yorukce3

doğadaki durumlara dikkat edilir. Geçmişte yolların darlığı, şöyle bir sonuç ortaya çıkar:
Havalar ısınınca yöreye göç eden konak yerlerinin, sarnıçların ve
guguk kuşunun ötmesi, ağaçların çeşmelerin yetersizliği, hayvan İlçe merkezlerine yakın köy-
meyveye dönmesi, geven, ısırgan sürülerinin karışması gibi sebep- lerin Karabel’in doğu ve kuzey
gibi yüksek ısı isteyen otların ye- lerle günler öncesinden tellallar- kısımlarında kalan Seki, Girdev,
şermesi gibi olaylar dikkate alı- la haber verilerek yapılan göçle- Karaçulha, Dont Yaylalarına;
narak aksakallılarca tarih belirle- rin46 güzergâhlarına bakıldığında Seydikemer ve Fethiye’nin ku-
nir43. Ancak belirlenen bu tarih, zeybatısındaki köylerin Çal Dağı
havanın gidişatına göre değişik- 46 Ünal Şöhret Dirlik, Fethiye tarafındaki Karanfilli, Kırkpı-
lik gösterebilir. Bazen üçüncü Atasözleriyle Deyimlerinde Hayvancı- nar, Koru, Taşdelen, Kestanelik,
cemrenin düşmesi, bazen Hıdrel- lık ve Yayla Göçleri, Dirlik Yayınları, Gavurdöndü, Killik Yaylalarına
lez zamanı, bazen de tohumların Denizli 2000, s.17. ve İbecik, Gölhisar dolaylarına;
fideye dönüş dönemi göç vakti Seydikemer merkeze uzak köy-
olarak belirlenir. Göç haftası ge- lerin Akdağlar üzerinde yer alan
lince yöredeki genel ismi ağrış44 Gırgıl, Cemalanı, Ekizgöl Yay-
olan, yüklerin ve hayvanların lalarına; Fethiye’nin güneyin-
göçü başlatılır. Birkaç gün son- de bulunan köylerinse Babadağ
raysa ailenin diğer fertleri göçe üzerindeki Dokuzgöl Yaylasına
koyulur. Yaz bitiminde yayladan çıktıkları görülür. Yörede yay-
inilirken de aynı yöntem izleni- lacılık faaliyeti yapan köylerin
lir. Bu adet günümüzde bir iki geçmişten günümüze çıktığı
aile dışında göçlerde uygulan- yaylalar ve mevkiler şunlardır 47
mamaktadır45.
47 İbrahim Güner-Mustafa Ertürk,
43 Kaynak Kişi: Ramazan Kıvrak, “Fethiye’de Yaylalar ve Yaylacılık”,
Ramazan Koçbıyık. Doğu Coğrafya Dergisi, C.10, S.14,
Erzurum 2005, s.152-161.
44 Ağrış, yöresel bir sözcük olup
yayladan köylere yapılacak göç öncesi YAZ SAYISI 2018 51 YÖRÜKÇE
erzakların ve eşyaların önden gönde-
rilmesine verilen isimdir. Ağrışta, ça-
dırın eşyalarını ve erzaklarını ailenin
gençleri develere yükleyerek götürür.
Bkz: Recai Şahin, Fethiye Dili ve De-
yimleri, Fethiye Belediyesi Yayınları,
Fethiye 2006, s.15.

