หน่วย2_พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

พฒั นาการด้านสังคม

สังคมไทยสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ. 2325–2394

โครงสร้างทางสังคม

ระบบศกั ดินากบั การถือครอง

พระมหาอุปราชหรือวงั หนา้ พระครูรู้ธรรม ภิกษุรู้ธรรม
ถือศกั ดินา 100,000 เสมอนา 2,400 เสมอนา 600

เจา้ พระยา ทาส สามเณรรู้ ธ รรม
ถือศกั ดินา 10,000 ถือศกั ดินา 5 เสมอนา 300

พระหรือออกญา ไพร่ถือศกั ดินา
ท่ีเป็นเจา้ กรม ต้งั แต่ 10–25
ถือศกั ดินา 5,000

พฒั นาการด้านสังคม

สังคมไทยสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ. 2325–2394

โครงสร้างทางสังคม ชนช้นั ในสงั คมในสมยั รัตนโกสินทร์ตอนตน้

ชนช้นั ปกครอง ไดแ้ ก่
พระมหากษตั ริย์ เจา้ นาย และขนุ นาง

ชนช้นั ใตป้ กครอง ไดแ้ ก่
ไพร่และทาส

ชนช้นั พเิ ศษที่ไม่จดั เป็นชนช้นั ใด
ชนช้นั หน่ึง คือ พระสงฆ์

พฒั นาการด้านสังคม

สังคมไทยสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ. 2325–2394

การทานุบารุงพระศาสนา

วดั พระศรีรัตนศาสดาราม สร้างในสมยั รัชกาลท่ี 1

พฒั นาการด้านสังคม

สังคมไทยสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ. 2325–2394

การทานุบารุงพระศาสนา สมยั รัตนโกสินทร์ตอนตน้ มีการบูรณปฏิสงั ขรณ์
วดั วาอารามจานวนมาก

วดั สุทัศนเทพวราราม บรมบรรพต วดั สระเกศ

พฒั นาการด้านสังคม

สังคมไทยสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ. 2325–2394

การทานุบารุงพระศาสนา สมยั รัตนโกสินทร์ตอนตน้ มีการบูรณปฏิสังขรณ์
วดั วาอารามจานวนมาก

วดั พระเชตุพนวมิ ลมังคลาราม วดั อรุณราชวราราม

พฒั นาการด้านสังคม

สังคมไทยสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ. 2325–2394

การศึกษา ศูนยก์ ลางการศึกษาในสมยั รัตนโกสินทร์ตอนตน้ มี 3 แห่ง

วงั ขนุ นางหรือผดู้ ีมีตระกลู นิยมส่งบุตรหลาน
ของตนเขา้ ไปศึกษาอบรมตามวงั และ

ราชสานกั หากเป็นผชู้ ายนิยมฝากตวั

เป็นมหาดเลก็ เพ่ือจะไดฝ้ ึกวิชาการต่างๆ

และเรียนรู้การใชอ้ าวธุ ในยามสงคราม

หากเป็นผหู้ ญิงกฝ็ ึกอบรมวชิ าแม่บา้ น

แมเ่ รือน การเยบ็ ปักถกั ร้อย

56

พฒั นาการด้านสังคม

สังคมไทยสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ. 2325–2394

การศึกษา ศูนยก์ ลางการศึกษาในสมยั รัตนโกสินทร์ตอนตน้ มี 3 แห่ง

วดั สามญั ชนนิยมนาบุตรหลานท่ีเป็นผชู้ ายไป
ฝากตวั ไวก้ บั พระภิกษตุ ามวดั เป็นลกู ศิษย์

สาหรับใชส้ อย หรือบวชอยกู่ บั พระภิกษทุ ี่วดั

แลว้ แต่ความเหมาะสม ส่วนพระภิกษุทา

หนา้ ที่เป็นผสู้ อนใหห้ ดั เขียนอ่านภาษาไทย

บาลี สนั สกฤต เขมร ศึกษาพระพทุ ธศาสนา

ฝึกอบรมใหร้ ู้จกั ขนบธรรมเนียมและจารีต

ประเพณีต่าง ๆ และฝึกฝนงานช่างฝีมือ

57

พฒั นาการด้านสังคม

สังคมไทยสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น พ.ศ. 2325–2394

การศึกษา ศูนยก์ ลางการศึกษาในสมยั รัตนโกสินทร์ตอนตน้ มี 3 แห่ง

บา้ น เป็นแหลง่ ท่ีเดก็ ผหู้ ญิงไดร้ ับการฝึ กอบรม
กิริยามารยาท การทางานบา้ น นอกจากน้ี

