มลพิษทางดิน

มลพษิ ทางดิน

นางสาวฐิติรัตน์ ผดุง
นางสาวเพยี งรวี มสู กลุ

ด้วยความเปลี่ยนแปลงทางสภาพสังคม เศรษฐกิจ ทาให้ประเทศไทยมีการทาอุตสาหกรรมมากขึ้น ส่งผล
ให้มีการปล่อยสารเคมีสู่พื้นท่ีเกษตรกรรม อีกทั้งความต้องการในการลดปัญหาเกี่ยวกับศัตรูพืชและวัชพืช ทาให้
เกษตรกรนิยมทาเกษตรเคมี นอกจากนี้ ด้วยกระบวนการของธรรมชาติล้วนก่อใหเ้ กิดมลพิษทางดิน โดยประเทศ
ไทยเป็นหนึ่งในประเทศท่ีประสบกับสถานการณ์มลพิษทางดินในพื้นท่ีเกษตรกรรม ซึ่งก่อให้เกิดผลกระทบต่อ
สุขภาพของเด็กประถมศึกษาที่สูดดมกลิ่นสารพษิ จากดิน รวมถึงรับประทานผัก ผลไม้ท่ีมีสารอันตรายที่ปนเปือ้ น
สารพิษจากดิน การจัดการศึกษาในปัจจบุ ันจึงควรสร้างความตระหนักในการเกดิ มลพษิ ทางดนิ การรับมือต่อผลท่ี
เกิดขึ้น รวมถึงการอนุรักษ์ดิน บทความน้ีจึงมีวัตถุประสงค์เพื่อนาเสนอสาระสาคัญ 4 ประการเก่ียวกับมลพิษ
ทางดนิ ได้แก่ นิยามและสาเหตุของมลพิษทางดิน สถานการณ์มลพิษทางดนิ ในประเทศไทย ผลกระทบโดยตรงต่อ
เด็กประถมศึกษา และเป้าหมายของการจดั การศึกษาและกจิ กรรมสาหรบั เดก็ ประถมศึกษา

นิยามและสาเหตุของมลพษิ ทางดิน
มลพษิ ทางดนิ หมายถึง ภาวะของดินที่เสอ่ื มค่า อันเกิดจากการสะสมของสารประกอบในดนิ ตามธรรมชาติ

และการปนเปือ้ นดว้ ยสารพษิ อาทิ สารเคมีกาจัดแมลง สารปอ้ งกันและกาจดั วัชพืช สารกาจัดเชือ้ รา สารกาจัดหนู
และสัตว์แทะ รวมถึงโลหะหนัก จนกอ่ ใหเ้ กดิ อนั ตรายต่อสขุ ภาพ ตลอดจนการเจรญิ เติบโตของพืชและสัตว์ทงั้ โดย
ทางตรงและทางออ้ ม (กรมพฒั นาทีด่ นิ , 2561)

มลพิษทางดินเกิดจากสาเหตหุ ลกั 2 ประการ อันไดแ้ ก่ การเกิดขนึ้ เองตามธรรมชาติ และการเกิดขน้ึ จาก
การกระทาของมนษุ ย์ ดงั น้ี (กรมพฒั นาทด่ี นิ , 2561; Environmental Pollution Centers, 2017)
รูปภาพที่ 1 สาเหตุของการเกิดมลพิษทางดนิ

สถานการณม์ ลพษิ ทางดินในประเทศไทย

ด้วยสาเหตุของการเกิดมลพิษทางดิน อันเกิดขึ้นตามธรรมชาติ และการกระทามนุษย์ โดยเฉพาะการใช้

ปุ๋ยเคมี สารเคมีท่ีเป็นพิษจาพวกสารเคมีกาจัดแมลง สารป้องกันและกาจัดวัชพืช สารกาจัดเชื้อรา สารกาจัดหนู

และสัตว์แทะในการทาเกษตรกรรม รวมทั้งการปล่อยของเสียที่มีโลหะหนักจากการทาอตุ สาหกรรม อาทิ สารหนู

ตะกั่วลงในดินของพื้นท่ีเกษตรกรรม ซ่ึงทาให้ประเทศไทยประสบกับสถานการณ์มลพิษทางดิน ในลักษณะของ

ดนิ เคม็ ดินเปร้ียว และดินพรุ ในพ้ืนท่เี กษตรกรรมประมาณ 20.89 ล้านไร่ ตามขอ้ มลู ของกรมพัฒนาที่ดนิ ปี พ.ศ.

