Jawa kang tembungtembunge dumadi saka tembung ngoko lan kecampuran krama inggil kanggo ngajeni sing diajak guneman. Basa ngoko alus iki biasane dienggo marang wong sing raket, nanging esih ngajeni, yaiku: a) Adhik marang kakange. b) Kanca sing suwe ora tau ketemu/urung akrab. c) Guru marang kepala sekolah sing sepantaran. Rumuse ragam basa ngoko lugu: tembung ngoko + krama inggil + krama andhap + afiks (awalan + imbuhan) ngoko. Konsep gawe basa ragam ngoko alus, yaiku: Tembung ngoko sing arep dienggo ngurmati wong liya diganti dadi krama inggil, yen ora ana tetep nganggo tembung ngoko. Tembung ngoko sing kanggo awak dhewe senadyan ana tembung krama inggile ora kena diganti karo krama inggil tetep nganggo tembung ngoko. Ukarane kadhapuk saka tembung ngoko + krama inggil + krama andhap + afiks (awalan + imbuhan) ngoko. Afiks (awalan, akhiran) tetep ngoko, kejaba ater-ater kok lan panambang –mu, diganti dadi panjenengan. Padatane basa ngoko alus iku digunakake kanggo gunem karo wong sing wis akrab nanging esih tetep kepengin ngurmati. Tuladhane: a) Aja padha ribut, Bapakku lagi sare! b) Budhe engko arep kondur karo sapa? 2). c) b) a) d) e) 9


Basa Krama Basa krama, yaiku ragam basa Jawa kang kabeh tembunge sing dienggo iku nganggo tembung krama. Rumuse: tembung krama + afiks (awalan, akhiran) krama Krama lugu digunakake kanggo: a) Wong sing nembe kenal b) Dhokter menyang pasien c) Bakul marang sing tuku Tuladha: a) Samenika kula taksih wonten ing kantor. b) Sampeyan badhe tindak pundi? Basa Krama Alus Basa krama alus, yaiku ragam basa kang kabeh tetembungane krama kabeh. Krama alus digunakake kanggo a) wong nom menawa matur marang wong tuwa b) anak buah marang pimpinan c) wong sing durung kenal. Tuladha: a) Panjenengan menapa badhe tindakan? b) Bapak kondur rikala wingi sonten. 3). 4). 10


11 Nulis lan ngandharake Pacelathon


Nulis Pacelathon Nulis Pacelathon Sadurunge bisa ngandharake pacelathon kanthi cetha, para siswa digladhi nulis pacelathon. Dene nalika nulis pacelathon iku mesthine ana paugerane. Paugeran kanggo nulis pacelathon iku kaya ing ngisor iki. Cara nulis pacelathon Wujude guneman Jeneng paraga ditulis Gunakake tandha wacan titik loro (:) sawise jeneng paraga Guneman ditulis ing jero tandha kutip (“....”) Katrangan panggonan, wektu lan swasana ditulis ing jero tandha kurung () Ancer-ancer pacelathon Anggone nyemak pacelathon, kudu nggatekake bab-bab kang wigati kaya ing ngisor iki. Catheten bab-bab kang wigati, yaiku topik kang diomongake, sapa kang celathu, lan papan dumadine pacelathon. Nulis isine pacelathon, yaiku owahana saben bab kang wigati saka pacelathon mau dadi ukara banjur ukara-ukara iku disusun kanthi urut. 1). 2). a. b. c. d. e. a. b. c. 12


