การเมืองการปกครอง สมัยรัชกาลที่ 4 (2)

การเมืองการปกครอง
สมัยรัชกาลที 4

ชนั มัธยมศึกษาปที 3

สารบญั

1

2394

4 รชั กาลที 4 ขนึ ครองราชยส์ มบตั ิและพระราชพธิ ถี ือนําพระ
พพิ ฒั น์สตั ยา

2395 7
ใหข้ า้ ราชกาลและขุนนางสวมเสอื ผา้ เขา้ เฝา

8 2398
ทําสญั ญาสนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ ระหวา่ งไทยกับอังกฤษ

2400 10
ใหส้ รา้ งเครอื งอิสรยิ าภรณ์ไทยครงั แรก

10 2401
ตังโรงพมิ พ์ เรยี กวา่ "โรงราชกิจจานุเบกษา"

2403 11
สรา้ งโรงงานกษาปณ์แหง่ แรกของไทย

11 2405
นางแอนนา ลีโอโนเวน เขา้ มาสอนภาษาอังกฤษในพระราชสาํ นัก

2408 12
พระบาทสมเด็จ พระปนเกล้าเจา้ อยูห่ วั เสด็จสวรรคต

13 2411
ทรงคํานวณการเกิดสรุ ยิ ุปราคาและเสด็จสวรรคตในวนั ที 1 ตลุ าคม

2

Timeline เหตกุ ารณส์ าํ คัญ

2394 2398

รชั กาลที 4 ขนึ ครอง ทําสญั ญาสนธสิ ญั ญา
ราชยส์ มบตั ิและพระ เบาวร์ งิ ระหวา่ งไทยกับ

ราชพธิ ถี ือนาํ พระ อังกฤษ
พพิ ฒั นส์ ตั ยา

2395 2400

ใหข้ า้ ราชกาลและขุนนางสวม ใหส้ รา้ งเครอื งอิสรยิ าภรณไ์ ทย
เสอื ผา้ เขา้ เฝา ครงั แรก

3

Timeline เหตกุ ารณส์ าํ คัญ

2401 2405 2411

ตังโรงพมิ พ์ เรยี กวา่ นางแอนนา ลีโอโนเวน เขา้ ทรงคํานวณการเกิด
"โรงราชกิจจานเุ บกษา" มาสอนภาษาอังกฤษในพระ สรุ ยิ ุปราคาและเสดจ็

ราชสาํ นกั สวรรคตในวนั ที 1
ตลุ าคม

2403 2408

สรา้ งโรงงานกษาปณ์ พระบาทสมเดจ็ พระปน
แหง่ แรกของไทย เกล้าเจา้ อยูห่ วั เสดจ็
สวรรคต

4

การขนึ ครองราชย์ พ.ศ.2394

เมอื พระบาทสมเด็จพระนังเกล้าเจา้ อยูห่ วั เสด็จ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั
สวรรคตในวนั ที 2 เมษายน พ.ศ. 2394 พระราชวงศ์และ
เสนาบดีมมี ติเหน็ ชอบใหถ้ วายราชสมบตั ิแก่พระมงกฎุ
วชริ ญาณะ จงึ ได้ใหส้ มเด็จเจา้ พระยาบรมมหาประยูร
วงศ์ (ดิศ บุนนาค) ไปเฝาพระมงกฎุ ณ วดั บวรนิเวศ
ราชวรวหิ าร แต่พระองค์ยงั ไมท่ รงลาผนวชและตรสั วา่
ต้องอัญเชญิ สมเด็จพระเจา้ น้องยาเธอเจา้ ฟาจุฑามณี
กรมขุนอิศเรศรงั สรรค์ ขนึ ครองราชยด์ ้วย เนืองจาก
พระองค์ทรงเหน็ วา่ เปนผทู้ ีควบคมุ กําลังทหารเปนอัน
มากได้

พระองค์ทรงลาผนวชเมอื วนั ที 6 เมษายน ซงึ ตรง
กับวนั จกั รี และทรงรบั การบรมราชาภิเษกเมอื วนั ที 15
พฤษภาคม ซงึ ตรงกับวนั วสิ าขบูชาของปนัน และทรงได้
รบั การเฉลิมพระปรมาภิไธยโดยยอ่ วา่ พระบาทสมเด็จ
พระปรเมนทรมหามงกฎุ พระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั

พระบาทสมเด็จพระปนเกล้าเจา้ อยูห่ วั พรอ้ มกันนี พระองค์ทรงสถาปนาสมเด็จ
พระเจา้ น้องยาเธอเจา้ ฟาจุฑามณีกรมขุนอิศเรศรงั
สรรค์ทีกรมพระราชวงั บวรสถานมงคลมพี ระราชพธิ ี
บวรราชาภิเษกเมอื วนั ที 25 พฤษภาคม และทรงรบั
พระบวรราชโองการ ใหพ้ ระเกียรติยศเสมอดว้ ย
พระเจา้ แผน่ ดินองค์ที2โดยได้รบั การเฉลิมพระ
ปรมาภิไธยวา่ พระบาทสมเด็จพระปนเกล้าเจา้ อยูห่ วั
สว่ นในฝายสมณศักดินัน พระองค์ทรงพระกรุณา
โปรดเกล้าฯ เลือนพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมหมนื นุ
ชติ ชโิ นรส โดยทรงตังพธิ มี หาสมณุตมาภิเษกขนึ
เปนกรมสมเด็จพระปรมานุชติ ชโิ นรสทรงสมณศักดิ
เปนสมเด็จพระสงั ฆราชเมอื วนั ที 1 สงิ หาคม เปนต้น

5

พระสนั ตติวงศ์ ในรชั กาลที 4

6

การเปลียนแปลงการเมอื งการปกคลอง
ในสมยั รชั กาลที 4

รชั สมยั ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั เปนสมยั แรกของการ
เปลียนแปลงบา้ นเมอื งเพอื ความทันสมยั จะเหน็ ได้จากการเปลียนแปลงของสงั คมและ
วฒั นธรรม การเปลียนแปลงนีเปนผลสบื เนืองทีต้องการเน้นใหเ้ หน็ วา่ ประเทศไทยเปน
ประเทศทีมอี ารยธรรมและเปนทียอมรบั ของนานาชาติ การเปลียนแปลงเพอื ความทัน
สมยั ต้องทําไปอยา่ งรวดเรว็ สงิ ใดทีชาติตะวนั ตกทํามาเปนรอ้ ย ๆ ป ประเทศไทยต้องทําให้
ได้ในระยะเวลาเรว็ กวา่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทรงตระหนักวา่ ประเทศไทย
ต้องยกเลิกการแยกตัวอยูอ่ ยา่ งโดดเดียวอยา่ งทีเคยทํามา ต้องยอมทําการค้ากับต่าง
ประเทศและรบั ความคิดเหน็ ใหมแ่ บบตะวนั ตก ต้องแก้ไขปรบั ปรงุ การปกครองบา้ นเมอื ง
ใหส้ อดคล้องกับสถานการณ์ภายนอกประเทศ รวมทังแก้ไขเปลียนแปลงประเพณีล้าสมยั
แต่ต้องพจิ ารณาความเหมาะสมต่าง ๆ ด้วย ทรงใชพ้ ระบรมราโชบายเปนสายกลางผสม
ผสานระหวา่ งตะวนั ตกและตะวนั ออกดังพระราชดํารทิ ีวา่ "อยา่ ติดของเก่า อยา่ ตืนของใหม่
จงค้นหาดีในของเก่าและของใหม"่ ตลอดระยะเวลา 17 ปทีพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้
อยูห่ วั ทรงครองราชยไ์ ด้ทรงปกครองประเทศ

