Semester Ganep
1
GEGURITAN
Sadurunge pasinaon Basa Jawa diwiwiti, tansah ndedonga supaya
kawruh sing kokduweni bisa mancep ing angen-angen lan gampang
anggone ngecakake ing panguripan sabendina.
Sajroning Pasinaon tansah nggunakake basa Jawa sing apik lan bener
miturut unggah-ungguh lan undha-usuk basa.
Ancas Pasinaon
3.5.1 Menjelaskan struktur teks puisi bertema lingkungan
3.5.2 Menjelaskan pesan moral teks puisi bertema lingkungan
4.5.1 Menulis teks puisi bertema lingkungan
4.5.2 Membaca indah teks puisi bertema lingkungan
A. Mangerteni Geguritan
Geguritan yaiku salah sawijine karya sastra Jawa sing modern. Diarani modern
amarga anggone nulis geguritan ora kaiket paugeran-paugeran kaya dene nulis
tembang. Geguritan ora kaiket dening guru gatra, guru lagu, guru wilangan. Saliyane
iku pamacane geguritan uga beda karo pamacane karya sastra liyane. Pamacane
geguritan mbutuhake gaya lan ekspresi sing bener. Kudu nggatekake intonasi,
pelafalan utawa pangucapan lan jeda sing pas. Lan sing uga penting yaiku kudu
nggatekake ekspresi.
B. Geguritan karo migatekake jeda, pakecapan lan
1. Geguritan ing ngisor iki wacanen
intonasi sing bener! 1
Pelangi
Dening : Rosalina
Metu saben sawise udan
Werna-werni ketata rapi
Werna-wernane sing pirang-pirang
Setya Basa Jawa
Bisa nentremake ati
Kabeh padha ngenteni
Kaendahane pelangi ciptane Gusti
Aku kepengin kaya pelangi
Menehi werna-werni
Nambahi adhem ing ati
Senajan mung sedhela bae
Nanging endahe tetep ana
Bisa nyenengake manungsa
Dening : Rosalina
( kapethik saka Panjebar Semangat-21/2007)
2. Medharake Isi Geguritan
Sadurunge medharake isine geguritan luwih becik mangerteni tegese tembung-
tembung sing angel. Tembung-tembung sing digunakake penggurit ngemu teges
tartamtu, tembung-tembung iku sing biasane diarani dasanama. Yen wis ngerti
tegese, bisa nambahi tetembung ing sela-selane larik geguritan,supaya bisa
ngrakit lan ndhapuk paragraf sing apik, sahingga bisa gampang mangerteni.
Tuladhane kaya ngisor iki!
Pelangi
(biasane pelangi) metu saben sawise udan
Werna-werni ketata (kanthi) rapi
Werna-wernane sing pirang-pirang (jenise, abang, kuning, ijo, lsp)
Bisa nentremna ati (sing lagi nyawang lan bisa dadi seneng)
Kabeh padha ngenteni (yen marine udan)
(ngenteni) kaendahane pelangi ciptaane Gusti
Aku pengin kaya pelangi
(bisa) menehi werna-werni (kanggo sapa bae)
(lan) nambahi adhem ing ati (yen ana aku ing sandhinge)
Sanajan (pelangi muncul) mung sedhela bae
Nanging endahe tetep ana
(lan) bisa nyenengake manungsa
2 Kelas 7 semester ganep
3. Dadi isine geguritan Pelangi ing dhuwur kurang luwih kaya mangkene:
Pelangi
Biasane pelangi metu saben sawise udan. Werna-werni pelangi ketata kanthi
rapi. Werna-wernane sing pirang-pirang jenise, kayata abang, kuning, lan ijo, bisa
nentremna ati sing lagi nyawang lan uga bisa nyenengake. Kabeh mesthi pada
ngenteni yen marine udan, ngenteni kaendahane pelangi ciptaane Gusti.
Penyair pengin dadi kaya pelangi amerga pelangi iku bisa menehi wena-
werni kanggo sapa bae lan nambahi adhem ing ati yen ana ing sandhinge. Sanajan
pelangi muncul mung sedhela bae, nanging enahe tetep ana lan bisa nyenengake
manungsa sing mandhengi. Semono uga kanggo kita manungsa, sabisa-bisaa
gawe seneng liyan sanajan mung sedhela lan aja nglarani liyan.
Wedharan isine geguritan ing dhuwur bisa kanggo tuladha anggonmu maca
supaya bisa anjiwani karo karepe sing nulis.
GLADHEN 1
1. Geguritan ing ngisor iki wacanen kanthi permati, banjur wangsulan
pitakonan ing ngisore!
BAWANA MANTU
Nalika mbaka sagagang wit-witan sempal
Peksi-peksi wurung nyanyi
Swara sulistya rerenggan esuk bae,
Nyenyet saiki
Lunga dening plaza, real eastet lan lurung susun
Lan tegal sawah padha perih
Wit-witan kari crita sejarah
Nalika wengi paripurna
O, bagaskara rengka
Bawana tatu sadurunge pralaya
1. Wedharna geguritan kanthi irah-irahan ”Bawana Mantu” ing dhuwur!
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
Setya Basa Jawa 3
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
............................................................................................................
2. Andharna isine geguritan kanthi irah-irahan ”Bawana Mantu” ing dhuwur!
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
........................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
4 Kelas 7 semester ganep
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.............................................................................................................
3. Apa pesan moral geguritan kanthi irah-irahan ”Bawana Mantu” ing
dhuwur!
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.............................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................
..........................................................................................................
Setya Basa Jawa 5
GLADHEN 2
Portofolio (Penugasan individu)
1. Metua ing njaba kelas banjur gatekake objek sing arep kok gawe nulis
geguritan, tulisen tembung-tembung sing kok temokake saka objek kasebut,
banjur rocenen tembung-tembung kasebut dadi ukara geguritan sing
nengsemake ati !
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
6 Kelas 7 semester ganep
2. Wedharna isine geguritan sing wis kok tulis mau nganggo basamu dhewe!
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Setya Basa Jawa 7
GLADHEN 3
1. Cawangen salah siji jawaban sing cumepak sangisore pitakonan ngisor
iki!
Ayo Gotong Royong
Kembang-kembang terong
Mbang terong megare sore
Ayo gotong royong
Gotong royong nyambut gawe
Kembang-kembang lembong
Mbang lembong dironce-roce
Ayo gotong royong
Guyup rukun kabeh wargane
……………………………
Wus dadi kodrate
Manungsa mono tan bisa urip dhewe
Saka lahir prapteng patine
Tansah gumantung sapepadhane
Mula, urip gotong royong kang pinatri ing telenging nala
Tindakna ywa nganti kepeksa
Kudu lila legawa
Sepi ing pamrih rame ing gawe
Iku semboyane
Mempeng makarya kiwakna pepulih
Murih salwiring gati
Titi tamat telas lulus basuki
Kabeh pakaryan linakwan
Kanthi seneng ulat padhang tan nggresula
Urun bau suku, penggalihan, apadene redana
Kanthi dhasar karukunan
8 Kelas 7 semester ganep
Mahanani bebrayan kang tata tentrem karta raharja
(Pak Jarno, Sleman 23 Maret 2011)
1. Kodrate manungsa iku kepriye?
A. Bisa urip dhewe, ora gumantung wong liya
B. Ora bisa urip dhewe lan tansah mbutuhake wong liya
C. Saka lahir nganti mati bisa urip dhewe
D. Ora perlu bantuane sapa-sapa
2. Kembang-kembang terong
Mbang terong megare sore
Ayo gotong royong
Gotong royong nyambut gawe
Rumapakan iki kalebu .....