บา้ นยงั เป็นแหลง่ ถา่ ยทอดวิชาชีพตาม

บรรพบุรุษที่สืบทอดกนั ต่อ ๆ มาใหแ้ ก่

บุตรหลานท้งั ชายหญิงในครอบครัว เช่น
การทานา ทาไร่ ทาสวน ทาประมง ทางาน

หตั ถกรรมหรืองานช่างต่าง ๆ

58

ความสัมพันธ์ระหวา่ งประเทศ

สมยั รัตนโกสนิ ทรต์ อนตน้ (รชั กาลที่ 1-รัชกาลท่ี 3)

ตอบคาถามหน่อยจร้า ?

จากแผนที่ นกั เรียนรู้จกั ประเทศ
อะไรบา้ ง และมีความเกี่ยวขอ้ งกบั
ประเทศไทยอยา่ งไร

• ประเทศเมียนมาเก่ียวขอ้ งกบั ไทย

ในดา้ นการทาสงครามกนั

• ประเทศเขมรมีความสมั พนั ธ์

แบบเขมรเป็ นประเทศราชของไทย

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพ่ือนบ้าน ความสัมพนั ธ์กบั พม่า

ในสมยั รัตนโกสินทร์ ไทยไดท้ าสงครามกบั พม่ารวม 10 คร้ัง
ส่วนใหญ่เป็นการรบในสมยั รัชกาลท่ี 1 เหตุท่ีตอ้ งรบกบั พมา่ หลายคร้ัง

กเ็ นื่องจากพมา่ เริ่มจะพน้ จากความวนุ่ วายภายใน โดยพระเจา้ ปดุง
ปราบดาภิเษกข้ึนครองราชยใ์ น พ.ศ. 2324 มีกาลงั เขม้ แขง็ สามารถ
ปราบหวั เมืองต่าง ๆ ในพมา่ ไดร้ าบคาบ เห็นวา่ ไทยก่อต้งั อาณาจกั รใหม่

จึงตอ้ งการปราบปรามไม่ใหเ้ ติบโตข้ึน

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสัมพนั ธ์กบั พม่า

เกิดข้ึนใน พ.ศ. 2328 พระเจา้ ปดุงทรงจดั มาถึง 9 ทพั เพื่อรุกเขา้ ตีหวั เมือง
รัชกาลที่ 1 ทรงใช้ยุทธวิธีจัดทัพออกเป็ น 4 ทัพต่อต้านกองทัพพม่าจน
สามารถขบั ไล่พมา่ ออกไปได้

สงครามเกา้ ทพั ทางดา้ นตะวนั ตก การรบท่ีทุ่งลาดหญา้ จงั หวดั กาญจนบุรี ไทยใช้การรบ
แบบจรยุทธ์ ซุ่มโจมตี ตดั กาลงั เสบียงอาหาร และจดั กลลวงทาลวงจนพม่า
แตกพ่ายไป ส่วนทางภาคใตก้ ารรบท่ีเมืองถลาง พม่าตีได้เมืองตะกวั่ ป่ า
ตะกว่ั ทุ่ง แลว้ มงุ่ ไปเมืองถลาง ขณะน้นั เจา้ เมืองเสียชีวติ คุณหญิงจนั กบั
นางมกุ นอ้ งสาวนากาลงั ต่อสูก้ บั พมา่ จนชนะ และไดร้ ับพระราชทานบาเหน็จ
ความชอบ คุณหญิงจนั เป็นทา้ วเทพกษตั รี นางมุกเป็นทา้ วศรีสุนทร

ทา้ วเทพกษตั รี ทา้ วศรีสุนทร

นักเรียนรับชมวดี ีทัศน์
เรื่อง สงครามเก้าทพั



พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

คว5า.2มสคัวมาพมนั สธัม์รพะนัหธว์่รางะปหรวะ่าเงทปศรสะมเทยั ศรสัตมนยั โกรัตสินโทกรส์ตินอทนรต์ต้นอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสัมพนั ธ์กบั ลา้ นนา

หวั เมืองลา้ นนาซ่ึงประกอบดว้ ยเมืองเชียงใหม่ ลาปาง ลาพนู ฝาง น่าน เชียงแสน
และเมืองเลก็ เมืองนอ้ ยต่าง ๆ ทางเหนือเป็นประเทศราชของไทยสมยั ธนบุรี