45 Kaynak Kişi: Şaban Karcı, İb-
rahim Cengil, Ümmügülsüm Dalkın,
Hediye Dalkın.

Köyün Adı Çıktığı Yayla Uzaklığı (km) Yükselti Farkı

Alaçat Yayla Alaçat (Girdev) 80 1700
Arifler 85 1700
Arpacık Bayır-Cumaovası 10 450
Arsa Kırkpınar, Karanfilli, Öz 15 1650
Atlıdere Tikencik, Kumalan 64 1200
Bağlıağaç Yayla Atlıdere 8 1500
Bayır Gırgıl, Tikencik 13 1700
Bekçiler Karaanız 25 400
Boğalar Kızılcadağ 32 400
Boğaziçi Kızılcadağ 15 600
Bozyer Dokuzgöl 76 1400
Çaltıözü Yayla Gökben 66 1600
Çamköy Çaltılar 64 1500
Çamurköy Yayla Çamköy, Yayla Kınık 65 1600
Çatak Girdev, Tezli Beli 8-25 300-1000
Çayan Söğüt, Boyalı, Cemalanı 35 1000
Çaykenarı Gevenalanı 70 2150
Çenger Girdev, Ayı Çukuru 30 750
Çiftlik Pırnaz 50 1500
Çobanlar Pırnaz 62 1300
Çökek Yayla Çobanisa, Dikencik 15 1300
Çukurincir Makmara, İğdirce 65 2000
Demirler Akdağ, Söğütlüçeşme 85 1700
Yayla Alaçat (Girdev)
Dereköy Karasini, Buzdeliği, Bozburun, 8-20 1500-1600
Keklicek, Harlayık, Atalanı, Kızılöz,
Dodurga Döşemelik, Çıngarak Beleni, 15-20 500
Döğer Gökçepınar, Başpınar, Orta Konak, 49-11 1300
Eldirek Taşkuzluk, Yeriçi, Çiftlik, Kaynarca, 67 1500
Esenköy Soğulcaksu, Ardıçönü, Tezli Beli, 64 1500
Gerişburnu Kar Çukuru 52 1300
Girmeler Dokuzgöl, Kuyucak 58 1600
Göcek Yayla Döğer, Cemalanı 35 1500
Eldirek, Emirler, Kurtlar, Bozaliler
Gökben Yayla Dont 71 1400
Yayla Gerişburnu, Eren Beleni
Gökçeovacık Yayla Alaçat (Girdev), Sabancı Deresi 25 750
Gölbent Kırkpınar, Karanfilli 70 1700
Güneşli Yayla Gökben, Alagöz, Akçaekin, 67 1600
Hacıosmanlar Sarıçiçek 25 1800
İncirköy Kırkpınar, Karanfilli 20 750
İnlice Cemalanı, Taşkurdu 40 1500
Yayla Alaçat (Girdev)
Cemalanı
Kırkpınar
Kırkpınar, Karanfilli

YÖRÜKÇE 52 YAZ SAYISI 2018

Kadıköy Yayla Kadıköy, Girdev 70 1600
Karaağaç 10 100
Karacaören Dokuzgöl 10 500
Çaldağı-Kırkpınar
Karaçulha Yayla Karaçulha, Karahasantaşı, 75 1500
Çolkayık
Karadere Cemalanı, Ekizgöl, Tezli Beli, 70 2000
Makmara, Taşkuzluk, Kuruova,
Karakeçililer Taşkurdu, Eren Beleni, İğdirce 90 1300
Karaköy Karahasantaşı 108 1200
Kargı Seki 35 1500
Kaya Köyü Kırkpınar, Yeşilgöl 91 1300
Kayabaşı Karahasantaşı 10 500
Kayacık 12 1700
Kayadibi Oluklu, Gügü Beli 35-40 800
Kemer Akdağ Etekleri, Cemalanı 54 1200
Kıncılar Kaynarca, Karacasu 54 1200
Koru 16 1000
Korubükü Temel, Seki 20 1900
Minare 6 600
Ortaköy Yayla Kıncılar 15 1250
Ölüdeniz Koru, Buzaotu 5 750
Ören Akdağ Etekleri 45 1100
Paşalı 13 1200
Patlangıç Dokuzgöl 64 1400
Sahil Ceylan Gavurdöndü-Pırnaz 50 1300
Sarıyer Babadağ, Dokuzgöl 51 750
Seki 10 200
Seydiler Yayla Ören, Temel 61 1200
Gavurdöndü, Pırnaz, Uzunca
Söğütlü Yayla Patlangıç 10 900