A. Parikan
B. Geguritan
C. Cangkriman
D. Wangsalan
3. Rumpakan Ayo Gotong Royong sing ditengenake .....
A. Cacahing guru wilangan
B. Runtuting swara
C. Pamilihing tembung kang mentes
D. Guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu
4. Rumpakan ayo Gotong Royong kalebu .....
A. Tembang campursari
B. Tembang dolanan
C. Tembang macapat
D. Geguritan
Setya Basa Jawa 9
5. Mula, urip gotong royong kang pinatri ing telenging nala
Tindakna ywa nganti kepeksa
Tembung nala, dasanamane......
A. Ludira, rah
B. Angga, badan, salira
C. Ati, wardaya, kalbu
D. Netra, paningal, soca
6. Sepi ing pamrih rame ing gawe, nduweni teges ....
A. Sakabehing gegayuhan mbutuhake wragad
B. Nyambut gawe kanthi mempeng lan ora ngarep-arep sembulih
C. Nyambut gawe mempeng kanthi pamrih bisaa oleh pituwaskang
gedhe
D. Nyambut gawe kudu dikantheni pamrih supaya katekan sedyane
7. Kang bisa disumbangake ana ing gotong royong kaya ing ngisor iki,
kajaba ....
A. Dhuwit
B. Tenaga
C. Panganan lan inuman
D. Semangat
8. Kang dadi dhasar gotong royong kaya ing ngisor iki, kajaba .....
A. Lila legawa
B. Karukunan
C. Rasa handarbeni
D. Pangkat lan drajad
9. Sing dikarepake gotong royong yaiku ....
A. Nyambut gawe bebarengan ing lingkungan papan dununge
B. Nyambut gawe bebarengan tanpa opahan
C. Nyambut gawe bebarengan kanthi oleh opah kang murwat
D. Nyambut gawe ngresiki dalan, gawe kreteg lan sapanunggalane
10 Kelas 7 semester ganep
10. Tembung kang tegese meh padha karo gotong royong, kaya ing ngisor
iki, kajaba .....
A. Reresik dalan
B. Gugur gunung
C. Kerja bakti
D. Usung-usung lumbung
11. Gugur gunung iku mujudake pengamalan Pancasila kang kaping ....
A. Siji
B. Loro
C. Telu
D. Lima
12. Gugur gunung pinangka salah sawijining tradisi leluhur ing sajroning urip
bebrayan.
Tembung tradisi nduweni teges .....
A. Kuna
B. Lawas
C. Turun temurun
D. Tinggalan
13. Tembung gotong royong, menawa ditulis Jawa ....
A. gt=ry=
B. [go[toz\[ro[yoz\
C. [go[t=o[ro[y=o
D. [go[t=oz[ro[yoz
Setya Basa Jawa 11
14. Kudu lila legawa, yen ditulis Jawa ....
A. kufulilXgw
B. kufulillegw
C. kudulil[lgw
D. kudulillegw
Wacanen Geguritan ing ngisor iki!
Kerukunan iku kaya kartika ing akasa
Nduweni papan kang mardika
Kerukunan iku kaya rembulan lan bagaskara
Ngayahi jejibahan kang ora padha
Kerukunan iku kaya driji-driji tangan lima
Yen salah sawiji sulaya
Ora bakal nduweni daya
15. Kang dadi pepindhan kerukunan ana ing pethikan guritan ing dhuwur kaya
ing ngisor iki, kajaba ....
A. Driji lima
B. Rembulan
C. Srengenge
D. Langit
16. Tembung kang nduweni teges lintang ana ing pethikan geguritan ing
ndhuwur yaiku ....
A. Kartika
B. Akasa
C. Mardika
D. Bagaskara
12 Kelas 7 semester ganep
17. Karukunan iku kaya rembulan lan bagaskara
Dasanamane bagaskara yaiku ....
A. Surya, candra, kartika, srengenge
B. Surya, sitaresmi, akasa, srengenge
C. Surya, raditya, rawi, srengenge
D. Pertiwi, buwana, candra, srengenge
18. Rembulan , yen ditulis Jawa .....
A. remB|ln
B. remB|lN
C. remB|ln\
D. xm|Bln\
19. ?krukunNnHikukyf]ijilim.
Unine tulisan Jawa iku .....
A. Karukunan iku kaya driji lima.
B. Karukunan iku kaya driji-driji lelima.
C. Karukunan iku kaya driji-driji tangan lima.
D. Karukunan iku kaya driji-driji lima.
20. wektu senggang dibuwang muspra
kadhang ora ana sing rumangsa
sembarang kang muspra
kawengku setan-setan gawe dredah
nothok ati kang rengka
Ing ngisor iki jumbuh karo isine geguritan ing ndhuwur, yaiku ….
A. Ati kang suwung
B. Wong kang padha ora rumangsa yen mbuwang wektu
C. Wektu kang muspra (ilang) njalari ati dadi suwung
D. Wektu kang muspra(ilang) kang njalari ati suwung lan dimanfatake
dening setan
Setya Basa Jawa 13
B. Pitakon-pitakon ing ngisor iki wangsulana kanthi patitis!
AMONG TANI
Pancen luhur bebedenmu
Urip prasaja ora kesusu
Ana ing desa kang asri
Urip rukun dadi wong tani
Tanduran digulawenthah ati-ati
Gatong rajag iku wis mesthi
Asile dienteni wong sanagari
Ora lali syukur rina lan wengi
1. Apa irah-irahan geguritan ing ndhuwur!
…………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………........................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
....................................................................................
2. Miturt unggah-ungguh basa , basa sing dienggo ing geguritan ing dhuwur!
…………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………........................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
....................................................................................
3. Critakna maneh isine geguritan ing dhuwur, nganggo basa ngoko sing becik!
…………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………........................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
................................................................................................................
14 Kelas 7 semester ganep
4. Apa Pesan moral sing kinandhut ing geguritan ing dhuwur!
…………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………........................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...............................................................................................................
5. Tulisen nganggo Aksara Jawa “Gatong rajag”!
…………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………........................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
..............................................................................................................
Paraf guru nilai paraf
orang tua
Setya Basa Jawa 15
Semester Ganep
2
Tembang Macapat
Sadurunge pasinaon Basa Jawa diwiwiti, tansah dedonga supaya
kawruh sing kokduweni bisa mancep ing angen-angen lan gampang
anggone ngecakake ing panguripan sabendina.