ด้วยพระปรชี าสามารถ ทรงเปนทังพระเจา้ แผน่ ดนิ และผนู้ ําคณะก้าวหน้าทําให้
พระองค์ทรงได้รบั การยกยอ่ งวา่ ทรงเปนหนึงในบรรดาคนไทยทีมคี วามคิดเหน็ ก้าวหน้า
ทันสมยั ในกล่มุ ชาวต่างประเทศต่าง ๆ นิยมเรยี กขานพระองค์วา่ "คิงมงกฎุ " พระองค์ทรง
เปนพระมหากษัตรยิ ท์ ีทรงไวซ้ งึ ทศพธิ ราชธรรม ทรงบรหิ ารแผน่ ดิน บาํ เพญ็ พระราช
กรณียกิจใหญ่น้อย ทรงทํานุบาํ รุงบา้ นเมอื งใหเ้ จรญิ ก้าวหน้าเปนประโยชน์ต่อประเทศ
ชาติเปนล้นพน้

7

เหตกุ ารณส์ าํ คัญ

พระราชพธิ ถี ือนาํ พระพพิ ฒั นส์ ตั ยา พ.ศ.2394

การเปลียนแปลงครงั สาํ คัญของพระราชพธิ ถี ือนําพระพพิ ฒั น์สตั ยา เกิดขนึ ในรชั สมยั
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ซงึ
เปนชว่ งเวลาของการปฏิรูปประเทศใหท้ ันสมยั แบบตะวนั ตก ดังเหน็ ได้จากการทีพระบาท
สมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทรงเปลียนแปลงขนั ตอนของพระราชพธิ ถี ือนําโดยพระองค์
ทรงเสวยนําสาบาลในพระราชพธิ เี ชน่ เดียวกับพระบรมวงศานุวงศ์และขุนนางขา้ ราชการ
อันแสดงใหเ้ หน็ ถึงการเปลียนแปลงพระราชดํารเิ กียวกับความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งพระมหา
กษัตรยิ ก์ ับขุนนางขา้ ราชการจากแบบธรรมเนียมเดิมทีขุนนางขา้ ราชการถือนําดมื นําถวาย
สตั ยป์ ฏิญาณต่อองค์พระมหากษัตรยิ เ์ พยี งฝายเดียว มาเปนการทีพระมหากษัตรยิ ท์ รง
รว่ มดืมนําสาบานด้วยเพอื ประกาศพระองค์เปนพวกเดียวกับขุนนางขา้ ราชการ

ในทํานองวา่ ทังขุนนางขา้ ราชการ พระราชพธิ ถี ือนําพระพพิ ฒั น์สตั ยา
และพระมหากษัตรยิ ต์ ่างจะซอื ตรงต่อ
กัน เปนพวกเดียวกัน อีกทังยงั เปนการ
แสดงภาพลักษณ์ของพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ในฐานะ “ธรรม
ราชา” เพอื ความชอบธรรมทางการ
ปกครองของพระองค์

ใหข้ ุนนางสวมเสอื เวลาเขา้ เฝา พ.ศ. 2395

รชั สมยั พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั เปนชว่ งเรมิ ต้นแหง่ การเตรยี มบา้ นเมอื งเพอื
ติดต่อกับบรรดาประเทศตะวนั ตกด้วยความทัดเเทียมกัน

สงิ แรกทีโปรดใหแ้ ก้ไขแต่เรมิ รชั กาล คือ ทรงแก้ไขธรรมเนียมขา้ ราชการเขา้ เฝาใหส้ วมเสอี ดังมี
พระราชดํารสั วา่ "ดคู นไมไ่ ด้สวมเสอื เหมอื นเปลือยกาย ประเทศอืน ๆ ทีเปนประเทศใหญ่เขาก็สวม
เสอื หมดทกุ ภาษา ประเทศสยามนีก็เปนประเทศใหญ่รขู้ นบธรรมเนียมมากอยูแ่ ล้วไมค่ วรจะถือเอา
อยา่ งโบราณทีเปนชาวปามาแต่ก่อนขอท่านทังหลายจงสวมเสอื เขา้ มาในทีเฝาจงทกุ คน"

เสอื ขา้ ราชสาํ นักสวมเขา้ เฝาครงั นัเปน
เสอื ตัดพอได้ตัวมแี ขน มรี งั ดมุ สาํ หรบั ขดั
ตรงอกเรยี กวา่ เสอื กระบอก

8

สนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ พ.ศ.2398

การทําสนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ
เกิดจากความพยายามของชาติตะวนั ตกทีต้องการใหไ้ ทยยกเลิกการผกู ขาดทางการค้าให้

เปลียนมาเปนการค้า แบบเสรี ได้มกี ารลงนามในสนธสิ ญั ญากับอังกฤษเมอื ๑๘ เม.ย. พ.ศ.๒๓๙๘ (ใน
รชั สมยั พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ) โดยมเี ซอรจ์ อหน์ เบาวร์ งิ ขา้ หลวงอังกฤษประจาํ
ฮ่องกงเปนผเู้ จรจา

การทําสนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ

สาระสาํ คัญของสนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ
1. อังกฤษได้รบั สทิ ธสิ ภาพนอกอาณาเขต
2. ยกเลิกภาษีปากเรอื ตามสนธสิ ญั ญาเบอรน์ ีย์ พ.ศ. 2396 และเก็บภาษีขาเขา้ รอ้ ยละ 3 แทน
3. ใหม้ กี ารค้าเสรี และไทยอนุญาตใหน้ ําขา้ ว ปลา เกลือ ไปขายต่างประเทศได้ยกเวน้ ปที
ขาดแคลน
4. คนในบงั คับอังกฤษนําฝนเขา้ มาขายในเมอื งไทยได้ แต่ต้องขายใหเ้ จา้ ภาษีฝนเท่านัน ถ้า
เจา้ ภาษีฝนไมซ่ อื ต้องนําออกไป

5. ถ้าชาติอืนได้รบั สทิ ธพิ เิ ศษเพมิ สนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ
เติมอังกฤษต้องได้รบั ด้วย
6. สนิ ค้าทีเปนสนิ ค้าขาออกใหเ้ ก็บ
ภาษีเพยี งครงั เดียว จนสนิ ค้านัน
ลงเรอื กําปนไปขายต่างประเทศ
7. สนธสิ ญั ญานีจะแก้ไขได้เมอื พน้
10. ปไปแล้ว และต้องแจง้ ล่วงหน้า
ก่อน 1 ป โดยได้รบั ความเหน็ ชอบ
จากทัง 2 ฝาย

9

ผลกระทบจากการทําสนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ
ผลกระทบจากการทําสนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ ด้านเศรษฐกิจ

1.การเปลียนแปลงระบบเศรษฐกิจจากระบบเศรษฐกิจแบบยงั ชพี เปนระบบ
เศรษฐกิจเพอื ค้าขาย หรอื การตลาด
2.การเปลียนแปลงประเภทของสนิ ค้าของประเทศ สนิ ค้าหลักในการสง่ ออกคือ
นําตาล เครอื งเทศ พรกิ ไทย ของปา เปลียนมาเปน ขา้ ว
3.การขยายตัวของการค้าภายในประเทศ การค้าขยายตัวไปทัวทังประเทศ
4.อุตสาหกรรม นายทนุ ชาวจนี และตะวนั ตกเขา้ มาตังโรงงานอุตสาหกรรมในไทย
5.การปฏิรูประบบภาษีอากรและการคลัง ต้องเพมิ ภาษีอาการต่าง ๆ และจดั ตังหอ
รษั ฎากรพพิ ฒั น์แก้ไขปญหาภาษีรวั ไหล
ผลกระทบจากการทําสนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ ด้านการเมอื ง
1.ผอ่ นคลายแรงกดกันจากมหาอํานาจตะวนั ตก ทําใหม้ หาอํานาจไมใ่ ชก้ ําลังเขา้ บบี
บงั คับ การทตู เจรญิ มากขนึ
2.ทําใหไ้ ทยต้องเสยี สทิ ธสิ ภาพนอกอาณาเขตและคนในบงั คับ บุคคลทีละเมดิ
กฎหมายไทยไมต่ ้องขนึ ศาลหรอื ต้องโทษตามกฎหมายไทย
ผลกระทบจากการทําสนธสิ ญั ญาเบาวร์ งิ ด้านสงั คม
1. การเปลียนแปลงกล่มุ ผทู้ ีมบี ทบาททางเศรษฐกิจ เดิมชนชนั ปกครองและพอ่ ค้า
ชาวจนี จะเปนผคู้ วบคมุ เศรษฐกิจ เมอื เดการค้าเสรเี ปลียนเปนชนชนั พอ่ ค้าและ
นายทนุ ชาวตะวนั ตกและจนี
2. การเปลียนแปลงวถิ ีชวี ติ มกี ารเปลียนแปลงการแต่งกาย สงิ ของเครอื งใช้ รปู
แบบการใชช้ วี ติ สนิ ค้าพนื บา้ นถกู แทนทีด้วยสนิ ค้าอุตสาหกรรม ทําใหเ้ ขา้ สู่
เศรษฐกิจทีใชเ้ งินตรา