Ngandharake Pacelathon Ing pasinaon bab iki, nalika para siswa wis gladhi nulis teks pacelathon, pramila para siswa kudu gladhi ngandharake teks pacelathon. Perkara kang kudu digatekake nalika ngandharake teks pacelathon, yaiku : a. kudu paham marang isine teks pacelathon b. pengucapane sing cetha c. intonasine kudu trep d. mimik/ekpresi (polatan) kudu trep e. solah bawa kang ora digawe-gawe. Ngandharake Pacelathon Tuladhane Pacelathon Marwanto Pak Agung Marwanto Pak Agung Marwanto Pak Agung Marwanto Pak Agung Marwanto Pak Agung : “Sugeng sonten Pak, badhe matur sekedhap”. : “Iya-iya Le, kene pinarak mlebu dhisik”. : “Inggih Pak, matur nuwun”. : “Ana wigati apa?, dene sliramu sore-sore tekan kene”. : “Mekaten Pak, kula dipundhawuhi bapak supados matur kaliyan Pak Agung menawi benjing Minggu, jam 07.00 dhusun ngriki ngawontenaken kerja bakti sesarengan. Kanthi mekaten panjenengan kapurih ngumumaken dhateng warga sanesipun”. : “Apa maneh Le, welinge Bapak”? : “Sampun Pak, mekaten kemawon”. : “Matura bapak, menawa welinge wis daktampa lan arep daktindakake saiki”. : “Inggih Pak, matur nuwun sanget. Menawi mekaten sampun cekap anggen kula sowan matur. Kula nyuwun pamit”. : “Ya, Le, padha-padha. Ngati-ngati ya ning dalan” 13


1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. C e l a t h u W a t o n P o l a t a n T e m b u n g C e t h a G l a d h i W i g a t i T u l a d h a N g a n d h a r a k e A n c a s K a l e b u M r a n a n i P a u g e r a n N d h a p u k D u m a d i N g aj e n i R a k e t S e n a d y a n N e m b e P r a m i l a S e k e d h a p P i n a r a k W i g a t i K a p u r i h W e l i n g e C e k a p : O m o n g a n : Tata cara : Tingkah : Kata : Jelas : Latih : Penting : Contoh : Menyamp a i k a n : Tujuan : Termasuk : Menyentuh hati : Aturan : Ditata : Terjadi : Menghargai : Akrab : Walaupun : Baru saja : Maka : Sebentar : Mampir : Penting : Disuruh : Pesannya : Cukup 1 4 B a u s a s t r a


Penilaian Sikap 15 Jenis Penilaian Bentuk Instrumen : Proyek : Uraian 1. Beriman, bertakwa kepada Tuhan YME, dan berakhlak mulia. Akhlak beragama Akhlak pribadi Akhlak Kepada Sesama 1. 2. 3. Berdoa sesuai kepercayaan masing- masing saat memulai pembelajaran. Menerapkan unggah-ungguh selama mengikuti pembelajaran. Menjawab salam saat mengawali dan mengakhiri pembelajaran. 1. 2. 3. Memberi bantuan saat teman lain 2. Berkebinekaan Global Mengenal dan menghargai budaya Antusias memberikan pertanyaan, tanggapan, respons terkait materi pembelajaran yang sedang dibahas. 3. Gotong Royong Kolaborasi Berbagi Bekerjasama dalam kelompok. Menyampaikan hasil diskusi di hadapan teman 4. Mandiri Regulasi Diri Tidak menyalin (plagiat) pekerjaan teman lain saat proses kegiatan mandiri. Tidak mengganggu teman yang sedang serius mengerjakan tugas. 5. Bernalar Kritis Memperoleh dan memproses informasi dan gagasan. Mengumpulkan tugas sesuai target yang telah ditetapkan. NO. Profil Pelajar Pancasila Elemen Kunci Indikator Pencapaian Peserta Didik Rubrik Penilaian membutuhkan.


16 No. Nama Siswa Tgl Catatan Perilaku Butir Sikap Tanda Tangan Tindak Lanjut Hasil Tanda Tangan 1. 2. 3. Jurnal Observasi Nilai A Sangat Baik (Tercapai) Jika siswa memiliki sikap sesuai indikator pencapaian yang diharapkan. B Baik (Berkembang) Jika siswa baru menampakkan sikap sesuai indikator pencapaian yang diharapkan. C Kurang (Belum Terlihat) Jika siswa memiliki sikap kurang baik, tidak sesuai indikator pencapaian yang diharapkan.