Sajroning Pasinaon tansah nggunakake basa Jawa sing apik lan bener
miturut unggah-ungguh lan undha-usuk basa
Ancas Pasinaon
3.6.1 Mengidentifika-sikan paugeran tembang macapat.
3.6.2 Menyimpulkan pesan moral tembang macapat pangkur
4.6.1 Membaca notasi tembang macapat pangkur
4.6. 2 Melagukan tembang macapat pangkur
A. Mangerteni Tembang Macapat
Tembang Jawa iku perangane akeh. Ana sing diarani Tembang Gedhe utawa diarani
Tembang Kawi. Ana Tembang Tengahan, ana Tembang Cilik utawa Tembang
Macapat. Ana uga Tembang Dolanan (tembang kang lumrahe ditembangake sinambi
dolanan), Tembang Gagrag Anyar (tembang kang dianggit kangg basa Jawa jaman
saiki lan iramane bebas).
Kang klebu ing golonganane Tembang Gagrag Anyar kayata: Langgam, Keroncong,
Campursari, malah uga ana Pop utawa malah ana kang wujud Dhangdhut Jawa.
Tembang-tembang kasebut malah saya muwuhi adi luhunge kasusastran lan
kabudayan Jawa. Pangripta lagu gagrag anyar kang kaloka antarane yaiku Ki Narto
Sabda, Anjar Any, Manthous, Didi Kempot, Cak Dikin, Dhalang Poer, Sony Jos, lsp.
Dene tembang kang asring keprungu yaiku Prau Layar (Ki Narto Sabda), Nyidham sari
(Anjar Any), Yen Ing Tawang Ana Lintang (Manthous), Stasiun Balapan (Didi Kempot),
Tragedi Tali Kutang (Cak Dikin), Langit Mendhung Kutha Ngawi (Dhalang Poer), Sri
(Sony Jos), lsp.
16 Kelas 7 semester ganep
Mligi ing babagan Tembang Macapat utawa tembang kang kaanggit mawa paugeran
kaya dene Guru Gatra, guru lagu, lan guru wilangan jinise tembang iki wis akeh
sumrambah lan ditepungi dening bebrayan Jawa. Tembang Macapat iku ana 11,
yaiku:
1. Mijil
2. Asmaradana
3. Dhandhanggula
4. Kinanthi
5. Sinom
6. Gambuh
7. Pangkur
8. Megatruh
9. Durma
10. Maskumambang
11. Pocung
Tembang Macapat kang cacah 11 kasebut kabeh nduweni pathokan utawa paugeran
utawa tatanan kang gumathok. Paugeran baku tumrap Tembang Macapat yaiku:
- Guru Gatra
- Guru Wilangan
- Guru Lagu
B. Tembang Macapat
PUCUNG
Patrap ira udinen gawe rahayu,
Mring sadhengah jalma,
Eklas pasrah ora lali,
Amemangun sukaharjaning bebrayan,
Putra iku yoga tansah amituhu,
Dhawuhing wong tuwa,
Iku kabeh migunani,
Setya tuhu datan ninggal subasita.
Setya Basa Jawa 17
Tegese tembung-tembung ing tembang pucung.
a. – patrap : tingkah laku
- Ira : kowe, mu
- udinen : upayakna, usahakan
- rahayu : slamet
- amemangun : gawe
- mring : maring, marang
- sukaharja : seneng
- sadhengah : saben
- bebrayan : pasrawungan, masyarakat
- jalma : uwong, manungsa
b. yoga, prayoga : becik
amituhu : bekti, manut
setya tuhu : bekti, manut
datan : ora
subasita : tata karma
GLADHEN 1
Pitakon-pitakon ing ngisor iki wangsulana kanthi patitis!
1) Tembang ing ndhuwur ana pirang pada?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………..
2) Kepriye guru lagu lan guru wilangane gatra ka 2 lan gatra ka 3 tembang Pucung?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
18 Kelas 7 semester ganep
…………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………..
3) Ana ing pasrawungan sabisa-bisa kudu bisa gawe senenge wong liya. Pranyatan
kasebut dumunung ana pada lan gatra kapira, ing sajroning tembang Pucung ing
ndhuwur? Kepriye unine?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
4) Anak marang wong tuwa iku patrape kudu kepriye?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
5) Pada ka-2 tembang Pucung ing ndhuwur critakna utawa gancarna nganggo basamu
dhewe!
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………............................................................................
Setya Basa Jawa 19
Cakepan Tembang Macapat iki Wacanen kang Titi lan Cetha.
SINOM
Amenangi jaman edan,
Ewuh aya ing pambudi,
Milu edan nora tahan,
Yen tan milu anglakoni,
Boya keduman melik,
Kaliren wekasanipun,
Ndilalah karsa Allah,
Begja-begjane kang lali,
Luwih begja kang eling lawan waspada.
(Serat Kalatidha: R.Ng. Ranggawarsita).
Tegese tembang kasebut: Urip ing jaman edan, pancen sarwa repot, arep melu
nglakoni ora mentala, nanging yen ora melu obahing jaman, bakal ora kabageyan apa-
apa, wusana bakal keluwen, nanging wis dadi kersaning Allah, senajan wong kang lali iku
mulya, nanging isih luwih mulya wong kang eling lan waspada.
Ya Allah ya Rasullullah,
Kang sipat murah lan asih,
Mugi-mugi aparinga,
Pitulung ingkang martani
Ing alam awal akhir
Dumununging gesang ulun,
Mangkya sampun awredha,
Ing wekasan kadipundi,
Mula mugi wontena pitulung Tuwan.
(Serat Kalatidha: R.Ng. Ranggawarsita).
Tegese tembang kasebut:Ya Allah ya Rasullullah, kang kagungan sipat murah lan
asih, muga-muga maringana, pitulungan marang umat-Mu, ing alam donya lan mbesuking
alam akhir, papane uripku mbesuk, saiki iki wis tuwa, ing wekasan mengko kepriye, mung
Gusti Allah kang bisa nulung.
Saka tuladha tembang Sinom 2 pada ing wacan ndhuwur kasebut, yen disemak
kanthi premati mula kebak wewarah utama. Isi budi pekerti luhur. Nemokake isine
tembang iku ora gampang, sebab kudu ngerti marang teges-tegese tembung kang
20 Kelas 7 semester ganep
dipigunakake ing tembang iku. Tanpa ngerteni maknan e tembung, mula maknane
tembang, isine tembang utawa amanate tembang ora bisa ditemokake!
Sawise kawaca lan kajinggleng tumemen tembang Sinom kasebut, sarta sawise
tembung-tembunge dijarwakake menyang basa Jawa liya kang luwih gampang, bisa
dijupuk tema lan surasane tembang kasebut.
Pada 1:
Tema : kajujuran lan kautaman.
Isine : Urip ing jaman sarwa ruwet aja nganti melu keli ing ombyaking
jaman. Yen nganti melu bakal ilang kautaman kita. Senajan
wong lali iku krasa mulya, nanging luwih mulya wong kang
eling lan waspada.