10

เครอื งราชอิสรยิ าภรณ์ พ.ศ.2400

ประเทศไทยเปนประเทศแรกในเอเชยี ทีมเี ครอื งราชอิสรยิ าภรณ์ตามอยา่ งตะวนั ตก โดยญีปุนได้
สรา้ งเครอื งราชฯ ตระกลู แรกเมอื พ.ศ.2418 สว่ นจนี สรา้ งเครอื งราชฯ ตระกลู แรกขนึ เมอื พ.ศ.2424
ขณะทีสยามประเทศสถาปนาเครอื งราชฯ ตระกลู แรกในสมยั รชั กาลที 4 ก่อนหน้าแดนมงั กรและ
อาทิตยอ์ ุทัยนับกวา่ 20 ป

ยุคสมยั ของเครอื งราชอิสรยิ าภรณ์ไทย แบง่ ตามลักษณะและวธิ กี ารประดบั ได้เปน 2 สมยั คือ
สมยั ก่อนป พ.ศ. 2400 และสมยั หลังป พ.ศ. 2400 โดยเครอื งราชอิสรยิ าภรณ์ในยุคแรกนนั ปรากฏ
หลักฐานมาตังแต่ครงั พระนครศรอี ยุธยาเปนราชธานีจนมาถึงสมยั ต้นรชั กาลที 4 (ในเวลานนั ยงั มไิ ด้
การบญั ญัติเรยี กขานวา่ เครอื งราชอิสรยิ าภรณ์) คือเครอื งราชูปโภคสาํ หรบั พระพชิ ยั สงคราม ซงึ ถือ
เปนเครอื งราชอิสรยิ าภรณ์ ลักษณะประดับ หากทวา่ มไิ ดใ้ ชป้ ระดับกับเสอื ดงั เชน่ เครอื งราช
อิสรยิ าภรณ์ในปจจุบนั ครนั ประมาณ พ.ศ. 2400 รชั กาลที 4 ไดท้ รงสรา้ ง 'ดารา' (คือเครอื งประกอบ
ราชอิสรยิ าภรณ์ ตังแต่ชนั ทวตี ิยาภรณ์ขนึ ไป มลี ักษณะเปนดาวรศั มี 8 แฉกบา้ ง 16 แฉกบา้ ง ถ้าเปน
ดาราจกั รี ก็ทําเปนรูปจกั ร 10 กลีบ) ขนึ ใชต้ ิดเสอื '

ในสมยั นันเรยี กวา่ 'ตรา' แต่พระบาท เครอื งราชอิสรยิ าภรณ์
สมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทรงใช้ 'เครอื ง
ประดับสาํ หรบั ยศ' ต่อมาพระองค์ได้ทรงตรา
ระเบยี บเครอื งราชอิสรยิ าภรณ์สยามขนึ เปน
ครงั แรก พ.ศ. 2412 โดยโปรดเกล้าฯ ใหเ้ รยี กวา่
'เครอื งราชอิสรยิ ยศ