1. Kesesuaian jawaban dengan konteks tercapai berkembang baru mulai terlihat belum terlihat 2. Kesesuaian penerapan undhu-usuk basa tercapai berkembang baru mulai terlihat belum terlihat 3. Kelengkapan atau kompleksitas penggunaan kalimat. tercapai berkembang baru mulai terlihat belum terlihat NO. KRITERIA SKOR 93-100 SKOR 84-92 SKOR 75-83 SKOR <75 Kesesuaian jawaban dengan konteks Kalimat yang digunakan sesuai dengan konteks percakapan. Kalimat yang digunakan cukup sesuai dengan konteks percakapan. Kalimat yang digunakan kurang sesuai dengan konteks percakapan. Kesesuaian penerapan undha-usuk basa Penerapan undha usuk basa tepat. Masih terdapat satu kesalahan kata penerapan undha usuk basa. Masih terdapat banyak kesalahan kata penerapan undha usuk basa. Kelengkapan atau kompleksitas penggunaan kalimat. Kalimat yang digunakan kompleks, menggunakan atur- atur dan pangareparep. Kalimat yang digunakan hanya menggunakan atur-atur. Kalimat yang digunakan menggunakan atur- atur sangat sederhana. Jenis Penilaian Bentuk Tes Bentuk Instrumen : Proyek : Tes Tulis - Kelompok : Uraian INDIKATOR TERCAPAI BERKEMBANG BARU MULAI TERLIHAT Norma Penilaian Penilaian Keterampilan 17


Gladhen 1 PITUDHUH Tulisana jeneng kelompokmu. Rembugana karo kelompokmu nalika nggarap gladhen iki. Garapen kanthi tliti 1. 2. 3. KELOMPOK 1. 2. 3. 4. 5. 18


Gladhen 1 Gawea ukara atur-atur kang trep manut unggah-ungguhe jumbuh karo prastawa (konteks) kang wus dicawisake! Atur-atur Prastawa Sepatumu jebol amarga wingi kanggo mlaku-mlaku ing acara pramuka. Weruh bab mangkono, Pak Prayit, guru olahragamu maringi sepatu. Apa kang bakal kokucapake marang Pak Prayit? "Matur nuwun, Pak! Sampun dipunparingi sepatu. Mugi-mugi saged migunani. Kula boten saged ngaturi menapa-menapa. Mugi-mugi dados ganjaranipun Bapak, dipunwales dening Gusti Allah.” Tuladha Atur-atur Dina iki ngepasi dina laire Ibukmu. Nalika kowe ketemu Ibukmu, apa kang bakal kokucapake marang Ibukmu? 1. Prastawa Atur-atur 2. Prastawa Bu Tejo lagi nandang sungkawa. Bapake, Mbah Beja seda. Nalika nglayad, apa kang bakal kokucapake marang Bu Tejo? 19


Atur-atur 3. Prastawa Mas Dayat lagi nandang lara. Dheweke lagi wae tiba saka montor. Nalika nuweni, apa kang bakal kokucapake marang Mas Dayat? Atur-atur 4. Prastawa Sesuk kuwi ngepasi Riyaya Idul Fitri. Kowe sakulawarga arep sowan daleme simbah. Nalika tekan daleme simbah lan arep nindakake sungkeman, apa kang bakal kokaturake? Atur-atur 5. Prastawa Sedhela maneh ing itungan menit wis ngancik taun anyar. Kowe lagi nganakake acara sakulawarga. Apa kang bakal kokucapake marang bapak/simbokmu? Atur-atur 6. Prastawa Satengahe pamulangan, awakmu kebelet arep nguyuh. Apa kang kokucapake marang Bapak/Ibu Guru nalika arep ijin ana paturasan? 20