Pada 2:
Tema : Kapitayan marang Allah (Ketuhanan).
Isine : Wong urip ing alam donya iku kudu manembah lan nyuwun
pitulung marang Allah pindhone Rasullullah, supaya bisa
slamet ing donya lan akhirat. Sebab mung Gusti Allah kang
bisa paring pitulung lan Rasullullah (Nabi Muhamad) kang
bakal paring safaat ing dina akhir mengko.
GLADHEN 2
A. Tembang 1
Pocung
Ngelmu iku kalakone kanthi laku
Lekase lawan kas
Tegese kas nyantosani
Setya budya pangekese dur angkara
Tembung-tembung angel:
- laku = tindakan
- lekase = wiwitane
- lawan = kanthi
- kas = temen-temen, kaya apa mesthine
- nyantosani = mikuwati, saya rosa 21
Setya Basa Jawa
- setya budya = tansah mantep lan tuhu tumindak becik
- pangekese = bisa ngedhem, bisa ngendhaleni
- dur angkara = ala lan ora bener
B. Tembang 2
Gambuh
Pra putra lan putriku,
Aja lali ing sadhengah wektu,
Tansah eling manembah marang Hyang Widhi
Wit sumbering urip iku,
Tan na liya mung Hyang Mannon.
Tegese tembung-tembung angel:
- Hyang Widhi : Gusti Allah kang Maha Kuwasa.
- Wit : awit, sebab, amarga.
- tan na liya : ora ana liya.
- Hyang Mannon : Gusti Allah Kang Maha Pirsa.
Tembang 1:
Temane :
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Isine :
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
22 Kelas 7 semester ganep
Tembang 2:
Temane :
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Isine :
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Setya Basa Jawa 23
GLADHEN 3
A. Cawangen salah siji jawaban sing cumepak sangisore pitakonan ngisor iki!
1. Tembang Jawa iku perangane akeh. Sing dudu kalebu perangane tembang jawa
yaiku…………..
A. Mijil
B. Gambuh
C. Nyidham sari
D. Jali-jali
2. Langgam, Keroncong, Campursari, Pop lan Dhangdhut Jawa iku kalebu ing
perangane Tembang Jawa ……………………
A. Tembang dolanan
B. Tembang gagrag anyar
C. Tembang tengahan
D. Tembang macapat
3. “Tembang-tembang kasebut malah saya muwuhi adi luhunge kasusastran lan
kabudayan Jawa”. Tembung adi luhung nduweni teges yaiku……………
A. Ala
B. Agung
C. Linuwih
D. Bombong
4. Cacahe tembang macapat ana…………….
A. 11
B. 12
C. 10
D. 9
5. Sing diarani guru gatra yaiku…………. Kelas 7 semester ganep
24
A. Cacahing wanda saben sapada
B. cacahing wanda (suku kata) saben salarik
C. dhong-dhinge swara (aksara swara/vokal) ing pungkasane gatra
D. cacahing gatra/larik saben sapada
6. Dhong-dhinge swara (aksara swara/vokal) ing pungkasane gatra iku diarani
……….
A. Guru gatra
B. Guru wilangan
C. Guru lagu
D. Guru pada
7. Uripe Pak Kardiman tansah kebak kasusahan, anak lan bojone kulina kaliren.
Tembung kaliren padha tegese ……………….
A. Kabungahan
B. Kasusahan
C. Keluwen
D. Keblinger
Wonten malih tuladhan prayogi “ana maneh tuladha sing apik” kethek
Satriyagung nagari ngalengka “satriya saka negara Ngalengka”
Sang kumbakarna arane “Kumbakarna jenenge”
Tur iku warna diyu “dheweke iku buta”
Suprandene nggayuh utami “kepengin nggayuh kabecikan”
Duk awit prang ngalengka “wektu perang Ngalengka”
Denya darbe atur “tansah paring pitutur kang becik”
Mring raka amrih raharja “amrih kakange bisa selamet”
Dosamuka tan keguh ing atur yekti “Dosamuka ora gelem ngerti”
De mung mungsuh wanara “sebab mung mungsuhan lawan
(Anoman)”
8. Punggelan serat Tripama pupuh Dhandhanggula ing dhuwur nduweni guru gatra,
guru wilangan lan guru lagu ………………… 25
Setya Basa Jawa
A. 10 (10i; 10a; 8e; 7u; 9i; 7a; 6u; 8a; 12i; 7a)
B. 11 (10i; 10a; 8e; 6u; 7u; 9i; 7a; 6u; 8a; 12i; 7a)
C. 10 (10i; 10u; 8e; 7u; 9a; 7a; 6u; 8a; 12i; 7a)
D. 9 (10i; 8e; 7u; 9i; 7a; 6u; 8a; 12i; 7a)
9. Tembung prayogi padha dene tembung ………………………..
A. Ala
B. Becik
C. Wigati
D. Trep
10. Mungguh tembang ing dhuwur, satria sing dimaksud yaiku………….
A. Dosamuka
B. Sri Rama
C. Wanara
D. Kumbakarno
11. Sing perang tandhing lawan kethek (Anoman) yaiku…………………
A. Dosamuka
B. Kumbakarno
C. Arjuna
D. Wanara
Pocung
1. Esuk iku para siswa padha ngumpul,
Aneng ngarep kelas,
Dhawuh guru kang den anti,
Guru dhawuh para siswa nambut karya.
2. Para murid wis nyawiske arit sapu,
Gathul pacul seblak
Kinarya aresik-resik,
Kanggo mahargya pengetan kamardikan
3. Siswa putri sami sengkut nggenya nyapu, Kelas 7 semester ganep
26
Miwah tata tata
Nata meja lawan kursi,
Jubin resik kelas kinclong gilar-gilar.
4. Siswa kakung nyekel pacul miwah gathul,
Ngatur taman kelas,
Babad-babad rumput teki,
Nandur kembang ngrengga kelas sampun purna.
(Pak Jarno, Sleman 20 Januari 2010)
12. Tembang Pocung iku kalebu golongane ….
A. Tembang macapat
B. Tembang dolanan
C. Tembang campursari
D. Geguritan gagrag lawas
13. Tembang Pocung ing ndhuwur ana 4 (patang) ….
A. Gatra
B. Tembung
C. Pada
D. Paragraf
14. Saben satembangan tembang Pocung ing dhuwur ana 4 (patang) .....
A. Gatra
B. Pada
C. Guru wilangan
D. Guru lagu
15. Tujuane para murid padha resik-resik manut tembang ing ndhuwur yaiku ….
A. Kanggo mengeti dina kamardikan
B. Kanggo ngramekake dina kamardikan
C. Kanggo mahargya dina kamardikan
D. Kanggo memetri dina kamardikan
16. Tembang ing ndhuwur kang nduweni guru wilangan 12 mapan ing larik ….
Setya Basa Jawa 27
A. Larik 1 lan 2
B. Larik 3 lan 4
C. Larik 2 lan 4
D. Larik 1 lan 4
17. Tibaning swara vocal : a, i, u, e , o ana ing pungkasan larik tembang diarani ….
A. Guru gatra
B. Guru lagu
C. Guru wilangan
D. Guru swara
18. Apa sing ditindakake siswa putri?
A. Ngatur taman kelas
B. Reresik kelas
C. Ndandani meja lan kursi
D. Nyapu dalan
19. Sing ditindakake siswa kakung kaya ing ngisor iki, kajaba .....
A. Ngatur taman kelas
B. Mbabati suket
C. Nandur kembang
D. Ngatur meja lan kursi
20. Nata meja lawan kursi
Jubin resik kelas kinclong gilar-gilar.