Söğütlüdere Yayla Ceylan 20 1000

Temel Yayla Sarıyer 10 750
Uğurlu 42 1000
Seki, Eren Dağı etekleri
Yaka 8-15 1400-1800
Seki, Yayla Atlıdere
Yakabağ Killik,Eğrilce,Gevenalanı, 8-29 750
Yakacık Taşbaşı, Kumçukuru, Eğrekkaya, 64 1200
Yanıklar Sarıyar, Kavacık 50 1500
Yayla Çobanisa Taşdelen, Yeşilgöl, Tozlu, 18 450
Akpınar, Belbaşı, Kestanelik,
Yayla Doğanlar Kavacık 19 250
Kızılinek Mevki
Yürek 5 750
Zorlar Uğurluca (Müngen) 63 1000
Gırgıl, Kızılcagölcük, Çukurardıç,
Cemalanı, Anaklı, Paşabendi, Çayırlı, YAZ SAYISI 2018 53 YÖRÜKÇE
Kaşkuzluk, Eypınarı, Subaşı
Dokuzgöl

Yayla Yakacık
Pırnaz, Yeşilgöl, Divre
Çaltılar Dağı etekleri
Sölenger, Çiçekli, Gevenli,
Kızılcadağ
Kavacık
Yayla Zorlar (Zorban)

Foto: Ali EKİNCİ
Seydikemer

Yörenin göç yolları arasında Köprübaşı: Bugünkü Köprü- “Orta Sarnıç” olarak da bilinen
en ünlüsü, birçok köyün katıldı- başı mevkiinin bulunduğu yerdi. yerdir. Karaçulha’dan göçe katı-
ğı Seki ve civarındaki yaylalara Bazı Yörük aileleri develerine lanlar buradan göç yoluna koyu-
yapılan kuzeydoğu istikametli yük sarmak için burada kısa sü- luyorlardı.
göç yoludur. Bugün eski göçlerin reli duruyordu.
gerçekleşmediği bu yol, 25 sene Dont Çeşmesi: Eski ismiyle
öncesine kadar her mayıs ayında Cevizlibahçe: Ovacık, Hi- Dont yeni ismiyle Esenköy’de
yolda yürüyen sürüler ve develer sarönü, Kaya Köyü, Belcekız’a olan çeşme, Dontlu Yörük-
ile adeta bir panayır yeri oluyor- giden Yörüklerin ayrıldığı yerdi. lerin göçe başlangıç yeriydi.
du. Gebe hayvanlar ve kendini Çeşmenin bulunduğu yol 2-3
hissettirmeye başlayan sıcaklar Pazaryeri: Günümüzde Pat- km sonra Eldirek, Çamköy ve
sebebiyle sık sık molalar verilen langıç İlkokulu’nun bulunduğu Karaçulha’dan gelen yolla birle-
göç yolunda birçok han ve çeş- yer, geçmişte bir pazar alanıydı. şiyor, ana yolu oluşturuyordu.
me yer alıyordu. Takriben üç gün Yörükler burada durur ve alışve-
süren göçte mola verilen konak- rişlerini yaparlardı. Mut Deresi Hanı ve Sarnıcı:
lama yerleri ve hanlar şunlardı1: Bugün yıkık vaziyetle olan han
Zincirli Kavak: Karapınar ve sarnıç, önünden akan dereden
Deve Çökeği: Limana yük Mahallesi’nde bulunan çınar alıyordu. Göçe katılan Esenköy,
getiren devecilerin develerini ağacının ve kuyunun bulunduğu Gökben, Bozyer köyleri burada
çöktürdüğü yerdir. Günümüzde, yerdir. Fethiye merkezden göçe ilk konaklamalarını yapıyorlardı.
Fethiye Lisesi ile Yeni Cami’yi katılanlar develerinin su ihtiyaç-
kaplayan alandır. Fethiye mer- larını buradaki kuyudan gideri- Çırpı Sarnıcı: Bugün yarı yı-
kezdeki göçler buradan başlıyor- yorlardı. kık halde Çırpı mevkiinde bulu-
du. nan sarnıç, geçmişte önemli bir
Çalıca Hanı ve Sarnıcı: Ça- konaklama yeriydi. Merkezden
1 Kaynak Kişi: Ünal Şöhret Dirlik, lıca Gedik mevkiinde yer alı- göçe başlayan Yörükler su ihti-
Ömer Dereboğaz, Mustafa Çoban, yordu. Sarnıç sağlam bir şekilde yaçlarını buradan gideriyordu.
Ramazan Kıvrak. bulunsa da han yıkılmıştır.
Müngen Çeşmesi: Zorlar
YÖRÜKÇE 54 YAZ SAYISI 2018 Karaçulha Sarnıcı: Eskiden Köyü sınırlarındaki çeşme Ka-