รัชกาลที่ 1 ทรงเห็นวา่ ลา้ นนาเป็นดินแดนสาคญั ท่ีพมา่ อาศยั เป็นฐานในการรุกราน
อาณาจกั รไทย จาเป็นตอ้ งรักษาลา้ นนาไวเ้ พอื่ เป็นปราการป้องกนั การรุกราน
ของพมา่ จึงโปรดเกลา้ ฯ แต่งต้งั พระยากาวิละซ่ึงช่วยไทยขบั ไลพ่ มา่ มาต้งั แต่
สมยั ธนบุรีเป็นเจา้ เมืองเชียงใหม่ในฐานะเจา้ ประเทศราช

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพ่ือนบ้าน ความสมั พนั ธ์กบั
อาณาจกั รลาวหรือลา้ นชา้ ง

ในสมยั รัชกาลที่ 1 ไทยเป็นผแู้ ตง่ ต้งั กษตั ริยข์ องลาว
โดยพจิ ารณาเช้ือพระวงศท์ ่ีจงรักภกั ดีตอ่ ไทยเพอื่ ป้องกนั มิใหล้ าว
ก่อการกบฏ เช่น ทรงแตง่ ต้งั เจา้ นนั ทเสน ราชบุตรองคใ์ หญ่ของ
เจา้ สิริบุญสารเป็นกษตั ริยแ์ ทน แตป่ รากฏวา่ เจา้ นนั ทเสนเป็นกบฏ

ต่อตา้ นไทย รัชกาลท่ี 1 จึงทรงแตง่ ต้งั เจา้ อินทรวงศ์ อนุชาของ
เจา้ นนั ทเสนเป็นกษตั ริยแ์ ละทรงแต่งต้งั เจา้ อนุวงศห์ รือเจา้ อนุ

อนุชาองคห์ น่ึงของเจา้ นนั ทเสนเป็นอุปราช เจา้ อนุวงศ์

เป็นผทู้ ่ีมีความสามารถในการรบมาก

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสัมพนั ธ์กบั
อาณาจกั รลาวหรือลา้ นชา้ ง

ในสมยั รัชกาลท่ี 2 เจา้ อนุวงศไ์ ดแ้ สดงความจงรักภกั ดีต่อไทย
ดว้ ยการอาสายกทพั ไปปราบกบฏขา่ ซ่ึงยกทพั มาตีเมืองจาปาศกั ด์ิ

เจา้ อนุสามารถปราบกบฏไดส้ าเร็จ จึงกราบบงั คมทูลขอให้
ราชบุตรของตนเป็นเจา้ เมืองจาปาศกั ด์ิ ทาใหเ้ จา้ อนุขยายอาณาเขต

เวียงจนั ทนไ์ ดก้ วา้ งขวางและมีอานาจมากข้ึน

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสัมพนั ธ์กบั
อาณาจกั รลาวหรือลา้ นชา้ ง

พ.ศ. 2369 ในสมยั รัชกาลที่ 3 เจา้ อนุวงศ์ยกทพั มาตีดินแดนไทย ไดเ้ มือง

นครราชสีมา กวาดตอ้ นผคู้ น ทรัพยส์ ินต่าง ๆ ไปเวียงจนั ทน์ แต่

ระหว่างทางไดห้ ยดุ พกั คุณหญิงโม ภรรยาปลดั เมืองนครราชสีมา
ออกอุบายเล้ียงสุราอาหารแก่นายทหารไพร่พลลาว พอได้
โอกาสเชลยชายหญิงชาวไทยใช้อาวุธเท่าท่ีหาได้จู่โจมทหาร

ลาวโดยไม่ทนั รู้ตวั บาดเจบ็ ลม้ ตายเป็นอนั มากจึงแตกทพั หนีไป



พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสัมพนั ธ์กบั
อาณาจกั รลาวหรือลา้ นชา้ ง

พ.ศ. 2370 สมยั รัชกาลท่ี 3 โปรดเกลา้ ฯ ใหก้ รมพระราชวงั บวรมหาศักดิพล

เสพยย์ กทพั ไปตีเวียงจนั ทน์ ยึดเมืองเวียงจนั ทนไ์ วไ้ ด้ เจา้ อนุวงศ์
หนีไปเวยี ดนาม แต่คร้ันไทยยกกองทพั กลบั เจา้ อนุวงศก์ ก็ ลบั มา
เวยี งจนั ทนอ์ ีก คราวน้ีมีทหารเวยี ดนามหนุนหลงั ทาใหร้ ัชกาล
ท่ี 3 ตอ้ งทรงส่งกองทพั ไปเวียงจนั ทนอ์ ีก