2557 ดังข้อมูลในตาราง 1 ซึ่งมลพิษทางดินที่เกิดขึ้นนีม้ ีผลให้ดินขาดความเหมาะสมในการปลูกพชื ทาให้ผลผลิต

ทางเกษตรลดน้อยลง

อย่างไรก็ดี ประเทศไทยยังพบสถานการณ์มลพิษทางดิน ในลักษณะของการที่ดินปนเปื้อนสารเคมีกาจัด

แมลง สารกาจัดวัชพืชและเช้ือรา รวมถงึ โลหะหนกั อย่างสารหนแู ละตะก่วั ในปรมิ าณน้อยกวา่ 0.01 จนถึง 18.85

มลิ ลิกรมั ต่อกิโลกรมั ณ อาเภอพญาเม็งราย จงั หวัดเชียงราย ปี พ.ศ. 2560 ดงั ขอ้ มูลตามตาราง 2 ซ่งึ ลว้ นส่งผลให้

ดินมีมลพิษ ไม่เหมาะแก่การทาการเกษตร เนื่องด้วย ผลผลิตทางการเกษตรที่ปลูกในดินบริเวณนี้ อาจมีสารพิษ

โลหะหนักปนเปอ้ื นอยู่ ทาให้ผู้ทบี่ ริโภคผลผลิตจากการปลกู ในดินทม่ี ีมลพิษได้รบั อันตรายแก่ชวี ิต ทัง้ น้ี ในสว่ นของ

ดินท่ีปนเปื้อนสารเคมีสามารถสังเกตจากสีของดินท่ีแปลกกว่าดินท่ัวไป คืออาจมีสีขาว สีแดงปนเปื้อนอยู่ในดิน

หนา้ ดนิ แตกระแหง นอกจากน้ีสามารถสังเกตจากการมีสัตว์อย่างไส้เดอื น มดตายอยู่ในดิน รวมถงึ เม่ือสดู ดมอาจได้

กลน่ิ เหม็นฉนุ ของสารเคมี ซ่งึ ทาให้รสู้ ึกแสบจมกู (กรมพัฒนาที่ดนิ , 2558)

ตาราง 1 เน้อื ทีข่ องดนิ ปัญหาในประเทศไทย ปี พ.ศ. 2557 และวิธีการสังเกตดนิ ปญั หา (กรมพฒั นาท่ีดิน, 2559)

ชนิดของดนิ ปัญหา เน้อื ท่ี รอ้ ยละของเนอื้ ทีท่ ัง้ วิธีการสงั เกตดินปญั หา
(ล้านไร่) ประเทศ
ดินเปร้ียว 6.24 3.57 มีสนี ้าตาลปนเทาถึงสีเทา มจี ุดประสเี หลือง แดง
ดนิ พรุ(ดินอนิ ทรีย์) 0.26 0.15 มีชิ้นสว่ นพชื ทส่ี ลายตวั ดีสะสมเป็นช้นั หนา
ดินเคม็ 14.39 8.23 มีคราบเกลือสขี าวบนดนิ เม็ดดินแตกเม่อื เปียกนา้

ตาราง 2 การตรวจพบสารเคมีตกค้างในดินของพน้ื ที่ปลกู พชื เศรษฐกิจทอี่ าเภอพญาเมง็ ราย จังหวัดเชียงราย

(กระทรวงทรพั ยากร ธรรมชาติและสงิ่ แวดลอ้ ม, 2560)

กลมุ่ /ชนิดของสารเคมี ปรมิ าณสารเคมตี กคา้ ง (mg/kg)

1. สารเคมกี าจดั แมลง 0.01
1.1 กลุ่มออร์กาโนคลอไรด์ 0.003 (สงู สดุ เท่ากบั 0.06 ตา่ สดุ เท่ากับ 0)
1.2 กลมุ่ ออร์กาโนฟอสเฟต
3.07 (สงู สุด เท่ากบั 8.54 ตา่ สุด เทา่ กบั 0.04)
2. สารป้องกันและกาจดั วัชพชื 0.06 (สูงสดุ เท่ากับ 0.23 ตา่ สุด เท่ากับ 0)
2.1 พาราควอท
2.2 ไกลโฟเสด 0.19

3. สารกาจดั เช้อื รา - Carbendazim 4.43 (สูงสุด เท่ากับ 8.46 ตา่ สดุ เทา่ กับ 1.80)
4. โลหะหนัก 9.65 (สงู สุด เท่ากับ 18.85 ตา่ สดุ เท่ากับ 4.00)

