สื่อการสอนนาฏยศัพท์

น
า
ฏ
ย
ศั
พ
ท์

หน่วยการเรียนรู้ที่ 1
ทักษะพื้ นฐานด้านนาฏศิลป์

ความหมายนาฏยศัพท์

นาฏยศัพท์ หมายถึง ศัพท์ที่
ใช้เกี่ยวกับลักษณะท่ารำ
ที่ใช้ในการฝึกหัดเพื่ อการ
แสดง โขน ละคร
เป็นคำที่ใช้ในวงการ
นาฏศิลป์ไทย สามารถสื่อ
ความหมายกันได้ทุกฝ่ายใน
การแสดงต่างๆ

ประเภทของนาฏยศัพท์

แบ่งออกเป็น 3 ประเภท

1. นามศัพท์
หมายถึง ศัพท์ที่เรียกชื่อท่ารำ หรือชื่อท่าที่

บอกอาการกระทำของผู้นั้น เช่น วง จีบ คลายมือ
กระทบ กระดก ยกเท้า ก้าวเท้า ประเท้า กระทุ้ง
2. กิริยาศัพท์

หมายถึง ศัพท์ที่ใช้เรียกในการปฏิบัติบอก
อาการกิริยา ซึ่งแบ่งออกเป็น
- ศัพท์เสริม หมายถึง ศัพท์ที่ใช้เรียกเพื่ อปรับ
ปรุงท่าทีให้ถูกต้อง เช่น กันวง ลดวง ส่งมือ ดึง
มือ หักข้อ เปิดคาง กดคาง
- ศัพท์เสื่อม หมายถึง ศัพท์ที่ใช้เรียกชื่อท่ารำ
ของผู้รำที่ไม่ถูกต้องตามมาตรฐาน เพื่ อให้ผู้รำ
รู้ตัว และแก้ไขท่าทีของตนให้ดีขึ้น
เช่น วงล้า วงเหยียด วงหัก เกร็งคอ รำเลื้อย
3. นาฏยศัพท์เบ็ดเตล็ด

หมายถึง ศัพท์ต่างๆที่ใช้เรียกในภาษา
นาฏศิลป์ นอกเหนือไปจากนามศัพท์
และกิริยาศัพท์ เช่น จีบยาว จีบสั้น คืนตัว

นาฏยศัพท์ที่ควรรู้จัก

ลักษณะต่างๆ ของนาฏยศัพท์ แบ่งตาม
การเคลื่อนไหวส่วนต่างๆ ของร่างกาย 3 ส่วน
ดังนี้…
1. ส่วนศีรษะ

เอียง คือ การเอียงศีรษะ ต้องกลมกลืน
กับไหล่และลำตัวให้ เป็นเส้นโค้ง
ลักคอ คือ การเอียงคนละข้างกับไหล่
ที่กดลง
เปิดคาง คือ ไม่ก้มหน้า เปิดปลายคาง
กดคาง คือ ไม่เชิดหน้าหรือเงยหน้า
มากเกินไป
2. ส่วนแขน
วง คือ การตั้งปลายมือทั้ง 4 นิ้ว
ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย เรียงชิด
ติดกัน แต่นิ้วหัวแม่มือหักเข้าหาฝ่ามือเล็กน้อย
การตั้งวงที่สวยงาม ต้องหักข้อมือเข้าหาลำแขน
ทอดลำแขนให้ส่วนโค้งพองามและงอศอก
เล็กน้อย

นาฏยศัพท์ที่ควรรู้จัก

แบ่งออกเป็น 3 ลักษณะ วงบน วงกลาง วงล่าง

วงบน คือ ยกแขนไปข้าง
ลำตัว ทอดศอกโค้ง มือแบ
ตั้งปลายนิ้วขึ้น
- วงตัวพระปลายนิ้วอยู่
ระดับแง่ศีรษะ
- ส่วนวงตัวนางปลายนิ้วจะ
อยู่ระดับหางคิ้ว

วงกลาง คือ การยกส่วนโค้ง
ของลำแขนให้ปลายนิ้วสูง
ระดับไหล่

วงล่าง คือ เป็นการตั้งวง
โดยทอดส่วนโค้งของ
ลำแขนไปด้านล่าง
มืออยู่ระดับชายพก

นาฏยศัพท์ที่ควรรู้จัก

3. ส่วนมือ
มือจีบ คือ การใช้นิ้วหัวแม่มือและนิ้วชี้จรดกัน

ให้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดข้อแรกของปลายนิ้วชี้
ส่วนนิ้วที่เหลือ ได้แก่ นิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย
กรีดออกไปให้ตึง การจีบต้องหักข้อมือเข้าหา
ลำแขนทุกครั้ง จีบแบ่งเป็น 5 ลักษณะ ได้แก่
จีบหงาย จีบคว่ำ จีบส่งหลัง จีบปรกข้าง
จีบปรกหน้า จีบล่อแก้ว

จีบหงาย คือ การหงายฝ่ามือ
ให้ปลายนิ้วชี้ขึ้น ข้างบนและ
หักข้อมือ

จีบคว่ำ คือ การคว่ำฝ่ามือ
ให้ปลายนิ้วชี้ลง หักข้อมือเข้าหา
ลำแขน

นาฏยศัพท์ที่ควรรู้จัก

จีบส่งหลัง คือ การส่งแขนไปข้างหลัง
ตึงแขน พลิกข้อมือให้ปลายนิ้วชี้ขึ้น
แขนตึงและส่งแขนให้สูงไปด้านหลัง

จีบปรกข้าง คือ การหันจีบเข้าหา
แง่ศีรษะ ลำแขนอยู่ข้าง ๆ ระดับเดียว
กับวงบน

จีบปรกหน้า คือ การจีบที่คล้ายกับจีบ
หงาย แต่หันจีบเข้าหาลำตัว ด้านหน้า
ทั้งแขนและมือชูอยู่ด้านหน้า
ตั้งลำแขนขึ้น ทำมุมที่ข้อพั บตรงศอก
หันจีบเข้าหาหน้าผาก

จีบล่อแก้ว คือ ลักษณะกิริยา
ท่าทางคล้ายจีบ ใช้นิ้วกลางกด
ข้อที่ 1 ของนิ้วหัวแม่มือ หักปลาย
นิ้วหัวแม่มือคล้ายวงแหวน นิ้วที่
เหลือเหยียดตึง หักข้อมือเข้าหา
ลำแขน