Tembung gilar-gilar, nduweni teges .......
A. Padhang jingglang
B. Katon resik lan padhang
C. Resik banget
D. Resik lan sehat
B. Pitakon-pitakon ing ngisor iki wangsulana kanthi patitis!
KINANTHI Kelas 7 semester ganep
28
Kanthi manah ingkang tulus
Kawula sumedya ngaji
Kajaba apal ing lesan
Maknane kudu mangerti
Den pikir rinasa-rasa
Rumasuk sajroning ati
1. Sebutna guru lagu, guru wilangan lan guru gatrane !
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
……………
2. Terangna isine nganggo basamu dhewe !
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………
3. Apa pesan morale tembang macapat ing dhuwur!
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
…………
4. Tulisen nganggo aksara Jawa “Kanthi manah”!
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………........................................
............
Setya Basa Jawa 29
5. ffi [wo= si= [s[lh. Yen ditulis aksara latin diwaca apa?
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………..
Paraf guru nilai paraf orang tua
3 Semester Ganep
30 Aksara Jawa
Kelas 7 semester ganep
Sadurunge pasinaon Basa Jawa diwiwiti, tansah dedonga supaya
kawruh sing kokduweni bisa mancep ing angen-angen lan gampang
anggone ngecakake ing panguripan sabendina.
Sajroning Pasinaon tansah nggunakake basa Jawa sing apik lan bener
miturut unggah-ungguh lan undha-usuk basa
Ancas Pasinaon
3.7.1 Mengidentifikasi penulisan kalimat sederhana Aksara Jawa yang
mengandung sandhangan
3.7.2 Mengidentifikasi penulisan kalimat sederhana Aksara Jawa yang
mengandung pasangan
3.7.3 Menyebutkan kaidah penulisan kalimat sederhana Aksara Jawa yang
mengandung sandhangan
3.7.4 Menyebutkan kaidah penulisan kalimat sederhana Aksara Jawa yang
mengandung pasangan
4.7.1 Membaca teks sederhana beraksara Jawa yang mengandung
sandhangan dan pasangan
4.7.2 Menulis teks sederhana beraksara Jawa yang mengandung sandhangan
dan pasangan
A. Mangerteni Aksara Jawa
Sejatine nulis aksara Jawa iku gampang, mung wae kudu apal aksara Jawa sing
cacahe ana 20 lan sakpasangane sarta sandhangane. Nanging iku mau ora bisa
kaleksanan yen bocah-bocah ora duwe karep lan latihan sing ajeg.
Mula iku, sadurunge miwiti ajar nulis, luwih becik awakmu kudu nata karep lan
bakal latihan kianthi ajeg ing dina-dina ngarepe. Muga-muga apa sing wis mari
kokplajari ing kene, suk mben aksara Jawa ora bakal punah lan dadi cerita wae.
Aksara Jawa salah sawijine warisan kebudayaan bebrayan agung wong Jawa ing
negeri kita. Yen wong Jepang bombong karo tulisan huruf Jepang-e, mula kita kudu
bangga yen bangsa Indonesia duwe aksara Jawa.
Setya Basa Jawa 31
B. AKSARA JAWA, SANDHANGAN SWARA LAN SANDHANGAN PANYIGEG
WANDA
1. Aksara Jawa
an c r k
ft s w l
pd j y v
mg b q z
Tuladha : = rjky
a). Raja kaya
b). Ana baya = anby
c). Sapa mara = spmr
2. Sandhangan Swara Aran/jeneng Unine/swara Tuladha ing tembung
No. Wujude sandhangan wulu /i/ spisiji
1. ...i....
2. ......e.... pepet /e/ Sapi siji
reg seg
32 Kelas 7 semester ganep
3. .........u suku /u/ spitelu
4. [......... taling /e/ sapi telu
seg[l[l
5. [........o Taling tarung /o/ sega lele
tuku[roti
tuku roti
3. Sandhangan Panyigeg Wanda
No. Wujude Aran/jeneng Unine/swara Tuladha ing tembung
sandhangan
1. ..../....... layar /r/ mati by/seg
2. .........= cecek /ng/ mati Bayar sega
ly=kiti/
3. ..........h wignyan /h/ mati Layang kitir
tukuswh
4. ...........\ pangkon Paten Tuku sawah
aksara segpecel\
sega pecel
4. Sandhangan Panyigeg Wanda
HN C R K
Setya Basa Jawa 33
F TS W L
Y V
PD J Q Z
MG B
Pepeling: Sing ditulis ing sakiwa tengene aksara mati yaiku H, S, P, saliyane iku ditulis ing
sangisore.
Tuladhane:
a) Adhem Anget : ademBzet\
b) Dodol sate : [fo[folS[t
c) Wit Pare : witP[r
GLADHEN 1
Portofolio (penugasan kelompok dan individu)
A. Tulisen nganggo aksara Jawa wacana paragraf ing ngisor iki!
Sapa Ana Kana
........................................................................................................................................
...................................................................................................................................
Dina minggu aku lunga karo ibu bapak ku. Lungane nitih sepur rame-rame.
........................................................................................................................................
...................................................................................................................................
Ing setasiun, ana wong lagi ngoceh ijen. Pikirku wonge ora waras.
34 Kelas 7 semester ganep
........................................................................................................................................
...................................................................................................................................
Nalika ibuku tuku tiket. Aku nunggu ing lungguhan, ijenan.
........................................................................................................................................
...................................................................................................................................
Barang sepure wis teka, aku gage munggah. Tangane bapaku tak gandheng.
........................................................................................................................................
...................................................................................................................................
Wis nang jero sepur aku lungguh. Nalika noleh jaba, aku isih ndeleng ana
........................................................................................................................................
...................................................................................................................................
bapaku nang kana. sapa sing tak ajak iki mau?
........................................................................................................................................
...................................................................................................................................
Tibane wong sing ora waras iku mau.
........................................................................................................................................
...................................................................................................................................
GLADHEN 2
B. Tulisen nganggo aksara latin wacana paragraf ing ngisor iki!
jmnSaikia[kh[bochsi = [aorfu[w[sopnSnT|n\
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.........
tulf[n: liwtai = zre[p[wo=tuw, [aornuwu[Swu
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.........
Setya Basa Jawa 35
[m[nhnbusmubr=z=[gotznKiw
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
..........
a[kh[bochsaikimicrk[roguru[nz=[gobs[zo[ko
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
.................................................................................................................................................
..........