ตังโรงพมิ พร์ าชกิจจานเุ บกษา พ.ศ.2401
วนั ที 15 มนี าคม พ.ศ. 2401 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั โปรดใหจ้ ดั พมิ พห์ นังสอื แจง้ ขา่
ราชการทีเรยี กวา่ “ราชกิจจานุเบกษา” นับเปนสงิ พมิ พข์ องไทยเล่มแรกทีจดั ทําโดยคนไทย โดยมี
วตั ถปุ ระสงค์ “เพอื ใหร้ ูท่ ัวกัน มใิ หเ้ ล่าฦาผิ ๆ ไปต่าง ๆ ขาด ๆ เกิน ๆ เปนเหตใุ หเ้ สยี ราชการและเสยี พระ
เกียรติยศแผน่ ดินได้”ราชกิจจานุเบกษาในรชั กาลที 4 มจี ะรายงานขา่ ว ราชสาํ นัก และขา่ วทัวไป รวมกัน
อยูเ่ ชน่ เดียวรูปแบบของหนังสอื พมิ พ์ คือมที ังขา่ วประกาศต่าง ๆ ขา่ วการแต่งตังขุนนาง คําเตือนสติ
ขา่ วประสตู ิ ขา่ วเพลิงไหม้ รายงานนําฝน และขา่ วเบด็ เตล็ด

สมเด็จกรมฯ พระยาดํารงราชานุภาพ ทรงอธบิ ายการ
พมิ พร์ าชกิจจานุเบกษาไวว้ า่ “ต่อมารชั กาลที 4 โปรดฯ ใหส้ รา้ ง
โรงพพิ มห์ ลวงขนึ ในพระบรมมหาราชวงั นามวา่ โรงอักษรพมิ
พการ (อยูต่ รงพระทีนังภานุมาศจาํ รูญบดั นี) เรมิ พมิ พห์ มาย
ประกาศเมอื ปมะเมยี พ.ศ. 2401 ในชนั ต้นโปรดเกล้าฯ ใหท้ ําเปน
หนังสอื พมิ พข์ า่ วออกโดยระยะเวลา ขนานนามวา่ หนังสอื ราช
กิจจานุเบกษา”

11

สรา้ งโรงกษาปณ์ พ.ศ.2403

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ใหส้ รา้ งโรงกระสาปน์

สทิ ธกิ าร โรงกษาปณ์แหง่ แรกของไทย ภายในพระบรมมหาราชวงั บรเิ วณทีเคยเปนโรง ทํา

เงินพดด้วงเดิม ด้านหน้าพระคลังมหาสมบตั ิ บรเิ วณมุมถนนใกล้กับทางออกประตสู วุ รรณ

บรบิ าลด้านทิศตะวนั ออก และติดตังเครอื งจกั รผลิตเหรยี ญกษาปณ์ขบั เคลือนด้วยแรงดนั

ไอนําเปนเครอื งแรก

เหรยี ญเงิน กึงตําลึง, บาท, กึงบาท, เหรยี ญกษาปณ์ทีผลิตได้เปนครงั
สลึง, เฟอง, กึงเฟอง, ตามลําดับ แรก เปนเหรยี ญตราพระมหามงกฎุ -ชา้ งในวง
จกั ร มี 5 ชนิดราคา คือ บาท กึงบาท สลึง เฟอง
และกึงเฟอง ประกาศใชเ้ มอื วนั ที 17 กันยายน
พ.ศ.2403 โรงกษาปณ์แหง่ นี ภายหลังจากการ
สรา้ งโรงกษาปณ์แหง่ ที 2 พระบาทสมเด็จพระ
จุลจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทรงพระกรุณาโปรด
เกล้าฯ ใหใ้ ชเ้ ปนโรงหมอตอนหนึง และเปนคลัง
ราชพสั ดอุ ีกตอนหนึง และต่อมาในป พ.ศ.
2440 เกิดไฟไหมห้ มดทังหลัง

แหมม่ แอนนา เลียวโนเวนส์ พ.ศ.2405

แอนนา เลียวโนเวนส์ เรยี กอีกนามวา่ แหมม่ แอนนา หรอื ครูแหมม่ เปนครูสอนภาษา
อังกฤษ ทีเคยเขา้ มาถวายพระอักษรพระราชโอรส และพระราชธดิ าในพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั นางแอนนา แฮเรยี ต เลียวโนเวนส์ (Anna Harriette Leonowens) หรอื ทีชาว
ไทยรูจ้ กั กันดีในนาม "แหมม่ แอนนา" สภุ าพสตรชี าวอังกฤษเดินทางด้วยเรอื จากสงิ คโปรพ์ รอ้ ม
ลกู ชายสรู่ าชอาณาจกั รสยาม เมอื พ.ศ. 2405 และถวายงานในพระเจา้ กรุงสยามเปนเวลา 5 ป