71

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสัมพนั ธ์กบั
อาณาจกั รลาวหรือลา้ นชา้ ง

พ.ศ. 2371 ในสมยั รัชกาลที่ 3 พระยาราชสุภาวดีเป็นแม่ทพั
สามารถจบั ตวั เจา้ อนุวงศไ์ ดท้ ่ีชายแดนลาว–เวยี ดนาม

นามาขงั ไวท้ ่ีกรุงเทพฯ จนเสียชีวิตในเวลาต่อมา

72

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสมั พนั ธ์กบั หวั เมืองมลายู

หวั เมืองมลายู ไดแ้ ก่ ปัตตานี ไทรบุรี กลนั ตนั และตรังกานู
เคยเป็นเมืองประเทศราชของไทยมาแต่สมยั อยธุ ยา

กรุงศรีอยธุ ยาแตกใน พ.ศ. 2310 หวั เมืองเหลา่ น้ีพากนั แขง็ เมือง

สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชเสดจ็ ยกทพั ไปปราบหวั เมืองภาคใต้
ไม่มีเวลาพอที่จะยกไปถึงเมืองมลายู คงไดเ้ พยี งเมืองนครศรีธรรมราช

ลงไปถึงเมืองสงขลามาอยใู่ นอานาจเท่าน้นั

73

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสัมพนั ธก์ บั หวั เมืองมลายู

เม่ือ พ.ศ. 2328 พมา่ ยกทพั โจมตี พม่าชกั ชวนใหห้ วั เมืองมลายู
ภาคใตแ้ ละสามารถยดึ ครอง เขา้ ขา้ งฝ่ ายพมา่ และช่วยพม่า
ภาคใตไ้ ดช้ ่วงระยะหน่ึง ทาสงครามกบั ไทย หวั เมืองมลายู
ไม่ตอ้ งการอยใู่ ตอ้ านาจไทย

จึงสนบั สนุนพม่า

74

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสมั พนั ธก์ บั หวั เมืองมลายู

กรมพระราชวงั บวรฯ จึงยกทพั
ไปตีเมืองปัตตานีไดช้ ยั ชนะ
กวาดตอ้ นผคู้ นและทรัพยส์ มบตั ิ
รวมท้งั นาปื นใหญ่ มีชื่อวา่
พระยาตานี กลบั มายงั กรุงเทพฯ

ไทรบุรี ตรังกานู และกลนั ตนั เมื่อทราบข่าววา่ ไทยปราบปัตตานีไดจ้ ึงส่ง
คณะทูตพร้อมดว้ ยตน้ ไมเ้ งินตน้ ไมท้ องถวายแด่รัชกาลที่ 1 ยอมเป็นประเทศราช

75

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพื่อนบ้าน ความสมั พนั ธ์กบั เขมร

ความสมั พนั ธ์ระหวา่ งไทยกบั เขมรมีลกั ษณะคลา้ ยสมยั อยธุ ยา คือ
ไทยถือวา่ เขมรเป็นประเทศราชของไทย

รัชกาลท่ี 1 ทรงรับนกั องเองเป็นพระราชบุตรบุญธรรม ภายหลงั จึงทรงส่งนกั องเอง
ไปเป็นกษตั ริย์ ทรงพระนามวา่ สมเดจ็ พระนารายณ์รามาธิบดี

ส่วนเจา้ พระยาอภยั ภเู บศร์ใหม้ าปกครองเขมรส่วนใน คือ เมืองพระตะบอง
กบั เมืองเสียมราฐ โดยแยก 2 เมืองน้ีออกมาข้ึนต่อกรุงเทพฯ ไม่ข้ึนต่อเขมร

76

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพ่ือนบ้าน ความสมั พนั ธก์ บั เขมร

รัชกาลท่ี 1 • เขมรเกิดการจลาจล กองทพั ไทยไดพ้ าราชวงศเ์ ขมรเขา้ มากรุงเทพฯ
รัชกาลท่ี 2 • ทรงรับนกั องเองเป็ นพระราชบุตรบุญธรรม ภายหลงั เป็ นกษตั ริยท์ รงพระนามว่า

รัชกาลท่ี 3 สมเดจ็ พระนารายณ์รามาธิบดี

• สมเด็จพระอุทัยราชาธิราช (นักองจัน) เริ่ มไม่พอใจไทยท่ีปกครองเมือง
พระตะบองและเมืองเสียมราฐ จึงไปสนิทสนมกบั เวียดนาม