GLADHEN 3
A. Cawangen salah siji jawaban sing cumepak sangisore pitakonan ngisor iki!
1. tukubr= yen ditulis latin unine….
36 Kelas 7 semester ganep
A. samubarang B. tuku barang C. ana barang D.
dudu barang
2. Tembung “pikiran” yen ditulis jawa andhuweni sandhangan swara….
A. wulu B. pangkon C. pepet D. layar
3. Ing ngisor iki sandhangan wulu wujude…. C. [
A. \
B. h D. i
4. tukububu/ai=pa/ yen ditulis latin unine…
A. tuku bubur ing pasar C. tuku buku ing pasar
B. tuku roti ing took D. tuku tas ing pasar
5. wyhsubuh yen ditulis latin unine….
A. wayah esuk B. wayah bengi C. wayah subuh D. wayah siyang
6. s[t[r[n yen ditulis latin unine….
A. sate rene B. sate rana C. bakso rene D. sate kene
7. “kena paku” yen ditulis nganggo aksara jawa yaiku…..
A. ken pku C. ken pku
B. kenwtu D.kenspu
8. “soto” yen ditulis nganggo aksara jawa yaiku…..
A. [so[to C. [lo[ro
B. [to[ko D. St
Wacanen wacan ing ngisor iki!
aiki an buku biru, ap bukumu,
Setya Basa Jawa 37
fudu aiki buku [n adik\,buku bs jw
aku nemu ai= zrep.
9. Wernane buku sing ditemu miturut wacan ing dhuwur yaiku……..
A. abang C. kuning
B. biru D. Ireng
10. Buku sing ditemokake yaiku…… C. Basa Jawa
A. Buku basa Indonesia D. Matematika
B. PPKN
11. Buku basa jawa iku dhuweke ….. C. kang mas
A. mbak yu D. Adhik
B. adi
12. ap bukumu,, yen ditulis aksara Jawa unine …..
A. apa bukumu C. apa buku iki
B. apa bukune D. apa ana buku
13. aku nemu ai= …., tembung kang trep kanggo ngisi titik miturut wacan ing
dhuwur… C. ngemper
A. latar D. ratan
B. ngarep
14. ps/[r bub/ yen diwaca unine…..
A. pasare bubar C. pasare buyar
B. pasar baru D. pasar sore
15. Ibu……..ing pawon. Tembung sing cocok kanggo ngisi titik-titik yaiku….
A. zisai C. msk\
B. turu D. mck\
16. wj[n [bh [rht\, yen ditulis latin…..
38 Kelas 7 semester ganep
A. wajan borot C. wajan bocor
B. wajane borot D. wajane bocor
17. Sikile lara. Yen ditulis aksra jawa yaiku….. C. sk[l[lh[lh
A. siki[l llr
B. snl\lr D. siki[l Llr
18. Makan pitik. Yen ditulis aksara Jawa yaiku…….
A. mkn Pitik C. maknNi pitik\
B. mknnpitik\ D. mkn Pitik\
19. ?[aolhrgpli=becikFitinkF K[kai=wyh …………..
A. [asuk\ C. [so[r
B. awn\ D. bezi
20. ana ctu/mu=ku/ tulisan Jawa iki unine ....
A. Ana catur mungkur. C. Jer basuki mawa bea.
B. Alon-alon waton kelakon. D. Becik ketitik ala ketara.
B. Pitakon-pitakon ing ngisor iki wangsulana kanthi patitis!
1. Coba sebutna wujude sandhangan ing aksara Jawa?
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
…………
2. Coba gawea tembung sing nganggo sandhangan wyanjana!
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
Setya Basa Jawa 39
……………………………………………………………………………………………
…………
3. Coba gawea tembung sing mawa sandhangan panyigeg !
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
…………
4. Tulisen nganggo aksara Jawa: Nguri-nguri kabudayan Jawi
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
…………
5. Ukara ing ngisor iki salinen nganggo aksara latin:
ai =penDp[wonTenRi =gitpu/w.
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………....................................
..................
Paraf guru nilai paraf orang tuwa
40 Kelas 7 semester ganep
Semester Ganep
4 Cerita Rakyat
Sadurunge pasinaon Basa Jawa diwiwiti, tansah dedonga supaya
kawruh sing kokduweni bisa mancep ing angen-angen lan gampang
anggone ngecakake ing panguripan sabendina.
Sajroning Pasinaon tansah nggunakake basa Jawa sing apik lan bener
miturut unggah-ungguh lan undha-usuk basa
Ancas Pasinaon
3.8.1Mengidentifikasi struktur teks cerita rakyat.
3.8.2 Menganalisis struktur teks cerita rakyat.
3.8.3 Menjelaskan pesan moral teks cerita rakyat
4.8.1 Menanggapi isi cerita rakyat
4.8.2 Menceritakan relevansi pesan moral
A. Mangerteni cerita rakyat
Jaman saiki akeh bocah sing ora pati seneng maca utawa ngrungokake cerita
rakyat. Kamangka akeh piwulang sing ana sajrone cerita. Cerita rakyat bisa
nuwuhake tuntunan budi pekerti sing becik supaya tingkah laku katata kanthi becik
uga. Nanging bocah-bocah ora duwe greget kanggo maca apa maneh ngrungokake,
jalaran luwih seneng main game utawa dolanan internet. Mula saka iku kanggo
nuwuhake kawruh ngenani cerita rakyat, ing bab iki bocah-bacah dituntun supaya
mangerti apa iku cerita rakyat.
Wujude crita rakyat sing kerep tinemu ing jaman saiki yaiku dongeng. Dongeng
yaiku crita sing ngayawara (ngarang) utawa ora nyata. Dongeng andhuweni
patuladhan kang menehi piwulangan lan pitutur,saliyane iku dongen uga kanggo
panglipur (hiburan).
Jeninisng cerita rakyat yaiku Legenda yaiku dongeng kang nyritakake asal usule
sawijining papan panggonan. Fabel yaiku dongeng kang nyritakake donyane kewan.
Mitos yaiku dongeng kang nyritakake lelembut. Sage yaiku dongeng kang critane ana
gandhengane karo sejarah.
Setya Basa Jawa 41
Bagiyan struktur sing ana sing sajroning cerita rayat yaiku orientasi, komplikasi,
resolusi lan koda.
B. Cerita Rakyat
Pituduh:
1. Rungokna wacan cerita rakyat “Andhe-Andhe Lumut lan Kleting Kuning” sing
diwaca dening kancamu! Sajrone ngrungokake tutupen bukumu!
2. Wektu ngrungokake eling-elingen bab-bab sing penting ing wacan! Yen perlu,
supaya ora lali cathethen!
3. Sawise rampung olehmu ngrungokake, wangsulana gladhen ing sangisore!
ANDHE-ANDHE LUMUT LAN KLETING KUNING
Jaman biyen ing desa Karangwulusan ana sawijining randha sing sugih, sing
jenenge Mbok Randha Karangwulusan. Mbok Randha Karangwulusan duwe anak telu
wadon kabeh sing rupane ayu-ayu. Sing pambarep dijenengake Kleting Abang,
penggulune dijenengake Kleting Ijo, lan sing ragil dijenengake Kleting Biru. Kejaba
anak telu iku, Mbok Randha Karangwulusan uga duwe anak pupon (anak angkat) sing
dijenengake Kleting Kuning.