raçulha, Esenköy, Eldirek, Çam- fede olan han, dir. Karayolunun alan Başgeçit, yaylaya yaklaşıl-
köylülerin kısa süreli mola yeriy- aşağısında bulunan konak yeri, dığının habercisiydi. Mevkide
di. geçmişte sürülerin yayıldığı bir akan kaynak suyundan dolayı
alandı. birçok aile hayvanların su ihti-
Müngen Hanı ve Sarnıcı: yaçlarının burada gidiyordu.
Bugün Fethiye Orman İşletme Paşa Hanı/Apır Hanı: Tesbili
Müdürlüğü bahçesinde yer alan Konak’tan sonra dinlenme yeri Alaman Ağa Hanı/Boğa
han ve çeşme akşamüzeri göçe olan han, günümüzde yıkık hal- Hanı: Fethiyeli Kuva-i Milliyeci
çıkanların konakladığı ve geceyi dedir. Aliman Ağa tarafından yaptırılan
geçirdikleri yerdi han, dağdan getirilen içme suyu-
Sıra Muarlar: Paşa Hanı ya- na sahipti. Patlangıç, Eldirek,
Karagedik Hanı: Uğurlu kınlarında çınarların altında ön- Esenköy gibi köylerin son ko-
Köyü’nün çıkışında tepeye çık- leri yalaklı iki çeşmeli dinlenme naklamalarını burada yapıyordu.
madan önce yer alan bir handı. yeridir.
Karabel Geçidi: Günümüzde
Menekiş Alanı Hanı: Bugün Deniz Muarı Hanı: Paşa bile hakkında “Karabel’in arkası
yan tarafında yaptırılan futbol Hanı’ndan sonra yer alan bir yayla” denilen geçit, 1950’lere
sahası sebebiyle yok olmuş olan handır. Bulunduğu konum sebe- kadar göçte en korkulan yerdi.
han çoğu köyün ilk konak yeriy- biyle geçmişte birçok ailenin ko- Dar ve dik bir yapıya sahip ge-
di. naklama yeridir. çitte sık sık eşkıya faaliyetleri
oluyordu. Geçit aşıldıktan sonra
Karatoplar Hanı ve Sarnıcı: Naldöken Hanı ve Sarnıcı: göç eden köylüler dağılmaya,
Seydiler Karatoplar mevkiinde Dereyol üzerinde yer alan yapı, kendi yaylalarına yol almaya
bulunan bir yapıdır. ulaşımının zor ve taşlık bir yer başlıyordu.
olmasından adını almıştır.
Kıl Hanı: Karatoplar’ı geçip Urluca Hanı ve Çeşmesi: Bu-
Kavaklı mevkiine doğru gider- Kaya Yol Hanı: Adını bu- gün Urluca mevkiinde yıkık bir
ken yol üzerindedir. lunduğu kayalıktan alan han, vaziyette bulunan çeşme, hay-
Naldöken’den sonra Ören’e doğ- vanların su ihtiyaçlarının karşı-
Kavaklı Hanı: Antalya Kara- rudan sapan yolun birleştiği yer- landığı önemli bir yerdi.
yolu üzerinde Sarıyer Köyü’nü dedir.
geçince bulunan büyük olup Kınık Hanı: Yayla Kınık ya-
birçok aileye ve sürülerine ev Dazgır Hanı ve Sarnıcı: De- kınlarındaki han, akşam karan-
sahipliği yapıyordu. Günümüz- reyol girişinde yer alan yapılar- lığına kalan veya Altınyayla’ya
de Orman İşletme Müdürlüğü dan, han yıkık olup sarnıç kıs- (Dirmil) giden Yörükler tarafın-
tarafından depo olarak kullanıl- men sağlamdır. dan sıkça kullanılıyordu.
maktadır.
Başgeçit Mevki: Darlığı se- Dont Hanı: Yayla Dont ya-
Tesbili Konak: Kavaklı’dan bebiyle Yörüklere hep sıkıntı kınlarındaki han, öğle sıcağına
sonra yürüyüşle bir saatlik mesa- oluşturan Dereyol bitiminde yer kalan ailelerin konakladığı bir
dinlenme alanıydı.