• พ.ศ. 2372 สมเด็จพระอุทยั ราชาธิราชทนถูกเวียดนามกดข่ีไม่ไหว จึงทา
หนงั สือติดต่อขอพระราชทานอภยั โทษต่อพระบาทสมเด็จพระนงั่ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั

• พ.ศ. 2376 ขนุ นางในไซ่ง่อนก่อกบฏข้ึนและขอให้ไทยยกทพั ไปช่วย เกิดเป็น
สงครามไทย–เวียดนาม เป็ นเวลายาวนานถึง 14 ปี ใน พ.ศ. 2390 ไทยและ
เวยี ดนามตกลงร่วมกนั ปกครองเขมร

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์ระหว่างไทยกบั ประเทศเพ่ือนบ้าน ความสมั พนั ธ์กบั เวียดนาม

สมยั รัชกาลท่ี 1 เวยี ดนามมีไมตรีกบั ไทย แต่ในสมยั รัชกาลท่ี 2 ภายหลงั จากท่ีจกั รพรรดิ
ยาลองสิ้นพระชนมไ์ ปแลว้ พระราชโอรสของจกั รพรรดิยาลองไดข้ ้ึนดารงตาแหน่งจกั รพรรดิ

ทรงพระนามวา่ จกั รพรรดิมินมาง เวยี ดนามเริ่มขยายอิทธิพลเขา้ ไปในเขมร

สมยั รัชกาลที่ 3 เวยี ดนามกบั ไทยเริ่มมีปัญหาขดั แยง้ กนั อยา่ งรุนแรง เมื่อเวยี ดนาม
สนบั สนุนใหล้ าวและเขมรก่อกบฏตอ่ ไทย รัชกาลที่ 3 จึงโปรดเกลา้ ฯ ใหเ้ จา้ พระยา-

บดินทรเดชานาทพั ทาสงคราม เพือ่ ขบั ไล่อิทธิพลของเวียดนามออกจากเขมร

การรบระหวา่ งไทยกบั เวียดนามทุกคร้ัง เกิดในดินแดนเขมรท้งั สิ้น
จดั เป็นสงครามใหญ่ ๆ 4 คร้ัง ใชเ้ วลาถึง 14 ปี (พ.ศ. 2376–2390)
จนในที่สุดเลิกรากนั เมื่อเวยี ดนามตกเป็นเมืองข้ึนของฝรั่งเศส

พฒั นาคกาวราด้ามนคสวัมามพสัมนัพนั ธธ์์รระะหวห่างวป่าระงเทปศระเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ลักษณะความสมั พนั ธก์ ับจนี

มคี วามสมั พนั ธ์ทางดา้ นเศรษฐกิจ เพื่อผลประโยชน์ทางการค้า การค้าขายกับจีนจะมีลักษณะ
พเิ ศษ ท่ีเรยี กว่า การค้าแบบรฐั บรรณาการ โดยถา้ รัฐใดแตง่ ตัง้ ทูตพรอ้ มกบั น้าเคร่ืองราชบรรณาการไปถวาย
จักรพรรดจิ นี ราชส้านกั จนี ถอื ว่าเขา้ มาออ่ นนอ้ มและให้การรับรองกษัตรยิ ข์ องรฐั น้นั ๆ และอนญุ าตใหซ้ ้อื ขาย
กบั จนี

ภาพวาดเมอื งกวางตุ้ง ประตูส่เู มืองจีนท่ีเรอื
ของราชทตู ไทยตอ้ งมาข้นึ ฝัง่ ท่นี ่กี ่อนเดินทาง ต่อไปยังปกั กิ่ง (ภาพวาดประมาณต้นรัตนโกสินทร์ ในหนงั สือ The Opium War)

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาติตะวันตก ความสัมพนั ธก์ บั โปรตเุ กส

สมยั รัตนโกสินทร์ โปรตุเกสไดส้ ่งอนั โตนิโอ เดอ-
วเี ซนท์ อญั เชิญพระราชสาส์นจากกรุงลิสบอนมายงั
กรุงเทพฯ เมื่อ พ.ศ. 2329 รัชกาลที่ 1 โปรดเกลา้ ฯ
ใหจ้ ดั การตอ้ นรับอยา่ งยงิ่ ใหญ่ และไดม้ ีพระราชสาส์น
ตอบโดยมอบใหอ้ นั โตนิโอ เดอ วีเซนทเ์ ป็นผอู้ ญั เชิญไป

80

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาตติ ะวันตก ความสัมพนั ธก์ บั โปรตเุ กส