Atur-atur 7. Prastawa Dina iku kowe ora ngumpulake tugas amarga mau bengi lek-lekan. Apa kang bakal kokucapake marang Bapak/Ibu Guru supaya ora didukani? Atur-atur 8. Prastawa Dina iki Bapak ngaturi sedulur-sedulur dolan menyang omah amarga ing dhusunku lagi nganakake pengajian. Apa kang bakal kokucapake nalika nyuguhake pangan lan omben marang dhayoh kang wis teka? Atur-atur 9. Prastawa Kowe arep dolan menyang omahe Siti liya dhusun saprelu sinau klompok. Satengahe dalan, kowe lali omahe Siti. Kebeneran, ana warga dhusun kang ana ngarepan omah. Ana kalodhangan kanggo takon persise omahe Siti. Apa kang bakal kokucapake nalika takon marang warga dhusun mau? Atur-atur 10. Prastawa Pak Kadus arep nganakake kumpulan saprelu ngrembug acara nyadran sasi ngarep. Kowe minangka anggota karang taruna diwenehi tugas mbagekake ulem (undhangan). Nalika sowan Pak Bejo ngaturake ulem, apa kang bakal kokucapake? 21


No. Materi No Soal Soal Bentuk Level Indikator Soal 1. Undhausuk Basa 1-10 Coba temtokna ukara iki bener utawa luput manut paugeran unggah- ungguh basane! Yen pranyata bener, centhangen Bener (B), yen luput centhangen Luput (S)! Yen wangsulanmu Luput (S) coba wenehana garis ngisor tembung kang ora trep undha-usuk basane banjur golekana tembung kang bener! Bener Salah C4 Disajikan teks dialog sederhana, peserta didik dapat menganalisis kesalahan penggunaan undha-usuk basa dalam percakapan. No. Pilihan Wangsulan Bener (B) Luput (S) Katerangan Tembung sing Luput Tembung sing bener 1. Asma Nama 2. 3. 4. Kondur Wangsul 5. Maem Dhahar 6. 7. 8. 9. Dalem Griya 10. Kagungan Gadhah Kunci Jawaban Penilaian Pengetahuan Jenis Penilaian Bentuk Tes Bentuk Instrumen : Formatif : Tes Tulis-Kelompok Terstruktur : Benar Salah Kisi-kisi Soal dan Penilaian 22


No. Aspek Penilaian Skor Nomor Soal Jumlah Skor 1. Benar@Butir soal 1 2, 3, 6, 7, 8 5 2. Salah@Butir soal 3 1, 4, 5, 9, 15 20 Norma Penilaian Nilai = X SkorIdeal (100) Skor Perolehan Skor Maksimal 23


Gladhen 2 Tulisana jeneng kelompokmu Rembugana karo kelompokmu nalika nggarap LKPD iki Garapen kanthi teliti Pitudhuh 1. 2. 3. Jeneng Kelompok 1. 2. 3. 4. 24


No. Pacelathon Bener Salah 1. Bu Yuni : " Jenengmu sapa, Le?" Fatma : "Asmane kula Fatma, Bu." Benere : 2. Yeni : "Badhe mundhut menapa, Bu?" Ibu : "Arep tuku beras iki. Ndhuk." Benere : 3. Ardi : "Ren apa awakmu tepang Bu Rina?" Reni : "Oh inggih, Mas. Ingkang ngasta Basa Jawa ta?" Benere : 4. Kardi : "Bu kula badhe kundur nggih." Bu Guru : "Lho durung bel kok, mengko dhisik Mas!" Benere : 5. Siti : "Nyuwun sewu, Pak. Bapak badhe maem menapa?" Bapak : "Sak anane wae. Le. Jupukke sithik wae ya." Siti : "Oh nggih, Bapak." Benere : 6. Lina : "Bapak kalawau dipunpadosi kaliyan Pak Danu." Bapak : "Ana pesen apa, Ndhuk?" Lina : "Wonten uleman, Bapak diaturi tindak rapat wonten bale desa." Benere : 7. Anggi : "Eyang, menapa eyang kagungan sinjang bathik?" Eyang : "Lha arep gawe apa ta, Le?" Anggi : "Kagem praktik mbenjang wonten ing sekolahan, Eyang." Benere : 8. Simbah : "Aku tak budhal sek ya. Zak." Zaki : "Kok mboten nitih sepedha, Mbah?" Simbah : "Ora wis dipethuk Pakdhe nganggo montor." Zaki : "Oh nggihpun, ngatos-atos nggih Mbah." Benere : Coba temtokna ukara iki bener utawa luput manut paugeran unggah-ungguh basane! Yen pranyata bener, centhangen Bener (B), yen luput centhangen Luput (S)! Yen wangsulanmu Luput (S) coba wenehana garis ngisor tembung kang ora trep undha-usuk basane banjur golekana tembung kang bener! 25