Yarış Hanı: Yayla Gökben’e
sapılan yolun girişinde yer alan
bir handır. Günümüzde yarı sağ-
lam bir vaziyettedir.

Karaçulha Hanı: Yayla Ka-
raçulha’daki han Altınyayla’ya
(Dirmil) giden gece karanlığa
kalmış ailelerce kullanılıyordu.

Çol Kayık Hanı: Yayla Ka-
raçulha ile Altınyayla sınırında
yer alan hanın yanından bir dere
akmaktadır. Altınyayla’ya yayla-
lamaya veya alışverişe gidenler

YAZ SAYISI 2018 55 YÖRÜKÇE

tarafından kullanılan han, Beş- dışında başka bir sarnıç bulun- ilk defa Menteşe Beyliği döne-
kaza Yörüklerinin göçte son du- mayan rotada su ihtiyacı pek ol- minde iskân politikası başlamış,
rağıydı. mamaktadır. Zira göç Eşen Çayı 16. yüzyılın ortalarından itibaren
ve Karaçay Deresi’ni sağ tarafa bu politika, toplumun geneline
Bir diğer önemli rota da Çal alarak gerçekleşmektedir. Göçte uygulanmaya başlamıştır. Olu-
Dağı’ndaki yaylalara, İbecik’e, rota olarak Karadere-Çavdır-Pa- şan bu süreç sonucunda yöredeki
Gölhisara gerçekleşen göç yolu- lamut-Saklıkent-Kayadibi-Bağ- konar-göçer yaşam, hızla azal-
dur. Yolda göçler üç buçuk-dört lıağaç-Sığırkuyruğu-Gırgıl-Kı- maya başlamıştır. Ancak, baskı
gün sürmekteydi. Bu göç yolu, zılcaölcük-Cemalanı-Osmancık ve zorlamalara, değişen hayat
Fethiye’den başlayarak şu rota Gediği-Kuruova-Ekizgöl mev- koşullarına rağmen konar-göçer
üzerinde gerçekleşiyordur: kilerinden geçilmektedir. Bu göç hayat bir kısmı tam olmak kay-
esnasında da yeni doğan kuzu- dıyla toplumun genelinde yarı
Deve Çökeği’nden kal- lar, oğlaklar, ihtiyar, sakat ve şekilde devam etmiştir. Mevcut
kan deve katarları (kervanları), gebe hayvanlar sebebiyle sıkça bu yaşam şekillerinden tam ko-
Köprübaşı’dan 22 metrelik yolu mola verilmektedir. Mola yerle- nar-göçerlik, cumhuriyet dönemi
takip ederek Babataşı Mahallesi- ri sabit olmayıp yol üzerindeki sonrası, Türkiye genelinde başla-
ne, oradan da Hurma Yanı mev- akarsulara yakın boş arazilerden yan iskân faaliyeti, orman yasak-
kiine geçerlerdi. Buradan içinde seçilmektedir. Konaklamalarsa ları, toplumsal değişimler gibi
sarnıç bulunan Ekşi Bahçesi adlı çoğunlukla birinci gece Çavdır sebeplerle sona ermiştir. Yarı ko-
yerden Değirmenbaşı veya Ça- köyünde, ikinci gece Bağlıağaç nar-göçer yaşantıysa 1970’lere
marası mevkiileri takip edilir, Köyü’nde ve üçüncü gece ise dek sorunsuz bir şekilde süregel-
oradan da Çatal Çeşme’ye çıkılır- Gırgıl’da veya Kızılcaölcük’te miş, ancak bu tarihten itibaren
dı. Ardından Paşa Döğüştüğü ve yapılmaktadır. Yorucu bir şekil- yörede ulaşım araçlarının yayıl-
Çürük Maden mevkileri geçilir de süren göç, Cemalanı ve diğer ması, seracılık, turizm gibi faali-
