บ้าบ้นสะปัน ตำ บลดงพญา อำ เภอบ่อบ่เกลือ จังจัหวัดวัน่าน่น จัจั จั ก จั กสานไม้ม้ ม้ไม้ ผ่ผ่ ผ่ผ่
ไม้ไผ่ (ฺBamboo) เป็นวัตถุดิบจากธรรมชาติที่นิยมนำ มา ทำ เครื่องจักสานกันแพร่หลายที่สุด เพราะมีทั่วไปแทบทุกภาค ของประเทศ ไม้ไผ่ในประเทศไทยมีหลายชนิด แต่ละชนิดมี คุณสมบัติที่สามารถนำ มาใช้ทำ เครื่องจักสานได้ดีแตกต่างกัน ไม้ไผ่ที่ใช้เป็นวัตถุดิบทำ เครื่องจักสานได้ยังมีอีกหลายชนิด แต่ละชนิดมีคุณสมบัติแตกต่างกันไปเช่น ไม้ไผ่หก ไม้ไผ่รวก ไม้ไผ่ ป้าป้ว ไม้ไผ่เหล่านี้นำ มาทำ เครื่องจักสานได้มากมายหลาย ชนิด ตั้งแต่ทำ เป็นภาชนะเครื่องใช้ต่างๆ เช่น กระบุง ตะกร้า กระจาด จนถึงทำ เป็นเครื่องมือสำ หรับ ดัก จับ ขัง สัตว์น้ำ จำ พวกตะข้อง กระชัง สุ่ม เป็นต้น นิยมนำ มาทำ เครื่องจักสานกันอย่างแพร่ หลายทุกภาคของประเทศ เพราะมีผิวสวย เนื้อหนา และแข็ง ลำ ต้นตรง นำ มาทำ เครื่องจักสานและใช้ ประโยชน์ไน์ด้หลายอย่าง เป็นไม้ขนาดกลาง ปล้องยาว เนื้ออ่อน ขึ้น ทั่วไปในภาคเหนือ นิยมนำ มาทำ เป็นเครื่องจักสาน ได้ดี ไม้ไผ่สีสีสุก ไม้ไผ่ซาง ไม้ไผ่บงหรือไผ่ตง ไม้ขนาดใหญ่ ลำ ต้นตรง ไม่มีหนาม นำ มาทำ เป็นเครื่องจักสานได้ดี
ควร เตรียมพื้นที่ไว้ตั้งแต่ฤดูแล้ง ซึ่งจะทำ งานได้ สะดวกสามารถลงมือปลูกได้ทันในต้นฤดูฝน โดยใน พื้นที่ที่เป็นแอ่ง ที่ลุ่มน้ำ ขัง มีเนิน หรือมีตออยู่ในพื้นที่ ต้องไถบุกเบิก กำ จัดตอออกให้หมด ปรับสภาพพื้นที่ ให้เรียบ แต่ถ้าเป็นพื้นที่ราบอยู่แล้ว แค่ไถพรวน กำ จัดวัชพืชเท่านั้น ควรปลูกตั้งแต่ฝนเริ่มตก จนถึงปลายเดือน มิถุนายน หากฝนทิ้งช่วง ควรให้น้ำ ช่วย แต่ในแหล่ง ที่สามารถให้น้ำ ได้ตลอดทั้งปี สามารถปลูกไผ่ได้ ตลอดปี ระยะปลูกที่เหมาะสมระหว่างต้น x ระหว่างแถว ขึ้นอยู่กับขนาดของไผ่และสภาพของดิน เช่น ไผ่ตง ระยะปลูก คือ 6-8 x 6-8 เมตร ในพื้นที่ 1 ไร่ จะ ปลูกไผ่ตงได้ประมาณ 25-45 ต้น ถ้าสภาพดินเลว ไผ่ไม่ค่อยเจริญเติบโต ควรใช้ระยะปลูกที่ถี่กว่าสภาพ ดินดี
ถ้า เป็นต้นกล้าไผ่ที่ได้จากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ ควรเป็นต้นกล้าที่มี ความสมบูรณ์ มีระบบรากฝอยแผ่กระจายและสมบูรณ์ไณ์ม่ขดม้วนงออยู่ก้นถุง สำ หรับการคัดเลือกต้นกล้าไผ่ตงที่ได้จากการชำ กิ่งแขนงนั้น ให้พิจารณาขนาด เส้นผ่าศูนย์กลางและความสูงตามชนิดไผ่ ซึ่งมีสภาพแข็งแรงสมบูรณ์ ปราศจาก การทำ ลายของโรคและแมลงการปลูกควรนำ ต้นกล้าไปปลูกตรงกลางหลุมที่ เตรียมไว้ ปลูกให้ลึกเท่ากับระดับดินเดิมแล้วพูนดินบริเวณโคนต้นให้เป็นเนิน สูงขึ้น เล็กน้อน้ย ใช้ไม้ปัก เป็นหลักผูกยึดต้นไผ่ เพื่อป้อป้งกันลมโยก หลังจากนั้น ต้องรดน้ำ ตามทันที เพื่อช่วยให้เม็ดดินกระชับราก นอกจากนี้ต้นไผ่ที่เพิ่งปลูกจะ ไม่ทนต่อแสงแดด และความร้อนสูง ต้องใช้ทางมะพร้าวหรือวัสดุอื่น ช่วยพราง แสงแดด จนกว่าต้นกล้าจะมีใบใหญ่และตั้งตัวได้แล้วจึงค่อยปลดออก การปลูกไผ่ ควรปลูกตั้งแต่ฝนเริ่มตก จนถึงปลายเดือน มิถุนายน หากฝนทิ้งช่วง ควรให้น้ำ ช่วย แต่ใน แหล่งที่สามารถให้น้ำ ได้ตลอดทั้งปี สามารถปลูกไผ่ ได้ตลอดปี การเตรียมหลุมปลูก การปลูลู ลู ก ลู ก
กลุ่ม ที่ 1 ไม้ไผ่ที่ให้ผลผลิตหน่อสำ หรับเป็นอาหาร ได้แก่ ไผ่ตง ไผ่บงใหญ่ ไผ่บงหวาน ไผ่รวก ไผ่ไร่ ไผ่หม่าจู ไผ่หวาน ไผ่ ป่าป่ ไผ่สีสุก ไผ่หก ไผ่รวกดำ ไผ่ซาง ไผ่เลี้ยงหวาน ไผ่ซางนวล ไผ่ เม้งซ้น ไผ่ตงลืมแล้ง และไผ่ไต้หวัน กลุ่ม ที่ 2 ไม้ไผ่ที่ให้ผลผลิตลำ ในการก่อสร้าง ทำ ฟาก เสา ค้ำ ยัน แผ่นสานไม้ไผ่ ไม้ไผ่อัด และเฟอร์นิเจอร์ ได้แก่ ไผ่ป่าป่ ไผ่สีสุก ไผ่เลี้ยง ไผ่ตงหม้อ ไผ่ตงดำ ไผ่ตงดำ ไผ่ยักษ์ ไผ่บงใหญ่ ไผ่เป๊าป๊ะ ไผ่หก ไผ่ซาง ไผ่ซางนวล ไผ่ซางหม่น ไผ่ไร่ ไผ่ลำ มะลอก ไผ่บาง ไผ่รวกดำ ไผ่หม่าจู ไผ่ตงลืมแล้ง และไผ่นวลราชินี กลุ่มที่ 4 ไผ่ที่เหมาะสำ หรับใช้ลำ ทำ เป็นภาชนะหุงต้ม และปรุงอาหาร ได้แก่ ไผ่ข้าวหลาม ไผ่ป่าป่ ไผ่สีสุก และไผ่ตง กลุ่ม ที่ 3 ไม้ไผ่ที่ให้ผลผลิตลำ สำ หรับทำ เครื่องจักสาน และหัตถกรรม ได้แก่ไผ่สีสุก ไผ่ซางนวล ไผ่ซาง ไผ่ป่าป่ ไผ่รวกดำ ไผ่ไร่ ไผ่ข้าวหลาม ไผ่เฮี๊ยฮี๊ะ ไผ่ชี้ และไผ่นวล ประ โยชน์ใช้สอยไม้ไผ่
ประ โยชน์ใช้สอยไม้ไผ่ กลุ่ม ที่ 6 ไม้ไผ่ที่นิยมปลูกเป็นไม้ประดับหรือนิยมปลูกตาม บ้าน เพราะมีชื่อเป็นศิริมงคล ได้แก่ ไผ่ทอง ไผ่ดำ ไผ่น้ำ เต้า ไผ่สีสุก ไผ่เลี้ยง ไผ่เหลือง และไผ่ข้าวหลาม กลุ่ม ที่ 5 ไม้ไผ่ที่ให้ผลผลิตลำ ที่เป็นวัตถุดิบใน อุตสากรรมเยื่อกระดาษ ได้แก่ ไผ่เป๊าป๊ะ ไผ่ป่าป่ ไผ่สีสุก ไผ่ซาง ไผ่ซางนวล ไผ่ตง ไผ่เหลือง ไผ่บงใหญ่ ไผ่หก ไผ่ หม่าจู ไผ่บาง และไผ่บงดำ