No. Pacelathon Bener Salah 1. Rumi : "Mangga Bu pinarak dalemipun kula." Bu Rahma : "Iya maturnuwun, Nok. Gampang sesoke wae nek ana ibumu." Benere : 2. Pak Yuda : "Kowe duwe ingon-ingon apa ning omah, Cal?" Ical : "Kula kagungan ulam, Pak." Pak Yuda : "Iwak apa?" Ical : "Wah namung nila kaliyan patin mawon, Pak." Benere : 26


No. Materi No Soal Bentuk Level Indikator Soal 1. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 1 PG C3 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan informasi yang terdapat dalam dialog tersebut. 2. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 2 PG C3 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan informasi yang terdapat dalam dialog tersebut. 3. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 3 PG C3 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan diksi yang tidak sesuai dengan unggah-ungguh berbahasa Jawa. 4. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 4 PG C3 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan arti diksi yang terdapat dalam dialog tersebut. 5. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 5 PG C5 Disajikan konteks peristiwa, peserta didik dapat menentukan kalimat percakapan yang tepat sesuai unggahungguh berbahasa Jawa. 6. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 6 PG C4 Disajikan konteks peristiwa, peserta didik dapat menentukan kalimat percakapan yang tepat sesuai unggahungguh berbahasa Jawa. 7. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 7 PG C4 Disajikan konteks peristiwa, peserta didik dapat menentukan kalimat percakapan yang tepat sesuai unggahungguh berbahasa Jawa. 8. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 8 PG C3 Disajikan konteks peristiwa, peserta didik dapat menentukan kalimat percakapan yang tepat sesuai unggahungguh berbahasa Jawa. 9. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 9 PG C5 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan kalimat percakapan yang tepat sesuai unggahungguh berbahasa Jawa. 10. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 10 PG C3 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan informasi yang terdapat dalam dialog tersebut. Penilaian Pengetahuan Jenis Penilaian Bentuk Tes Bentuk Instrumen : Sumatif : Tes Tulis-Mandiri Terstruktur : Pilihan Ganda Kisi-kisi Soal 27


No. Materi No Soal Bentuk Level Indikator Soal 11. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 11 PG C5 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan diksi yang tepat yang terdapat dalam dialog tersebut. 12. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 12 PG C5 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan informasi yang terdapat dalam dialog tersebut. 13. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 13 PG C5 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan kesalahan berbahasa yang terdapat dalam dialog tersebut. 14. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 14 PG C5 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan informasi yang terdapat dalam dialog tersebut. 15. Pacelathon lan unggah-ungguh basa. 15 PG C5 Disajikan dialog sederhana, peserta didik dapat menentukan undha usuk basa yang terdapat dalam dialog tersebut. Kisi-kisi Soal No. Kunci PG No. Kunci PG No. 1. D 6. D 11. 2. C 7. D 12. 3. A 8. C 13. 4. A 9. B 14. 5. D 10. B 15. Kunci Jawaban Kunci PG A-B A-D C-D A-B A-D 28