ve Altı Han’a gelinirdi. Altıhan mevkilere varınca develerden yetlerin başlaması, hayvancılığın
geçildikten sonra Üzümlü Ova- yüklerin indirilmesi ve çadırın değersizleşmesi, yeni kuşakların
sı, Bucak Mahallesi, Kızılbel, kurulması ile sona ermektedir3. eğitime önem vermesi, rahat ha-
Deliçay, Seki Yakası, İncirhanı, yat sürmek istemesi gibi sebep-
Susuz, Kapıca, Kestene Yaylası, Sonuç lerle hızla azalmaya başlamıştır.
Gavurdöndü Pınarı, Karain ve
Karumcabeli yolu takip edilir ve 13. yüzyıldan itibaren Yörük Yöredeki göç hareketleri in-
Pırnaz’a gelinirdi. Karanfilli’ye göçlerinin görüldüğü yöre, Kayı, celendiğinde güneyden kuzeye
gidenler buradan ayrılırlardı. Kınık, Döğer, Dodurga, Peçenek yapıldığı görülür. Dört ayrı göç
İbecik, Gölhisar’a gidenlerse gibi Oğuz boylarının ve diğer güzergahı bulunan yörede en
yoluna devam ederlerdi. Yol Türk topluluklarının yurdu ha- uzun göçün Kaya Köyü’nden
üzerindeki konaklamalar Altı line gelmiştir. Onların isimleri- Karahasantaşı Yaylası’na ger-
Han’da, Ortakuyu’da, Peçenek ni taşıyan yerleşim yerlerine ev çekleştirilen 91 km’lik göç ol-
Kuyusu’nda, Ilıca Han’da, Seki sahipliği yapan Beşkaza’da göç muştur. En sık kullanılan göç
Yakası’nda, İncir Hanı’ndaki olgusu, tarihi, coğrafi ve ekono- yolu ise Fethiye Ovası’ndan
hanlarda gerçekleşiyordu. Hay- mik sebeplerle hayatın bir zo- başlayıp Seki Havzasına, oradan
vanların su ihtiyaçları Karain’de runluluğu olmuştur. Göçler gü- da Burdur sınırlarına ulaşan rota
ve Pırnaz mevkilerinde yapılan nümüzde yörede az sayıdaki yarı olmuştur. Göçler köylerden yay-
molalarda gideriliyordu2. konar-göçerler tarafından yaya lalara gerçekleşmiş olup iki yer-
bir şekilde, yerleşik halk ise ta- leşim yeri arasında çoğunlukla
Karadere’den başlayan ve rafındansa otomobil, kamyonet 1200 metre yükselti farkı olduğu
Akdağlara uzanan, Seydikemer gibi ulaşım araçlarıyla gerçek- görülmüştür. Göçler esnasında
merkeze uzak köylerin katıldığı leştirilmektedir. yer yer güzlek ve kışlaklar kul-
yol da önemli bir güzergâhtır. lanılmakla birlikte çoğunluk-
Göçler üç-üç buçuk gün sürmek- Osmanlı kayıtlarına göre, la doğrusal bir şekilde köyden
tedir. Yol üzerinde sadece Kara- 1530 yılında nüfusun %24,55’in, yaylaya şeklinde yapılmaktadır.
dere çıkışında yer alan Darıncı 1583’deyse nüfusun %24,95’in Ortalama üç-üç buçuk gün süren
Sarnıcı bulunmaktadır. Bu sarnıç tam konar-göçer olduğu yörede, göçler, eski Türk yaşantısının ül-
kemizde yaşayan bir örneği vas-
2 Kaynak Kişi: Ünal Şöhret Dirlik, 3 Eren Fehmi Eroğlu, a.g.e., s.114- fını taşımaktadır.
İsmail Yarbaşı, Nazım Demirci. 115.