Kleting Abang, Kleting Ijo, lan Kleting Biru nduweni watak sing ala. Kleting Abang
watake gampang panasan. Kleting Ijo watake judhes. Dene Kleting Biru watake
gampang nesu, lan degsiya (semena-mena) marang kanca-kancane. Kleting katelune
tansah dicukupi kabeh panjaluke lan tansah diuja kanthi sandhangan sing edi peni lan
panganan sing sarwa enak. Kleting tetelune lumuh (males) nyambut gawe. Saben
dina mung macak lan tukaran karo sedulur-dulure.
Watake Kleting tetelune beda banget karo watake Kleting Kuning. Kleting Kuning
senajan anak pupon rupane luwih ayu lan alus bebudhene. Kahanane Kleting Kuning
mau njalari iri dulur-dulure. Mula Kleting tetelune terus ngupaya supaya Kleting
Kuning dadi ala rupane kanthi disiya-siya. Kleting Kuning dikongkon nindakake
sakabehe pegaweyan omah, sarta diwenehi sandhangan sing ala-ala. Tumindake
Kleting tetelune didukung dening Mbok Randha Karangwulusan. Saben dina Kleting
42 Kelas 7 semester ganep
tansah diseneni entek amek kurang golek. Nanging Kleting Kuning anthi sabar nampa
sakabehe panandang mau. Mulane dheweke nampa ganjaran saka para dewa.
Wektu iku dheweke wadul marang para dewa ngenani nasibe, “Dhuh Dewa, dosa
napa ingkang sampun kula lampahi, menapa kula tansah nandang kasangsaran
kados mekaten? Dhuh Dewa, kula nyuwun pitulungan lan kawelasan.” Tanpa
dingerteni ana manuk Bango Thongthong sing mudhun lan ngewangi Kleting Kuning
umbah-umbah lan reresik piranti pawon. Mbok Randha Karangwulusan lan mbakyu-
mbakyune padha kaget lan gumun amarga dandang, panic, lan wajan sing maune
ireng dadi resik lan gilap. Sabanjure, manuk Bango Thongthong tansah ngrewangi
pegaweyane Kleting Kuning lan aweh panglipur. Kleting Kuning lali karo panandange.
Kabeh pegaweyan omah ditandangi kanthi suka lan gumbira.
Kacarita ing Desa Dhadhapan ana randha, sing jenenge Mbok Randha Dhadhapan.
Mbok Randha Dhadhapan duwe anak pupon aiji lanang sing bagus rupane jenenge
Andhe-Andhe Lumut. Akeh bocah wadon sing padha nglamar marang dheweke.
Nanging during ana sing ketampa jalaran during ana sing cocog ing ati. Mbok Randha
Karangwulusan uga ora keri. Anake wadon Kleting Abang, Kleting Ijo, lan Kleting Biru
dikongkon nglamar Andhe-Andhe Lumut. Nalika Kleting Kuning pamit arep melu
nglamar Andhe-Andhe Lumut ora oleh dening Mbok Randha Karangwulusan.
Kleting Kuning atine sedhih banget. Bango Thongthong sing ngerti ora tega, banjur
menehi Kleting Kuning wasiyat sada lanang. Kanthi sandhangan saanane Kleting
Kuning banjur nyusul sedulur-dulure nglamar Andhe-Andhe Lumut.
Desa Dhadhapan panggone ana sabrang kali gedhe. Kleting Kuning, Kleting Ijo, lan
Kleting Biru bingung atine amarga ora ana prau. Dumadakan ana kewan gedhe sing
arane Yuyu Kangkang mecungul saka njerone banyu. Yuyu Kangkang sing mujudake
kewan siluman sanggup nyabrangake Kleting katelune yen diolehi ngambung pipine.
Kleting tetelune ora kabotan lan disabrangake kanthi slamet dening Yuyu Kangkang.
Nalika Kleting Kuning njaluk disabrangake, Yuyu Kangkang ora gelem, amarga
Kleting Kuning ala rupane lan ambune ora wangi. Kleting Kuning banjur nyabetake
sada lanang sing wenehi Bango Thongthong menyang kali. Sakala banyune kali dadi
asat lan Kleting Kuning bias nyabrang kanthi gampang.
Tekan panggonane Mbok Rndha Dhadhapan, Kleting Kuning nyumurupi sedulur-
dulure padha nangis amarga panglamare ditolak dening Andhe-Andhe Lumut amarga
ora disabrangake Yuyu Kangkang.
Gancaring crita Andhe-Andhe Lumut malih dadi Raden Panji Asmarabangun.
Denen Kleting Kuning malih dadi Dewi Sekartaji. Nom-noman kekarone mujudake
Setya Basa Jawa 43
putra raja Jenggala lan putri raja Kedhiri sing sejatine wis sambung katresnan,
nanging ora dipangestoni lan ngumbara. Pungkasane kekarone dadi raja lan ratu ing
Jenggala.
GLADHEN 1
A. Wangsulana pitakonan ing ngisor iki!
1. Apa irah-irahane cerita wacan kasebut?
…………………………………………………………………………………………….
2. Mbok Randha Karangwulusan duwe anak sapa wae?
…………………………………………………………………………………………….
3. Kepriye watake anak kandhunge Mbok Randha Karangwulusan?
…………………………………………………………………………………………….
4. Wewatakane anake mbok Randha Karangwulusan dijlentrehake ana paragraph
pira?
…………………………………………………………………………………………….
5. Kleting Kuning iku sapa?
…………………………………………………………………………………………….
6. Kepriye watake Kleting Kuning?
…………………………………………………………………………………………….
7. Manuk Bango Thongthong diutus Dewa nindakake pakaryan apa?
…………………………………………………………………………………………….
8. Apa sebabe Kleting tetelune ditolak panglamare dening Andhe-Andhe Lumut?
…………………………………………………………………………………………….
9. Kepiye carane Kleting Kuning ngalahake Yuyu kangkang?
………………………………………………………………………………...................
10. Sapa sejatine Kleting Kuning lan Andhe-Andhe Lumut?
…………………………………………………………………………………………….
Portofolio (Penugasan Individu)
1. Tulisen bagiyan orientasi saka cerita ing dhuwur?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
44 Kelas 7 semester ganep
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
……………………
2. Tulisen bagiyan komplikasi saka cerita ing dhuwur?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
……………………
3. Tulisen bagiyan resolusi saka cerita ing dhuwur?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
……………………
4. Pesen lan amanat apa sing bias dijupuk saka cerita “Andhe-Andhe Lumut lan
Kleting Kuning” kasebut?
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
Setya Basa Jawa 45
…………………………………………………………………………………………………
……………….
5. Wacan ing dhuwur critkna kanthi ringkes nganggo basamu dhewe!
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………….………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………….