4.1 สารหนู (As)
4.2 ตะกั่ว (Pb)

ผลกระทบโดยตรงต่อเดก็ ประถมศึกษา
เม่ือเกิดปัญหามลพิษทางดิน โดยเฉพาะปัญหาที่เกิดจากการกระทาของมนษุ ย์ อาทิ การใช้สารเคมีกาจัด

ศัตรูพืชและวัชพืชในการทาเกษตรกรรม ทาให้นักเรียนในระดับประถมศึกษาที่สูดดมกลิ่นดินที่ปนเปื้อนสารพิษ
รวมถึงรบั ประทานผัก ผลไม้ที่มสี ารพษิ ปนเปือ้ นอย่ดู ว้ ย ได้รับผลกระทบท้ังในด้านรา่ งกาย และสติปญั ญา

ผลกระทบด้านร่างกายเกิดข้ึนจากการท่ีนักเรียนสูดดมสารพิษที่อยู่ในดิน หรือรับประทานผัก ผลไม้ท่ี
ปนเป้ือนจากการดดู ซมึ สารพษิ จากดิน โดยการแสดงอาการหรือโรคนน้ั จะแตกต่างกนั ตามความรนุ แรงของสารพิษ
กล่าวคือ สารพิษร้ายแรง อย่างพาราควอต ไกลโฟเสด สารหนู ตะกั่ว จะทาให้เกิดอาการแน่นหน้าอก หายใจ
ล้มเหลว จนถึงการชักหรือหมดสติ รวมถึงก่อให้เกิดโรคร้ายแรงอย่างโรคหลอดเลือดหัวใจ และเสียชีวิตได้ ในส่วน
ของสารพิษท่รี ุนแรงน้อยกว่า อยา่ งสารออรก์ าโนฟอสเฟต และคาบาเมต อาจทาใหเ้ กดิ คลืน่ ไส้อาเจียน เวยี นศรี ษะ
ทอ้ งร่วง แต่อาจไมม่ ีการชกั หรือหมดสติ (สานักโรคจากการประกอบอาชพี และสิง่ แวดลอ้ ม, 2556)

จากข้อมูลในข้างต้น สอดคลอ้ งกบั สถิตกิ ารปว่ ยและเสยี ชีวิตจากสารเคมีกาจัดศัตรพู ืชของคนไทยในปี
พ.ศ. 2559 - 2561 ท่ีเสยี ชวี ติ 1,715 คน และป่วย 13,908 คน (สานกั งานหลักประกนั สขุ ภาพแหง่ ชาต,ิ 2561)

นอกจากนี้ ยังมีความสอดคล้องกับข้อมูลการเก็บตัวอย่างผัก ผลไม้ท้ังหมด 150 ตัวอย่างเมื่อเดือน
สิงหาคม ปี พ.ศ. 2560 ซึ่งพบว่า ร้อยละ 55 ของตัวอย่างมีสารกาจัดวัชพืชเกินมาตรฐาน และร้อยละ 46 ของ
ตวั อยา่ งมีสารกาจดั ศัตรูพืชเกนิ มาตรฐานเช่นกัน (เครือข่ายเตอื นภัยสารเคมีกาจดั ศัตรพู ชื , 2560)

ในส่วนของผลกระทบด้านสติปัญญา พบว่า สารพิษในดินท่ีปนเปื้อนมากับผัก ผลไม้ ทาให้เม่ือเด็ก
รับประทานเข้าไปในปริมาณมาก สารพิษไปทาลายระบบประสาทและสมอง ทาให้เด็กมีพัฒนาการทางด้าน
สติปัญญาช้ากว่าเดก็ ปกตทิ ่วั ไป อาจเปน็ ออทิสติก หรือเกดิ ภาวะสมาธสิ ั้นได้ (กระทรวงศกึ ษาธกิ าร, 2560)

เปา้ หมายของการจัดการศึกษา และกจิ กรรมสาหรบั เดก็ ประถมศึกษา
เป้าหมายของการจัดการศึกษา
ปัญหามลพิษทางดินเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อมอย่างหนึ่งท่ีก่อให้เกิดผลกระทบ เด็กประถมศึกษาทั้ง ทาง

ร่างกาย และสติปัญญาดังน้ัน การจัดการศึกษาจึงควรส่งเสริมให้นักเรียนเกิดความตระหนักใน 3 ด้าน ได้แก่
ดา้ นการเกิดมลพษิ ทางดิน ด้านการรับมอื ตอ่ มลพิษทางดนิ และดา้ นการอนรุ กั ษ์ดิน

กจิ กรรมสาหรับเดก็ ประถมศกึ ษา
กิจกรรม Science kids สนทนาชวนคิด มลพิษทางดิน เป็นกิจกรรมที่ส่งเสริมความตระหนักในด้าน
การเกิดมลพษิ ทางดิน โดยใหเ้ ดก็ เกิดความรเู้ กี่ยวกบั ความหมายของมลพษิ ทางดนิ ด้วยการใหเ้ ด็กรบั ชมภาพดินที่มี
มลพิษ อาทิ ดินเปร้ียว ดินเค็ม ดินพรุ และดินที่ปนเปื้อนสารเคมีที่มีพิษต่อพชื มนุษย์ และสัตว์ จากน้ัน จึงเล่าให้
เด็กเข้าใจถึงความหมายของมลพิษทางดิน เม่ือเด็กเข้าใจถึงความหมายเรียบร้อยแล้ว จึงชวนให้เด็กคิดเก่ียวกับ
สาเหตุและผลกระทบของมลพิษทางดินผ่านการตั้งคาถาม อาทิ “เด็ก ๆ รู้หรือไม่ว่า ดินท่ีมีมลพิษเกิดจากอะไร”

“เด็ก ๆ คิดว่าเม่ือเกิดมลพิษทางดินแล้ว จะส่งผลกระทบต่อสิ่งใดบ้าง” จากน้ัน ผู้ปกครองหรือครูจึงอธิบาย
เก่ียวกับสาเหตุ โดยเฉพาะสาเหตุจากการกระทามนุษย์ อาทิ การทิ้งขยะลงดิน การใช้สารเคมีกับดิน และ
ผลกระทบให้ละเอียดมากย่ิงข้ึน หลังจากที่เด็กมีความรู้เร่ืองมลพิษทางดินแล้ว จึงให้เด็กสวมบทบาทเป็น
นกั วิทยาศาสตรต์ ัวน้อย คือให้เดก็ ไดท้ ดสอบสารพษิ ที่ปนเป้อื นในผัก ผลไม้ท่ีมาจากตลาดสด ห้างสรรพสินคา้ โดย
ใช้ชุดตรวจคัดกรองสารเคมีกาจัดแมลงในผัก ผลไม้ ขององค์การเภสัชกรรม เพ่ือให้เดก็ เข้าใจว่า มลพษิ ทางดินนั้น
สามารถส่งผลตอ่ สขุ ภาพของมนุษย์ได้ผา่ นตัวกลางซ่ึงเป็นผัก ผลไมท้ ีเ่ ดก็ รับประทานในชีวติ ประจาวนั

กจิ กรรมเลือกดี ปรุงดี ชีวิตดี เป็นกิจกรรมท่ีสง่ เสริมความตระหนักในด้านการรับมอื ต่อมลพษิ ทางดนิ
ในเบอ้ื งตน้ ต้ังคาถามชวนคิดทีว่ ่า “เมือ่ ร้แู ล้วว่า ผัก ผลไมอ้ าจเป็นตัวกลางท่ีนาสารพิษเข้าสูร่ ่างกายของเรา เราจะ
ทาอยา่ งไร” จากนน้ั จึงใหเ้ ดก็ เรียนรู้วธิ กี ารเลือกผัก ผลไมท้ ่ปี ราศจากสารเคมที ี่เปน็ พิษตอ่ สขุ ภาพ โดยนาผัก ผลไม้
ที่มีลกั ษณะของการปนเปื้อนสารพษิ คือ ไมม่ รี ูพรุน หรือมีรพู รนุ แต่มกี ลิน่ ฉนุ รุนแรง และผัก ผลไมท้ เ่ี ปน็ ออร์แกนิก
ปลอดสาร มาให้เด็กได้สังเกตถึงลักษณะแตกต่างกัน นอกจากน้ี ให้เด็กสังเกตคาท่ีปรากฏบนฉลากบรรจุภัณฑ์ท่ี
บง่ บอกวา่ เปน็ ผกั ผลไมป้ ลอดสาร อาทิ ออรแ์ กนิก ปลอดสาร เกษตรอินทรยี ์ จากนั้น จึงสนทนาเพอื่ ชว่ ยกนั สรปุ วา่
ผัก ผลไม้ที่ปลอดสารมีลักษณะอย่างไร เมื่อมีความรู้เกี่ยวกับการเลือกผัก ผลไม้แล้ว จึงให้เด็กไปสารวจแหล่ง
จาหน่ายผัก ผลไม้ อาทิ ห้างสรรพสินค้า ตลาดสด ร้านค้าออรแ์ กนิก เพื่อให้เด็กเกิดทักษะในการเลือกผัก ผลไม้ท่ี
ปลอดสาร และเกิดความเข้าใจว่าผัก ผลไมท้ ีป่ นเปอ้ื นสารพิษน้นั สามารถพบเหน็ ได้ในแหลง่ จาหน่ายท่ัวไป เราจึง
ควรเลือกให้ดี เพอ่ื ปอ้ งกันสารพิษเขา้ ส่รู ่างกาย หลังจากสารวจแหล่งจาหน่ายผกั ผลไม้แล้ว จึงนาเด็กชมการสาธิต
การขจัดสารพิษที่ปนเปื้อนในผัก ผลไม้ ด้วยการล้างผัก ผลไม้ และลวกหรือต้มผักตามวิธีการของกระทรวง
สาธารณสขุ และฝึกปฏิบตั ิ เพื่อเปน็ อีกหน่งึ แนวทางในการปอ้ งกันตนเองจากการรับสารพษิ จากผัก ผลไม้ส่รู ่างกาย