ง านจักสานไม้ไผ่ งานจักสานไม้ไผ่ เกิดขึ้นโดยการใช้ไม้ไผ่นำ มาจัก ผ่า ฉีกให้ เป็นเส้นบาง ๆ แล้วนำ มาขัด สาน สอด ไขว้ ขึ้นโครงเป็นรูปทรงทำ เป็น ภาชนะ เป็นเครื่องมือเครื่องใช้ จัดเป็นงานศิลปหัตถกรรมและ หัตถกรรมพื้นบ้านที่มีความผูกพันและอยู่คู่กับวิถีชีวิตของคนไทยมา อย่างยาวนาน แสดงได้ถึงวัฒนธรรมและภูมิปัญญาบรรพบุรุษ มีการ สืบทอดกันมาแต่โบราณ มีอยู่ในทุกภาคของประเทศ ด้วยเป็นทั้ง หัตถกรรมที่เป็นของใช้ในในครัวเรือนและชีวิตประจำ วันจนถึงเป็นอาชีพ ที่เป็นแหล่งรายได้อีกด้วย การสานให้เป็น รูปร่าง รูปทรง และมีลวดลาย ที่เหมาะ สมกับชิ้นงานจักสานนั้น จะประกอบด้วย 3 ส่วนใหญ่ ๆ ส่วนก้น ซึ่งเป็นส่วนสำ คัญของเครื่องจักสาน เพราะมัก เป็นจุดเริ่มต้นของการสาน เพราะลักษณะกันจะส่งผลถึงรูปทรง ที่จะสร้างต่อไป ดังนั้นส่วนก้นจะต้องมีโครงสร้างที่แข็งแรง เหมาะสมสัมพันธ์กับลวดลายและรูปทรงของเครื่องจักสาน ส่วนกลาง เป็นส่วนผนังของภาชนะ อาจมีลักษณะเป็นผนัง ที่ทึบหรือโปร่ง เป็นตาก็แล้วแต่หน้าน้ที่และประโยชน์ใน์ช้สอยของ ภาชนะนั้น 1 ส่วนกลางของเครื่องจักสานจะเป็นส่วนสำ คัญเพราะ เป็นส่วน ที่จะรับน้ำ หนักจาการบรรจุ ซึ่งถ้าหากได้รับการสานดีก็ สามารถรับน้ำ หนักและทนทานจากแรงกดและแรงดึงจากภายในได้
ส่วนปาก จะเป็นส่วนสำ เร็จของเครื่องจักสาน โดยส่วน นี้จะต้องสัมพันธ์กับรูปทรงและประโยชน์ใน์ช้สอย ซึ่งโครงสร้างส่วน ปากหรือขอบของเครื่องจักสานจะเป็นส่วนสำ คัญที่ช่วยบังคับให้ เครื่องจักสานคงรูปอยู่ได้การสร้างงานจักสานนอกจากต้องใช้ความ ประณีต พิถีพิถันในการสานแล้ว สิ่งสำ คัญอีกอย่างหนึ่งก็คือลวดลาย ของงานจักสานนั้น ถือเป็นสิ่งสำ คัญในการสร้างมูลค่าให้กับงาน จักสานแต่ละชิ้น โดยลายสานทั่วไป คือ ลายขัด และลายสอง เป็นลายเริ่มแรกเมื่อผู้สานเริ่มหัดสานงาน จากนั้นจึงมีการพัฒนา ลวดลายขึ้นจากลายดั้งเดิม เช่น ลายลบน้ำ ลายดีหล่ม เป็นต้น ง านจักสานไม้ไผ่ การสานให้เป็น รูปร่าง รูปทรง และมีลวดลายที่เหมาะ สมกับชิ้นงานจักสานนั้น จะประกอบด้วย 3 ส่วนใหญ่ ๆ
ลายพื้นฐาน หรือที่เรียกว่า ลายแม่บท มีกฎเกณฑ์ ตายตัว เช่นลายขัด ลายสอง ลายสาม ลายตาหลิ่ว ลายขอ ลายบองหยอง ลายพัฒนา คือลายที่พัฒนามาจากลายพื้นฐาน ตัวอย่างเช่นลายบ้า ลายดีด้าน ลายเฉลาเกล็ดเต่า ลายดอกขิง ลายดีหล่ม ลายประดิษฐ์ เป็นลายที่สานขึ้นตามความนึกคิดของ ตัวผู้สานเอง ตัวอย่างเช่น ลายขัดตาหมากรุก ลายขัดตาทแยง ลายเฉลว ลายขัดตอกคู่ ลายขัดโครงหวาย ลายสอง ลายสาม ลายตาหลิ่ว เครื่องจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็นภาชนะ เครื่องจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็นภาชนะ เช่นกระบุง กระเช้า ตะกร้อ ปุ้งปุ้กี๋ หลัว ตะกร้า เข่ง ฯลฯ เครื่องจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็นเครื่อง ตวง เช่นกระชุ สัดกระบุง ฯลฯ เครื่องจักสานไม้ไผ่ที่ใช้ในครัวเรือน เช่น พัด กระชอน ฝาชี กระด้ง หวด ลวดลายถือเป็นองค์ประกอบของงานหัตถกรรม จักสาน ที่มีความสำ คัญ
เครื่องจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็นภาชนะ เครื่องจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็นเครื่องประกอบอาคารบ้านเรือน เครื่องจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็นเครื่องจับดักสัตว์และขังสัตว์น้ำ เช่น ฝาบ้าน พื้นบ้าน หลังคา ฯลฯ ได้แก่ ชนาง ลอบ สุ่ม ไช กระบัง กระจู้ กระชัง ตะข้อง ตะแกรง จั่น ฯลฯ
วัสดุ/อุปกรณ์ปณ์ระกอบด้วย 1.) ไม้ไผ่ อาทิ ไผ่สีสุก ไผ่ซาง ไผ่บง ไผ่ตง หรือ ไผ่ นวล 2.) มีดอีโต้ สาหรับผ่าไม้ไผ่ 3.) มีดสาหรับจักตอก 4.) มีดสำ รับเหลาขอบ 5.) กรรไกร 6.)เข็มกับด้าย 7.) ค้อน 8.) ตัวหนีบ 9.) พิมพ์สำ หรับขึ้นโครงต่างๆ 10.) ตะปู วัสดุ / อุปกรณ์การจักสานไม้ไผ่
ขั้นตอนที่1 เริ่มต้นจากการนำ ไม้ไผ่ที่ตัดไปเเช่น้ำ ทิ้ง ประมา4-5 วัน เพื่อให้ไม้ไผ่มีความเหนียว ขั้นตอนที่2 นำ ไม้ไผ่มาผ่าเป็นซี่ ๆ เเละจักตอกตาม ขนาดที่ต้องการ นำ มาชักเลียดให้เส้น ตอกเรียบเสมอกันทุกเส้น
ขั้นตอนที่ 3 ขั้นตอนที่2 เริ่มต้นจากการนำ ไม้ไผ่ที่ตัดไปเเช่น้ำ ทิ้ง ประมา4-5 วัน เพื่อให้ไม้ไผ่มีความเหนียว นำ ไม้ไผ่มาผ่าเป็นซี่ ๆ เเละจักตอกตาม ขนาดที่ต้องการ นำ มาชักเลียดให้เส้น ตอกเรียบเสมอกันทุกเส้น
ขั้นตอนที่ 3 ขั้นตอนที่2 เริ่มต้นจากการนำ ไม้ไผ่ที่ตัดไปเเช่น้ำ ทิ้ง ประมา4-5 วัน เพื่อให้ไม้ไผ่มีความเหนียว นำ ไม้ไผ่มาผ่าเป็นซี่ ๆ เเละจักตอกตาม ขนาดที่ต้องการ นำ มาชักเลียดให้เส้น ตอกเรียบเสมอกันทุกเส้น
https://treedd.blogspot.com/search/label/วิธีปลูกและ ขยายพันธ์ไผ่ สัมภาษณ์ คุณรัชนีกร มะมี, หนังสืออาชีพช่างจักสาน งานหัตถกรรมพื้นบ้านที่พัฒนาเป็นอาชีพ , หนังสือภาพรวมภูมิปัญญาไทย, www.thaitambon.com , www.thidagarden.com แหล่ล่ล่งล่ที่ที่ที่มที่าข้ข้ข้อข้มูมูมูลมูและเอกสารที่ที่ที่ใที่ช้ช้ช้ใช้นการ อ้อ้อ้าอ้งอิอิอิงอิการจัจัจัดจัทำทำทำทำข้ข้ข้อข้มูมูมูลมู