YÖRÜKÇE 56 YAZ SAYISI 2018

KAYNAKÇA lık ve Yayla Göçleri, Dirlik Yayınları, Dergisi, S.30, Nisan 2014, s.1-44.
Denizli 2000.
Arşiv Belgeleri ve Resmi Yayınlar KÜTÜKOĞLU, Mübahat S.,
DR. FRAYLİÇ-MÜHENDİS RA- Menteşe Sancağı 1830 (Nüfus Ve Top-
Ankara Tapu-Kadastro Kuyûd-ı ULİG, Türkmen Aşiretleri, Çev: Hâbil lum Yapısı), Türk Tarih Kurumu Ya-
Kaime Arşivi, 110 Numaralı Tahrir Âdem, Haz: Hasan Babacan-Servet yınları, Ankara 2010.
Defteri (1583 Yılı). Avşar, Geçit Yayınları, İstanbul 2011.
LİVANELİOĞLU, Mustafa Sabri,
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 166 EL-ÖMERİ, Şihabeddin b. Fazlul- Bir Göz Yumup Açmış Gibi, Ekip Gra-
Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Ana- lah, Türkler Hakkında Gördüklerim ve fik Basımevi, İstanbul 2000.
dolu Defteri (937/1530). Duyduklarım, Çev: D. Ahsen Batur,
Selenge Yayınları, İstanbul 2014. LUSCHAN, Felix Von, Die Tach-
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 176 tadschy Und Andere Überreste Der
Numaralı Tahrir Defteri (1532-33). EROĞLU, Eren Fehmi Eroğlu, alten Bevölkerung Lykiens, Almanya
Türkistan’dan Uzak Diyara Beşkaza 1890.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 337 Fethiye ve Seydikemer Yörükleri, Se-
Numara (1562-63 Yılı). rüven Kitabevi, Ankara 2015. MÜŞTAKHAN, Kaya, 1967 Muğ-
la İl Yıllığı, İş Matbaa Yayınları, An-
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 39 ÖZER, Aybike- Halime Öztürk, kara 1968.
Numaralı Tapu Tahrir Defteri. Fethiye Ticaret Odası 2014 Sosyoeko-
nomik Raporu, Fethiye 2014. NECEF, Ekber N.-BERDİYEV,
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 61 Ahmet, Hazar Ötesi Türkmenleri,
Numara Tahrir Defteri ( 1517-18 Yılı). GÜNER, İbrahim-ERTÜRK, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2003.
Mustafa, “Fethiye’de Yaylalar ve
Başbakanlık Osmanlı Arşivi,121 Yaylacılık”, Doğu Coğrafya Dergisi, SEYİRCİ, Musa, O Güzel İnsan-
Numaralı Tahrir Defteri (1522). C.10, S.14, Erzurum 2005, s.141-178. lar O Güzel Atlar Yirminci Yüzyılda
Fethiye Kırsalında Yaşam, Derin Ya-
Kitap ve Makaleler KARACA, Behset, “1522-1532 yınları, İstanbul 2007.
Tarihlerinde Menteşe Bölgesi Yörük-
CANTÜRK, Hülya, Osmanlı Sal- leri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilim- ŞAHİN, Recai Şahin, Fethiye Dili
namelerine Göre XIX. Yüzyılda Men- ler Dergisi, Cilt.18, S.2, Elazığ 2008, ve Deyimleri, Fethiye Belediyesi Ya-
teşe Sancağının Sosyal ve Ekonomik s.403-440. yınları, Fethiye 2006.
Durumu, Muğla Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış KARACA, Behset, “XVI. Yüzyıl- T.Ü.İ.K Fethiye 1991 Yılı Keçi ve
Yüksek Lisans Tezi), Muğla 1998. da Meğri (Fethiye) Kazası”, SDÜ Fen Koyun Verileri, http://rapory.tuik.gov.
Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler tr/23-02-2015-06:38:55-
DİRLİK, Ünal Şöhret, Fethiye
Atasözleriyle Deyimlerinde Hayvancı-