แหมม่ แอนนาเขา้ มามบี ทบาทในรชั สมยั แหมม่ แอนนา เลียวโนเวนส์
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั โดยได้
รบั พระมหากรุณาธคิ ณุ ใหท้ ําหน้าทีครูสตรี
ประจาํ ราชสาํ นัก ในขณะเดียวกันก็ทําหน้าทีราช
เลขานุการสว่ นพระองค์ มหี น้าทีตรวจแก้ไข
ไวยากรณ์ รวมถึงแต่งจดหมาย ภาษาอังกฤษ
พรอ้ มทังอ่านและแปลจดหมายจากฝรงั เศส
ทกุ ฉบบั ทีสง่ มายงั พระราชวงั นอกจากนี
แหมม่ แอนนายงั มบี ทบาทในฐานะผนู้ ําสารหรอื
ล่ามในกิจการด้านต่างประเทศทีใชภ้ าษา
อังกฤษเปนหลัก มคี ่าตอบแทนเปนเงิน เดือน
ละ 100 เหรยี ญสงิ คโปร์

12

พระบาทสมเดจ็ พระปนเกล้าเจา้ อยูห่ วั
เสดจ็ สวรรคต พ.ศ.2408

หลังจากพระราชพธิ บี วรราชาภิเษกแล้ว พระบาทสมเด็จพระปนเกล้าเจา้ อยูห่ วั
พระองค์ก็เรมิ ทรงพระประชวรบอ่ ยครงั หา
สมุฏฐาน ของพระโรคไมไ่ ด้ จนกระทังประชวร
ด้วยวณั โรคและเสด็จสวรรคตเมอื วนั อาทิตย์
เดือน 2 แรม 6 คํา เวลาเชา้ ยาํ รุง่ ตรงกับวนั ที 7
มกราคม พ.ศ. 2408 สริ พิ ระชนมายุ 58 พรรษา
ทรงอยูใ่ นบวรราชสมบตั ิทังสนิ 15 ป มพี ระราช
พธิ ถี วายพระเพลิงพระบรมศพเมอื วนั ที 7
กมุ ภาพนั ธ์ พ.ศ. 2409โดยมกี ารจดั การแหพ่ ระ
เมรุมาศพระบวรศพเชน่ เดียวกับพระศพสมเด็จ
พระบวรราชเจา้ มหาเสนานุรกั ษ์ แต่เพมิ เติม
พระเกียรติยศพเิ ศษขนึ หลายประการตามพระ
ยศทีทรงเปนพระมหากษัตรยิ พ์ ระองค์ที 2

คํานวณการเกิดสรุ ยิ ุปราคา พ.ศ.2411

พระองค์ทรงคํานวณไวล้ ่วงหน้าถึงสองป วา่ เสน้ ศูนยข์ องสรุ ยิ ุปราคาจะผา่ นมาใกล้
ทีสดุ ณ ตําบลหวา้ กอ ตรงละติจูด 11 องศา 38 ลิปดาเหนือ และลองติจูด 99 องศา 39 ลิปดา
ตะวนั ออก สรุ ยิ ุปราคาเต็มดวงจะเกิดขนึ นานทีสดุ อยูต่ รงเชงิ เขาหลวง โดยทีพระองค์ทรง
คํานวณขนึ มาด้วยพระองค์เอง ไมม่ อี ยูใ่ นหลักฐานการคํานวณของหอดดู าวกรนี ิซ ฝายการ
คํานวณของกรนี ิซนันแสดงเฉพาะแนวศูนยก์ ลางของการพาดผา่ นของเงามดื เพยี งเสน้
เดียว แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทรงพยากรณ์วา่ อุปราคานันจะเหน็ มดื ทัง
ดวงตังแต่ชุมพรถึงปราณบุรี นักดาราศาสตรช์ าวฝรงั เศสผหู้ นึงก็ไดท้ ํานายสรุ ยิ ุปราคา
คราวนีด้วยเชน่ กัน แต่คํานวณผดิ พลาดไป 2 นาที