No. Aspek Penilaian Skor 1. Pilihan Ganda @butir soal 10x1 10 Jawaban Benar 1 Jawaban Salah 0 2. Pilihan Ganda Kompleks @butir soal 5x2 10 Jawaban Benar 2 Jawaban 2 Jawaban Benar 1 Jawaban 1 Jawaban Salah 0 20 Rubrik Penilaian Nilai = X SkorIdeal (100) Skor Perolehan Skor Maksimal Norma Penilaian 29


Nama : Kelas : No. Absen : GATEKNA! 1. Ndedongaa marang Gustisadurunge awakmu nggarap! 2. Aja kelalen anggone ngisi NAMA lan KELAS! 3. Soal kaperang dadi 10 pilihan ganda lan 5 pilihan ganda kompleks. PILIHAN GANDA Wangsulana pitakon-pitakon iki kanthi milih wangsulan kang bener (A), (B), (C), utawa (D)! Pacelathon kanggo mangsuli pitakon 1 – 4. Simbah : “Nang, Nanang, mrenea sedhela!” Nanang : “Wonten punapa, Mbah?” Simbah : “Iki layange aturna kanggo Pakdhe Kasmo, ya!” Nanang : “Pakdhe Kasmo ingkang dalemipun wonten ing Dhusun Simbah : “Iya, Nang. Layang iki wigati banget. Iki uleman saka Nanang : “Inggih, Mbah, mangke kula paringaken.” Kang omahe ana Dhusun Semayu yaiku .... A. Pak Tani B. Nanang C. Simbah D. Pakdhe Kasmo Isine layang kanggo Pakdhe Kasmo yaiku .... A. pasamuan prangkat desa B. rapat panitia koperasi C. sosialisasi rega pupuk D. kumpulan koperasi Tembung kang luput ana ing pacelathon kasebut yaiku .... A. paringaken B. dalemipun C. mrenea D. aturna Tembung “ulem” ana ing pacelathon kasebut tegese yaiku .... A. layang B. iwak C. alem D. awak 1. 2. 4. 3. Semayu menika, Mbah?" Koperasi Tani, babagan sosialisasi rega pupuk." 30


5. 6. 7. "Mangke ndalu wonten griyanipun Raka wonten slametan. Raka dipundhawuhi bapak supados ndhawuhi Pak Kyai rawuh.” Kardi nembe madosi dalemipun Bu Guru Endah. Amargi boten mangertos dalemipun, Kardi banjur nyuwun pirsa dhumateng salah sijining tukang ojek. Ukara kang trep diaturake dening Kardi yaiku .... : “Apa kowe nggoleki Tuti? Entenana sedhela tak undangake Tuti. Bocahe ki lagi ngrewangi biyunge olah-olah.” : “....” “Nyuwun pangapunten, Pak! Kepareng badhe tanglet, dalemipun Bu Endah sisih pundi nggih?” “Nyuwun pangapunten, Pak! Kepareng nyuwun pirsa, dalemipun Bu Endah sisih pundi nggih?” “Nyuwun pangapurane, Pak! Kinten-kinten dalemipun Bu Endah sisih pundi nggih? Nuwun!” “Nyuwun pangapunten, Pak! Kepareng nyuwun pirsa, griyanipun Bu Endah sisih pundi nggih?” Menawa Siti bocah kang ngerti unggah-ungguh, wangsulane Susi becike ... A. “Inggih, Pak. Kula entosi. Sampun kedangon lo, Pak.” B. “Sampun lah, Pak. Boten usah ditimbali!” C. “Nah, ngaten ta, Pak, dipuntimbali saniki.” D. “Inggih, Pak. Kula tengga. Matur nuwun. Pak Yuda Susi Gatekake pacelathon ing ngisor iki! Raka anggone matur kang trep becike kepiye? “Pak Kyai, mangke ndalu dhateng wonten griya kula saprelu slametan nggih!” “Pak Kyai kasuwun teka wonten griya kula saprelu mandhegani slametan.” “Pak Kyai kasuwun rawuh wonten dalemipun kula saprelu ngrawuhi slametan.” “Pak Kyai kasuwun rawuh wonten griya kula saprelu mandhegani slametan. A. B. C. D. A. B. C. D. 31