สมยั รัชกาลท่ี 2 ทรงส่งเรือชื่อ มาลาพระนคร
ออกไปคา้ ขายกบั โปรตุเกส ขากลบั ขา้ หลวงโปรตุเกส

ท่ีมาเกา๊ ไดส้ ่งการ์ลสู มานูเอล ดา ซิลเวยร์ า
เป็นทูตอญั เชิญพระราชสาส์นมาเจริญสมั พนั ธไมตรี
กบั ไทย ในขณะน้นั ไทยมีความประสงคจ์ ะซ้ืออาวธุ ปื น

ซ่ึงโปรตุเกสกย็ นิ ยอมจดั หาซ้ือปื นคาบศิลา
ใหไ้ ทยถึง 400 กระบอก

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาตติ ะวันตก ความสัมพนั ธ์กบั โปรตเุ กส

• โปรตเุ กสไดต้ ้งั สถานกงสุลข้ึนในไทย และใหค้ าร์ลอส มานูเอล
ดา ซิลเวยร์ า เป็นกงสุลโปรตุเกสประจาประเทศไทย นบั วา่
เป็นการต้งั สถานกงสุลต่างประเทศข้ึนเป็นคร้ังแรกในสมยั
รัตนโกสินทร์

• การคา้ ของโปรตเุ กสในกรุงเทพฯ ขาดทุนเน่ืองจากไม่สามารถ
แขง่ ขนั กบั องั กฤษได้ พอ่ คา้ ท่ีเขา้ มาคา้ ขายจึงลดลง

• ถิ่นพานกั และโบสถข์ องชาวโปรตุเกสท่ียงั มีอยเู่ ป็นหลกั ฐาน
ในปัจจุบนั คือ ที่หมู่บา้ นกฎุ ีจีน ฝ่ังธนบุรี (ท่ีเรียกวา่ กฎุ ีจีน
เน่ืองจากในสมยั น้นั ผนู้ บั ถือคริสตศ์ าสนาส่วนใหญ่เป็นคนจีน)

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาติตะวันตก ความสมั พนั ธก์ บั องั กฤษ

สมยั ธนบุรี องั กฤษไดพ้ ยายามหาเมืองท่าคา้ ขายบริเวณฝั่งทะเลอนั ดามนั
จึงสนใจเกาะหมากหรือปี นงั ของไทรบุรี (รัฐเกดะห์ของมาเลเซียในปัจจุบนั )

สมยั รัชกาลที่ 1 พระยาไทรบุรีตกลงเซ็นสัญญาใหอ้ งั กฤษเช่าเกาะหมาก (ปี นงั )
และสมารังไพร เพือ่ หวงั พ่งึ องั กฤษใหพ้ น้ จากอิทธิพลของไทย แต่องั กฤษกพ็ ยายาม
ผกู ไมตรีกบั ไทย โดยใหฟ้ รานซิส ไลท์ นาดาบประดบั พลอยกบั ปื นดา้ มเงินมาทูลเกลา้ ฯ

ถวายรัชกาลท่ี 1 จึงทรงพระราชทานบรรดาศกั ด์ิวา่ พระยาราชกปิ ตนั
ซ่ึงเป็นชาวยโุ รปคนแรกในสมยั รัตนโกสินทร์ที่ไดร้ ับพระราชทานบรรดาศกั ด์ิ

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาตติ ะวันตก ความสมั พนั ธก์ บั องั กฤษ

องั กฤษไดส้ ่งทูตเขา้ มาติดตอ่ เป็นทางการอีก รวม 3 คร้ัง

คร้ังท่ี 1 • สมยั รัชกาลท่ี 2 ผสู้ าเร็จราชการองั กฤษที่อินเดีย คือ มาร์ควิส
เฮสติงส์ ได้จัดส่งทูตชื่อ จอห์น ครอว์เฟิ ร์ด นาเคร่ืองราช-
บรรณาการเขา้ มาเจริญสมั พนั ธไมตรีกบั ไทย

• ใน พ.ศ. 2365 ขอเจรจาทาสนธิสัญญาทางการค้ากับไทย
ปรากฏวา่ การเจรจาคราวน้ีไม่ประสบความสาเร็จ เน่ืองจากท้งั
2 ฝ่ ายไม่เขา้ ใจภาษาและวฒั นธรรมของแต่ละฝ่ าย และไทยไม่
ยอมตกลงเรื่องไทรบุรี

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาติตะวันตก ความสมั พนั ธก์ บั องั กฤษ