ร.4 ทรงทอดพระเนตร สรุ ยิ ุปราคา ณ ตําบลหวา้ กอ

13

พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั
เสดจ็ สวรรคต พ.ศ.2411

ภายหลังพระบาทสมเด็จพระปนเกล้าเจา้ อยูห่ วั เสดจ็ สวรรคตแล้ว พระบาทสมเด็พระจอมเกล้า
เจา้ อยูห่ วั ก็ยงั มไิ ด้ทรงแต่งตังผใู้ ดขนึ ดํารงตําแหน่งกรมพระราชวงั บวรสถานมงคล เพราะในขณะ
นันพระราชโอรสพระองค์ใหญ่คือสมเด็จพระเจา้ ลกู ยาเธอ เจา้ ฟาจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพนิ ิตประชา
นารถ ยงั ทรงพระเยาว์ มพี ระชนมายุเพยี ง 12 พรรษา ทําใหเ้ สยี งต่อการถกู แยง่ ชงิ ราชบลั ลังก์
สมเด็จเจา้ พระยาบรมมหาศรสี รุ ยิ วงศ์ (ชว่ ง บุนนาค) จงึ เสนอพระองค์เจา้ ยอดยงิ เพอื ใหพ้ ระบาท
สมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทรงมพี ระราชวนิ ิจฉัย ซงึ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทรง
สถาปนาพระองค์เจา้ ยอดยงิ เปนเพยี งแค่ กรมหมนื บวรวไิ ชยชาญ เท่านัน ก่อนทีสมเด็จเจา้ พระยา
บรมมหาศรสี รุ ยิ วงศ์ (ชว่ ง บุนนาค) ผสู้ าํ เรจ็ ราชการแทนพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระ
จุลจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั จะทรงแต่งตังกรมหมนื บวรวไิ ชยชาญขนึ เปนกรมพระราชวงั บวรวไิ ชยชาญ
กรมพระราชวงั บวรสถานมงคลพระองค์สดุ ท้าย

สมเด็จเจา้ พระยาบรมมหาศรสี รุ ยิ วงศ์ กรมหมนื บวรวไิ ชยชาญ

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั เสดจ็ สวรรคต
ปพุทธศักราช 2441 ตรงกับวนั พฤหสั บดีที 1 เดือนตลุ าคม พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้

อยูห่ วั เสด็จสวรรคต ท่ามกลางความโศกเศรา้ ของราษฎร หลังเสด็จฯกลับจากการสงั เกตการณ์
การเกิดสรุ ยิ ุปราคา รวมพระชนมายุ 64 พรรษา ตลอด 17 ป ทีพระองค์เสด็จขนึ ครองราชยน์ นั
ประเทศสยามมคี วามเจรญิ รุง่ เรอื งอุดมสมบูรณ์ไปด้วยความสขุ และสนั ติ ครงั หนึงมรี ากฐานการ
พฒั นาประเทศมากมาย ดังเหน็ ได้จากในยุคของพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระองค์ พระบาท
สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั ทีขนึ ครองราชยเ์ ปนรชั กาลที 5

พระเมรุมาศทรงปราสาทสบื ทอดรูป
แบบจากสมยั กรุงศรอี ยุธยา เปนอาคารทีมี
รูปลักษณ์อยา่ งปราสาท พระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั รชั กาลที 4

14

พระราชดํารสั พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยูห่ วั
...ถ้าหากเราพบบอ่ ทองในประเทศของเราพอทีจะซอื เรอื รบจาํ นวนรอ้ ย ๆ ลํา
ก็ตาม เราก็คงไมส่ ามารถจะสกู้ ับพวกนีได้ เพราะเราจะต้องซอื เรอื รบและอาวุธจาก
ประเทศเหล่านี พวกนีจะหยุดขายใหเ้ ราเมอื ไหรก่ ็ได้ อาวุธชนิดเดียวทีจะเปนประโยชน์
อยา่ งแท้จรงิ ต่อเราในอนาคตคือวาจาและหวั ใจของเราอันกอปรดว้ ยสติและปญญา