Adhik wangsul sekolah banjur wisuh nyandhak kendhi arep ngombe. Semana uga Simbah ingkang ngelak arep ......... teh anget. Tembung kanggo ngganepi ukara kasebut manut unggah-ungguhe yaiku .... A. dhahar B. ngombe C. ngunjuk D. nginum Wangsulane Sena kang trep yaiku ... A. “Inggih njenengan mangan dhisik ta, Mas!” B. “Inggih panjenengan nedha rumiyin ta, Mas!” C. “Inggih panjenengan dhahar dhisik ta, Mas!” D. “Inggih kowe dhahar rumiyin ta, Mas!” Pratelan kang bener miturut pacelathon kasebut yaiku ... A. Kardi lagi adus. B. Kardi arep lelungan. C. Kardi arep adus. D. Kardi lagi ngenteni Sena Pacelathon kanggo mangsuli pitakon 9 lan 10. Sena : “Mas apa panjenengan mengko sida tindak? Kardi : “Sida Dhik, ning aku ngenteni kancaku dhisik.” Sena : “Hla panjenengan wis siram durung? Mengko yen kanca Kardi : “Iya aku tak adus dhisik. Nanging aku ya krasa luwe jane.” Sena : “. . . . .” panjenengan rawuh mrene panjenengan durung siap.” 9. 10. 8. 32


(Surti nembe wonten griya wingking. Dumadakan Bapak mlebet kanthi busana ingkang gluprut kenging lendhut.) 11. 12. PILIHAN GANDA KOMPLEKS Wangsulana pitakon-pitakon iki kanthi milih wangsulan kang bener (A), (B), (C), utawa (D)! Anggone mangsuli bisa milih pilihan wangsulan luwih saka siji. Pacelathon kanggo mangsuli pitakon 11 – 12. “Pak, sonten-sonten kok nembe wangsul?” “Iya, Nok. Bubar kerjabakti mbukak dalan sing kalangan lemah jugrug.” “Lah wonten pundi?” “Kae, wetan desa.” “Wanci kapan kadadosanipun, Pak?” “Mau esuk bubar udan gedhe kae.” “Lah menapa kala minggu kepengker nembe mawon dipunresiki dhapuran pringipun ingkang wonten ereng-ereng margi kaliyan Mbah Nata?” “Lah ya mbokmenawa amarga iku. Banyu udan banjur ora bisa ngresep ing lemah. Yen wit-witan wis dibabadi, oyod ora bisa nguwati lemah, mula gampang jugrug.”“Persis kados ingkang dipunterangaken guru kula, Pak!”“Mula awake dhewe prelu ngati-ati yen arep negor wit, Ndhuk!” “Nggih, Pak! Kula emut-emut. Bapak sampun kesupen adus riyin!” Surti : Surti : Surti : Bapak : Surti : Surti : Bapak : Bapak : Bapak : Tembung kang ora trep manut unggah-ungguhe ana ing pacelathon kasebut yaiku .... A wangsul B adus C wanci D dhewe Informasi kang bener manut pacelathon kasebut yaiku ... A Mbabadi dhapuran pring bisa ndadekake lemah jugrug. B Surti lagi jagongan ing omah ngarep nalika weruh bapak kondur. C Daleme Mbah Nata ambruk amarga kejugrugan lemah lan pring. D Bapak agemane reged amarga nembe rampung kerja bakti. 33