องั กฤษไดส้ ่งทูตเขา้ มาติดต่อเป็นทางการอีก รวม 3 คร้ัง

คร้ังท่ี 2 ตอนตน้ รัชกาลท่ี 3 ลอร์ดแอมเฮิร์สต์ ผสู้ าเร็จราชการองั กฤษประจา

อินเดียไดส้ ่งร้อยเอก เฮนรี เบอร์นี เป็นทูตเขา้ มาเจรจาขอทาสนธิสัญญา

กบั ไทย สนธิสญั ญาฉบบั น้ีเรียกวา่ สนธิสัญญาเบอร์นี นบั เป็นสนธิสญั ญา
โดยสมบูรณ์ฉบบั แรกในสมยั รัตนโกสินทร์ มีสาระสาคญั คือ ไทยกบั

องั กฤษจะมีไมตรีอนั ดีตอ่ กนั เมื่อเกิดคดีความข้ึนภายในอาณาเขตไทย
กใ็ หไ้ ทยตดั สินตามกฎหมายไทย ท้งั 2 ฝ่ ายจะอานวยความสะดวก
ดา้ นการคา้ ใหแ้ ก่กนั และองั กฤษยอมรับวา่ ไทรบุรี กลนั ตนั ตรังกานู

และเประเป็ นของไทย

สนธิสัญญาเบอร์นี

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาตติ ะวันตก ความสัมพนั ธก์ บั องั กฤษ

องั กฤษไดส้ ่งทูตเขา้ มาติดตอ่ เป็นทางการอีก รวม 3 คร้ัง

ตอนปลายรัชกาลที่ 3 ลอร์ดปาลเ์ มอร์สตนั
รัฐมนตรีวา่ การกระทรวงการตา่ งประเทศขององั กฤษ
คร้ังท่ี 3 ส่ง เซอร์เจมส์ บรูค เป็นทูตมาขอแกส้ นธิสัญญากบั ไทย
ใน พ.ศ. 2393แต่ขณะน้นั รัชกาลท่ี 3 กาลงั ประชวร

เซอร์เจมส์ บรูคจึงไม่มีโอกาสไดเ้ ขา้ เฝ้า

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาตติ ะวันตก ความสมั พนั ธ์กบั สหรัฐอเมริกา

รัชกาลที่ 2 พอ่ คา้ อเมริกนั ช่ือ กปั ตนั เฮล เดินทางเขา้ มาคา้ ขายที่กรุงเทพฯ
ใน พ.ศ. 2364 นบั เป็นชาวอเมริกนั คนแรกที่เดินทางเขา้ มายงั
ประเทศไทย และไดน้ าปื นคาบศิลามาถวายจานวน 500 กระบอก
จึงไดร้ ับพระราชทานบรรดาศกั ด์ิเป็นหลวงภกั ดีราชกปิ ตนั

และไดพ้ ระราชทานสิ่งของใหค้ ุม้ ค่ากบั ราคาปื นท้งั หมด
ท้งั ยงั โปรดเกลา้ ฯ ใหง้ ดเวน้ การเกบ็ ภาษีจงั กอบ

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศสมยั รัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความสัมพนั ธ์กบั ชาตติ ะวันตก ความสมั พนั ธก์ บั สหรัฐอเมริกา

ประธานาธิบดี ไดส้ ่งเอด็ มนั ต์ รอเบิตส์ เป็นหวั หนา้ คณะทูตเดินทางเขา้ มาขอทาสัญญา
แอนดรูว์ แจก็ สัน การคา้ กบั ไทย ไทยและสหรัฐอเมริกาไดท้ าสนธิสัญญาต่อกนั ในวนั ท่ี 20

รัชกาลที่ 4 มีนาคม พ.ศ. 2375 ซ่ึงมีขอ้ ความในลกั ษณะเสมอภาค เช่นเดียวกบั
สนธิสัญญากบั องั กฤษ ต่อมารัฐบาลสหรัฐอเมริกาเห็นวา่ สนธิสัญญาที่ทา

กนั ไวม้ ิไดเ้ กิดประโยชน์ จึงไดส้ ่งโจเซฟ บลั เลสเตียร์เขา้ มาทบทวน
สนธิสญั ญาเสียใหม่ แต่การเจรจาไม่ประสบผลสาเร็จ

ทรงตระหนกั ถึงภยั คุกคามจากชาติจกั รวรรดินิยมตะวนั ตก
จึงไดท้ รงเปล่ียนแปลงนโยบายดา้ นการต่างประเทศ