กิจกรรมฮีโรพ่ นั ธ์ใุ หม่ รว่ มใจปกป้องดนิ เป็นกิจกรรมท่ีสง่ เสริมความตระหนักในด้านการอนรุ ักษ์ดนิ โดย
ใหเ้ ดก็ มคี วามรู้เก่ียวกับวธิ ีการอนรุ ักษ์ดิน ผา่ นการสนทนาและใชค้ าถามชวนคิด อาทิ “จากปญั หามลพิษทางดินที่
เกดิ ขึ้น เด็ก ๆ คิดวา่ เราจะชว่ ยกันรักษาดินไม่ให้มีมลพิษไดอ้ ยา่ งไร” “เกษตรกรใช้สารเคมีกาจดั ศัตรูพืช แต่พบว่า
วิธกี ารนี้ทาให้เกิดมลพิษทางดิน ถ้าเปน็ เด็ก ๆ จะกาจดั ศัตรูพืช วัชพืชอย่างไรทไี่ มท่ าให้ดนิ มีมลพิษ” จากน้นั จงึ ให้
เด็กได้ไปทศั นศึกษายังแหล่งการเรยี นรู้เกษตรอนิ ทรีย์ เพือ่ เรยี นรู้วธิ กี ารและประโยชนข์ องการทาเกษตรอินทรีย์ที่มี
ตอ่ ดิน ตลอดจนพืช สตั ว์ และมนุษย์ โดยอาจใชค้ าถามวา่ “เด็ก ๆ คิดวา่ ถ้าดนิ ดี ชีวติ เราจะดี จริงหรอื ไม่ อยา่ งไร”
แล้วจึงให้เด็กได้เรียนรู้การทาปุ๋ยหรือน้าหมักชีวภาพจากเศษอาหารหรือพืชท่ีปลอดสารพิษ เพื่อนามาใช้ในการ
กาจัดวัชพืช บารุงดิน บารุงใบพืช หลังจากนี้ จึงให้เด็กได้ทดลองทาปุ๋ยหรือน้าหมกั ชีวภาพด้วยตนเอง แล้วนาปุ๋ย
หรือน้าหมักชีวภาพท่ีทาข้ึนไปใช้ในปลูกผัก ผลไม้ โดยการนาปุ๋ยหมักมาคลุกเคล้ากับดิน และเพาะเมล็ดหรือนา
ตน้ อ่อนลงดิน นอกจากน้ี ใหน้ านา้ หมกั ชวี ภาพมาผสมกับน้าในอัตราสว่ นที่เหมาะสมเพ่ือบารุงดินและพืชต่อไป ซ่ึง
จะทาใหเ้ ดก็ ฝึกการทาเกษตรทช่ี ่วยบารุงรักษาดิน รวมถึงผัก ผลไม้ทไี่ ดจ้ ะปลอดสารพษิ