Portofolio (Penugasan Kelompok)
1. Goleka cerita rakyat, ngenani asal usule panggonan omahmu !
2. Tulisen yen cerita iku kok pirengake saka simbah utawa wong tuwamu!
46 Kelas 7 semester ganep
Papan garapan:
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………….
Setya Basa Jawa 47
GLADHEN 2
A. Cawangen salah siji jawaban sing cumepak sangisore pitakonan ngisor iki!
Wacanen wacan ing ngisor iki!
Jaka Tarub anake Mbok Rondha Tarub. Sawijining dina Jaka Tarub
Mbebedag ing tengah alas, banjur weruh widadari ayu ing kali. Jaka Tarub,
Nyolong selendhang salah siji widadari banjur disingitake. Widadari mau banjur
sedih banget, dheweke akhire gawe sayembara ”sapa sing bisa menehi
slendhang, menawa wong tuwa bakal dakaku dadi wong tuwaku, yen wadon bakal
dakdadekake sedulurku, lan yen lanang bakal dakdadekake bojoku”. Krungu
sayembara kuwi Jaka Tarub nyedeki banjur menehi klambi, jarit, lan kemben.
Pungkasane widadari sing aran Dewi Nawangwulan netepi janjine sanggup
digarwa dening Jaka Tarub.
1. Paraga sing nyolong selendhange widadari yaiku…
A. Jaka Tole
B. Randha Tarub
C. Tarub
D. Jaka Tarub
2. Jaka Tarub weruh Dewi Nawangwulan ana ing…
A. gunung
B. alas
C. kali
D. prapatan
3. Pesen kang kinandhut ing dongeng dhuwur yaiku…
A. Dadi wong iku kudu sing jujur.
B. Dadi wong iku kudu tulung tinulung.
C. Dadi wong iku aja seneng nyolong.
D. Dadi wong iku kudu bisa netepi janjine.
4. 1. Asal Usule BanyuWangi, Tangkuban Prahu
2. Dewi Sri, Nyi Blorong
3. Babad Tanah Jawa, Moncere Krajaan Majapahit
4. Kacil lan Baya, Gagak lan Merak
Sing kalebu cerita rakyat legendha yaiku……
A. no.1
B. no.3
C. no.4
48 Kelas 7 semester ganep
D. no.2
5. Garwane prameswari Majapahit (Garwane Prabu Brawijaya) nalika siram ing
taman dumadakan ilang muspra. Majapahit geger. Prabu Brawijaya banjur
ngutus Sungging nggoleki garwane Sang Prabu. Ing tengah dalan Sungging
dipethuki Nabi Khidir lan diparingi katrangan yen prameswari wis seda
didhusta dening iwak Sura lan Baya.
Pethikan cerita rakyat ing dhuwur kalebu bagiyan...
A. orientasi
B. koda
C. koplikasi
D. resolusi
6. ……..“Ngger, Taruna rungokna apa sira sing merjaya Pangeran Situbandha?”
Karana bola-bali ditakoni ora gelem mangsuli, Adipati Surabaya krodha
penggalihe, banjur kawetu sabdane, “Bocah ditakoni kok ora semaur, dheleg-
dheleg kaya watu!” sanalika Joko Taruna sing meneng wae iku mau banjur
malih dadi watu. Banjur watu mau nganti saprene isih ana, kang kondhang
karan Joko Dholog.
Isine dongeng ndhuwur yaiku….
A. Sabdane Adhipati Surabaya paribasane idu geni.
B. Ana bocah sing mbudhegi (sengaja ora ngrungokake) banjur disabda dadi
watu.
C. Ana patung malihane manungsa aran Joko Dholog.
D. Pentinge tumindak jujur, supaya ora ndadekake kapitunan marang awake
dhewe.
Wacanen wacan ing ngisor iki!
Jaka Kendhil iku anak lanange Mbok Randha Dhadhapan. Rupane ala,
pawakane cendhek, kulite ireng, tangane dawa, gegere wusu, lan ora duwe gulu.
Praupane jan kaya kendhil.
Senadyan ala tanpa rupa, ing bab jejodhohan Jaka Kendhil nduweni
gegayuhan kang dhuwur. Dheweke kepingin kapundhut mantu dening ratu.
Gegayuhan kaya panjaluke Jaka Kendhil umume langka kelakon kaya paribasan
“cebol nggayuh lintang”. Nanging yen Gusti Kang Murbeng Dumadi ngersakake,
ora ana kedadean kang ora bisa kelakon.
Ndilalah, putra ragile Sang Prabu sanggup dadi sisihane Jaka Kendhil.
Angger Jaka Kendhil bisa mbatang cangkrimane Sang Putri.
Setya Basa Jawa 49
Cangkrimane Sang Putri bisa dibatang dening Jaka Kendhil. Sarehne Jaka
Kendhil bisa mbadek cangkrimane Sang Putri, mula wong loro mau didhaupake
(dikawinake).
Nalika dianakake upacara siraman, rupane Jaka Kendhil malih dadi satriya
bagus, gagah pideksa. Sejatine Jaka Kendhil iku Raden Panji Inu Kertapa.
7. Cangkrimane Sang Putri bisa dibatang dening Jaka Kendhil. Tembung kang
kacitak miring dhuweni teges....
A. dibedek
B. ditebang
C. disawang
D. ditakokno
8. Watake Jaka Kendhil yaiku...
A. serakah
B. kendel
C. isinan
D. duwe keyakinan
9. Ing ngisor iki sing kalebu komplikasi saka cerita ing dhuwur yaiku...
A. Jaka Kendhil iku anak lanange Mbok Randha Dhadhapan.
B. Dheweke kepingin kapundhut mantu dening ratu.
C. Rupane Jaka Kendhil malih dadi satriya bagus.
D. Praupane jan kaya kendhil.
Wacanen wacan ing ngisor iki!
Dhek jaman mbiyen nalika Raden wijaya isih babad alas ngedegake Kerajaan
Majapahit, dumadak ketekan tentara tar-tar saka kerajaan Mongolia. Tentara
utusan Kaisar Khubilaikan kasebut nedya nggoleki penguasa saka kraton ing
Jawadwipa sing wis kumawani ngiris kuping dutaning Ratugung Binathara. Sing
ngiris kupinge kasebut ora liya rama mertuwane Raden Wijaya yaiku Prabu
Kertanegara saka Singosari. Merga keng rama wis diperjaya dening Jayakatwang
saka kraton Gelang-Gelang. Mulane Raden wijaya maringi pirsa menawi
penguwasa ing Jayakatwang, sing wis ngisr kupinge dutaning Ratugung
Binathara.
10. Tembung “diperjaya” ndhuweni teges yaiku……
A. diukum C. dikunjara
B. dipateni D. disiksa
11. Saka punggelan teks ing ndhuwur kalebu bagiyan…….
A. Orientasi C. Resolusi
B. Komplikasi D. klimaks
12. Isine punggelan crita ing dhuwur yaiku…..
50 Kelas 7 semester ganep