โดยทรงหนั ไปสร้างความสัมพนั ธ์กบั ชาติตะวนั ตก และปรับปรุง
ขนบธรรมเนียมใหท้ นั สมยั มากข้ึน

บทบาทของพระมหากษตั รยิ ์ในราชวงศจ์ กั รตี ่อความม่นั คง
และความเจริญร่งุ เรืองของชาตไิ ทย

สมัยรตั นโกสนิ ทร์ตอนตน้ (รชั กาลที่ 1-รัชกาลที่ 3)



บทบาทของพระมหากษตั รยิ ใ์ นราชวงศจ์ กั รตี อ่ ความม่นั คงและความเจริญรงุ่ เรืองของชาติไทย
พระบาทสมเด็จพระพทุ ธยอดฟ้าจฬุ าโลกมหาราช

พระราชกรณียกิจที่สาคัญ

ดา้ นการเมืองการปกครอง ด้านความมน่ั คง

 ทรงสถาปนากรงุ เทพฯ เปน็ ราชธานี  ทรงป้องกันราชอาณาจักรให้ปลอดภัย
 ทรงสถาปนาราชวงศจ์ ักรี โดยเฉพาะอย่างยง่ิ ในสงครามเกา้ ทัพ
 โปรดเกลา้ ฯ ให้มีการช้าระกฎหมาย

เรยี กวา่ กฎหมายตราสามดวง

ดา้ นศลิ ปวัฒนธรรม

 โปรดเกล้าฯ ใหส้ ังคายนาพระไตรปฎิ กทรงสนพระทัยวรรณคดี จึงมีวรรณคดีที่ส้าคัญหลายเร่ือง เช่น
รามเกียรต์ิ รวมถงึ การแปลวรรณกรรมของตา่ งชาติ เช่น สามกก๊ และราชาธริ าช

เหตุการณ์สาคญั ในสมยั กรุงรัตนโกสินทร์ (รัชกาลท่ี 1)



พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธเลศิ หล้านภาลยั

พระราชกรณยี กจิ ทส่ี าคัญ

ดา้ นความมั่นคง ด้านศลิ ปวฒั นธรรม

 โปรดเกล้าฯ ให้ครัวมอญไปต้ังภูมิล้าเนา  ท ร ง มี พ ร ะ ป รี ช า ส า ม า ร ถ ใ น ด้ า น
ท่ีแขวงเมืองปทุมธานี เมืองนนทบุรีและ สถาปัตยกรรม ประติมากรรม ดนตรี
เมืองนครเขื่อนขนั ธ์ นาฏศิลป์ และวรรณกรรมประเภทตา่ งๆ

 โปรดเกล้าฯ ให้ไพร่มารับราชการ ๑ เดือน  โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระปรางค์วัด อรุณ
และอยู่กับครอบครัว ๓ เดือน ทรงให้มี ราชวราราม (วัดแจ้ง)
การตรากฎหมายหา้ มสูบและซือ้ ขายฝน่ิ

ภาพวาดจาลองทรงให้สรา้ งเมืองนครเขอ่ื นขนั ธ์ ภาพวาดจาลองทรงซอสามสาย
(พระประแดง)

เหตุการณ์สาคญั ในสมยั กรุงรัตนโกสินทร์ (รัชกาลท่ี 2)



พระบาทสมเดจ็ พระน่งั เกล้าเจา้ อยหู่ ัว

พระราชกรณียกิจทสี่ าคัญ

ด้านความม่ันคง ด้านศลิ ปวัฒนธรรม

 ทรงป้องกันอาณาจักรด้วยการสกัด  ทรงมีรับสั่งโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเรือส้าเภาที่
ก อ ง ทั พ ข อ ง เ จ้ า อ นุ ว ง ศ์ ท ร ง ป ร ะ ส บ วดั ยานนาวา
ความส้าเร็จในการยุติการสู้รบระหว่าง
ไทยกบั ญวน  โปรดเกล้าฯ ให้จารึกวรรณคดีส้าคัญ และ
วิชาการแพทย์ลงแผ่นศิลา แล้วติดไว้ตาม
ศาลารายรอบบริเวณวัดพระเชตุพนวิมลมัง
คลาราม

ด้านการคา้ กับต่างประเทศ
 ทรงสนบั สนนุ การคา้ ทั้งกบั เอเชยี และยุโรปมีการลงนามในสนธสิ ญั ญาเบอร์นยี ์

เหตุการณ์สาคญั ในสมยั กรุงรัตนโกสินทร์ (รัชกาลท่ี 3)