13. 14. Pacelathon kanggo mangsuli pitakon 13 15 “Sugeng sonten Pak, badhe kandha sekedhap”. “Iya-iya Le, kene pinarak mlebu dhisik”. “Inggih Pak, matur nuwun”. “Ana wigati apa dene sliramu sore-sore tekan kene?” “Mekaten Pak, kula dikengken bapak supados matur kaliyan Pak Agung menawi benjing Minggu, jam 07.00 dhusun ngriki ngawontenaken kerja bakti sesarengan. Kanthi mekaten panjenengan kapurih ngumumaken dhateng warga sanesipun”. “Apa maneh Le, welinge Bapak”? “Sampun Pak, mekaten kemawon”. “Matura bapak, menawa welinge wis daktampa lan arep daktindakake saiki”. “Inggih Pak, matur nuwun sanget. Menawi mekaten sampun cekap anggen kula sowan. Kula nyuwun pamit”. “Ya, Le, padha-padha. Ngati-ngati ya ana dalan” Marwanto : Pak Agung : Marwanto : Marwanto : Marwanto : Marwanto : Pak Agung : Pak Agung : Pak Agung : Pak Agung : Tembung kang luput lan benere kang trep manut undha usuke ing pacelathon kasebut yaiku .... A sliramu - panjenengan B pinarak - lungguh C kandha – matur D dikengken - dipundhawuhi Welinge bapake Marwanto marang Pak Agung yaiku ... A Dina minggu ana kerja bakti bebarengan ing dhusun. B Pak Agung kapurih ngumumake kerja bakti marang warga. C Marwanto diutus ngumumake kerja bakti marang warga. D Pak Agung maringi pirsa kerja bakti marang Marwanto. Panganggone basa krama kang ana ing pacelathon kasebut yaiku ... A Kanthi mekaten panjenengan kapurih ngumumaken dhateng warga sanesipun. B Matura bapak, menawa welinge wis daktampa lan arep daktindakake saiki. C Ana wigati apa dene sliramu sore-sore tekan kene? D Menawi mekaten sampun cekap anggen kula sowan.. 15. – 34


35 Rangkuman Pacelathon yaiku omong-omongan wong loro utawa luwih kang duweni ancas tartamtu. Pacelathon iku uga kalebu kasusastran Jawa. Basa kang digunakake kudu empan papan nyocokaken sing omong-omongan lan sing diajak omong-omongan, dadi kudu nggatekake unggah-ungguh basa. Unggah-ungguh basa Jawa, yaiku adat sopan-santun, tata krama, tata susila, nggunakake basa Jawa. Wujude unggah- ungguh basa Jawa kaperang dadi papat, yaiku ngoko lugu, ngoko alus, krama, lan krama alus. Nalika nulis pacelathon iku mesthine ana paugerane. Paugeran kanggo nulis pacelathon iku kaya : (a). Wujude guneman; (b). Jeneng paraga ditulis; (c). Gunakake tandha wacan titik loro (:) sawise jeneng paraga; (d). Guneman ditulis ing jero tandha kutip (“....”); (e). Katrangan panggonan, wektu lan swasana ditulis ing jero tandha kurung (). Nalika nyemak pacelathon uga kudu nggatekake bab-bab kang wigati kaya: a) Catheten bab-bab kang wigati, yaiku topik kang diomongake, sapa kang celathu, lan papan dumadine pacelathon. b) Nulis isine pacelathon, yaiku owahana saben bab kang wigati saka pacelathon mau dadi ukara banjur ukara-ukara iku disusun kanthi urut. Perkara kang kudu digatekake nalika ngandharake teks pacelathon, yaiku kudu paham marang isine teks pacelathon iku, lafal lan intonasine kudu trep, mimik/ekpresi (polatan praen) kudu trep, lan solah bawa kang ora digawegawe.


36 Daftar Pustaka Harjawiyana, Haryana. Kamus Unggah-ungguh Basa Jawa. (2001). Yogyakarta: Kanisius. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. Unggah-ungguh Bahasa Jawa. 2009. Jakarta:Yayasan Paramalingua. J.S.Poerwadarminta. (1939). Baoesastra Djawa. Batavia: J.B. Wolters’ Uitgevers Maatschappij N.V. Tukijo., Eko, Wahyudi., & Trimo. 2022. Mardika Basa lan Sastra Jawa. Jakarta:penerbit Erlangga.


Click to View FlipBook Version