ด้วยผลจากกระบวนการตามธรรมชาติของดิน และความเปลี่ยนแปลงทางสภาพสังคม เศรษฐกิจ ทาให้
ประเทศไทยมีการทาอุตสาหกรรมและเกษตรเคมีท่ีปล่อยสารเคมีสู่พื้นท่ีเกษตรกรรมมากขึ้น ล้วนก่อให้เกิดมลพษิ
ทางดิน โดยประเทศไทยเป็นหน่ึงในประเทศท่ีมีสถานการณ์มลพิษทางดินในพื้นท่ีเกษตรกรรม ซึ่งก่อให้เกิด
ผลกระทบตอ่ สุขภาพของนักเรียนในระดบั ประถมศึกษาท่ีสูดดมกลน่ิ สารพิษจากดนิ รวมถึงรับประทานผกั ผลไม้ที่
มีสารพิษปนเป้ือน อันเนื่องมาจากการปลูกในดินที่เส่ือมคุณภาพและปนเป้อื นสารพษิ ดังน้ัน การจัดการศึกษาใน
ปจั จบุ ันจึงควรสรา้ งความตระหนักในการเกิดมลพิษทางดิน การรับมอื ต่อผลกระทบทีเ่ กิดขนึ้ และการอนรุ ักษด์ ิน

รายการอา้ งอิง
กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. (2561). ปรมิ าณและมูลคา่ การนาเขา้ ปยุ๋ เคมี. สบื คน้ จาก

http://www.oae.go.th/view/1/ปัจจัยการผลติ /TH-TH
กระทรวงทรัพยากร ธรรมชาติและสง่ิ แวดล้อม. (2560). รายงายผลการวิจัย เร่อื ง การศึกษาพัฒนาแนวทาง

การจดั การความเสีย่ งจากสารเคมกี าจัดศตั รพู ชื กลุ่มออร์กาโนฟอสเฟตในพื้นทภ่ี าคเหนอื ตอนบนด้วย
กระบวนการวจิ ยั แบบมสี ว่ นรว่ ม ปีท่ี 3: อาเภอพญาเมง็ ราย จังหวีดเชยี งราย. สืบค้นจาก
https://www.deqp.go.th/media/images/3/AF/Final_report_phayamengrai.pdf.
กระทรวงศึกษาธิการ. (2562). ประกาศกระทรวงศึกษาธกิ าร เรอื่ ง กาหนดให้สถานศกึ ษาเป็นพ้ืนที่อาหาร
ปลอดสารเคมีกาจัดศัตรพู ชื . สืบค้นจาก http://www.skmpeo.moe.go.th
กรมพัฒนาท่ีดนิ . (2559). ยทุ ธศาสตรก์ รมพฒั นาทดี่ ินในช่วงแผนพัฒนาเศรษฐกจิ และสังคมแห่งชาติฉบับที่ 12
(พ.ศ.2560 - 2564). กรงุ เทพฯ: กรมพัฒนาท่ีดิน.
กรมพฒั นาท่ีดิน. (2561). World Soil Day 2018. สบื คน้ จาก http://www.ldd.go.th/WEB_WorldSoilDay
เครือขา่ ยเตือนภัยสารเคมกี าจดั ศัตรูพืช. ผลการเฝ้าระวงั สารพิษตกคา้ ง ในผกั ผลไม้ ปี 2560. สบื คน้ จาก
https://thaipan.org/wp-content/uploads/2018/10/pesticide_doc36.pdf
ศูนยพ์ ัฒนาและวเิ คราะห์สมบัติของวสั ด.ุ (2560). ภัยมอื ...ปญั หาสารกาจดั ศัตรูพืชตกคา้ งในสง่ิ แวดล้อม.
สืบคน้ จาก https://www.tistr.or.th/tistrblog/?p=3424.
สานักงานหลักประกันสขุ ภาพแห่งชาติ. (2561). สปสช.หนนุ มติ สธ.ห้ามใช้ 3 สารเคมีกาจดั ศัตรูพืช. สบื คน้ จาก
https://www.nhso.go.th/FrontEnd/NewsInformationDetail.aspx?newsid=MjM5OQ==
สานกั โรคจากการประกอบอาชพี และสงิ่ แวดล้อม. (2556). ผลกระทบตอ่ สุขภาพจากสารเคมีกาจัดศัตรพู ืช.
สืบคน้ จาก http://envocc.ddc.moph.go.th/contents/view/106
Environmental Pollution Centers. (2017). What Is Soil Pollution?. Retrieved from
https://www.environmentalpollutioncenters.org