YAZ SAYISI 2018 57 YÖRÜKÇE

KÜLTÜR EKONOMİSİNE KATKISI BAKIMINDAN

GELENEKSEL YÖRÜK YEMEK KÜLTÜRÜNÜN

TÜRK VE DÜNYA MUTFAĞI İÇİNDEKİ YERİ

Çok eski bir tarihi geçmişe Prof. Dr. Ali YAKICI mutfak kültürünün başında ana
sahip olmaları sebebiyle Türkle- maddesi et ve süt olan ürünler
rin sosyal ve kültürel hayatları- Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi gelmektedir. Hayvancılık yaygın
nın şekillendiği ilk çağlardan bu olmakla birlikte darı başta olmak
yana büyük ölçüde göçebe haya- geleneği, daha sonraki yıllarda üzere tahıl üretimine de sosyal
ta dayalı yeme-içme kültürüyle yazılı dönemin bilinen ilk eser- ve kültürel hayatları içinde yer
zengin bir mutfağa sahip olduğu lerinden olan bengi taşlarda/ Or- veren Türklerin mutfağına üçün-
belirgindir. hun ve Yenisey Kitabelerinde de cü bir madde olarak buğday, mı-
açık bir biçimde yer almaktadır. sır, arpa vd. tahılların ununun da
Dünyanın en zengin mutfak- Yemek kültürüne ve Türkler- eklendiği görülmektedir. Böyle-
larından birine sahip olan Türk- deki sofra adabına dair bilgiler, ce atlı göçebe kültürün etkisiyle
lerde yemeğin önemli bir yeri İslami dönemin ilk eserlerinden Türk mutfağının önemli ölçüde
vardır. Sosyal, siyasal, kültürel olan Divanü Lügati’t-Türk’te, et, süt ve una dayalı olduğu be-
ve dini hayatın her aşamasında Kutadgu Bilig’de, Atabetü’l- lirtilebilir.
yemek birinci derecede önemli Hakayık’ta ve yine Türk kültür
yer tutmaktadır. Doğumda, dü- ve edebiyatının şaheserlerinden Genlerine yerleşen, kültürel
ğünde, bayramda, kutlama ve Dede Korkut’ta da ayrıntılı bir kodları içinde yer alan ve büyük
şenliklerde, imecelerde, karşıla- biçimde yer almaktadır. oranda et, süt ve un ana madde-
ma ve uğurlamalarda, ölümde ve sinden oluşan bu mutfak kültürü
diğer toy ve törenlerde yemeğin/ Büyük ölçüde atlı göçebe bir göçlerle birlikte yeni coğrafyala-
aşın önemli bir yerinin olduğu kültüre sahip oldukları ve hay- ra taşınmıştır. Vatan tutulan yeni
görülmektedir. vancılıkla geçindikleri için Türk coğrafyalarda zengin bir sebze-
meyve varlığıyla tanışılmasına
Milattan önceki dönemlerin rağmen et, süt ve una dayalı bu
vazgeçilmez toy ve törenlerin- mutfak kültürü yaşamaya devam
den olan sığır/av, şölen/kurban, etmiş ve günümüzde de bu öne-
yuğ/yas vb. toplantılarda belir- mini korumaktadır. Atlı göçebe
gin bir biçimde görülen aş verme

YÖRÜKÇE 58 YAZ SAYISI 2018

hayatın şartlarına göre oluşan ve yerleşmekle birlikte bu önemini Kırk Pare Örtülü Bastırık
Türklerde yemeği zevke dönüş- koruyan ve devam ettiren, tercih Akıtmaç, bazlama, buğday
türen bu mutfak kültürünün Tür- sebebi olan bu yiyecek ve içe- çorbası, bulama/ bulamaç, bulgur
kiye sahasında varlığını ve etkisini ceklerden bazıları şunlardır: aşı, bulgur pilavı, çevirme, ço-
sürdürmesinde Yörüklerin önemli ban kavurma, dürüm, etli pilav,
rolünün olduğu bilinmektedir.
Palaz Örtülü Bastırık
Günümüz Türk ve dünya
mutfakları içinde sunulan kimi YAZ SAYISI 2018 59 YÖRÜKÇE
yiyecek, içecek ve lezzetlerin
ana kaynağının Yörük mutfak
kültür olması bunun açık bir
göstergesidir. Dünün yereli olan
Yörük mutfağı bugünün ulusal,
uluslararası ve evrenseli olarak
mutfaklara zenginlik, sofralara
farklı renk ve lezzet katmakta,
kültür ekonomisine önemli kat-
kıda bulunmaktadır.

Türkiye’de bundan 40-50 yıl
öncesine kadar büyük yerleşim
merkezleri olan şehirlerde yaşa-
yanlar yemekleri yemek-içmek
ve lezzetleri tatmak için genel-
likle Yörüklerin yaşadığı yayla,
mezra, köy ve mekânlara gidilir-
di. Bu arz-talep olayından dolayı
Yörük mutfağının lezzetleri gü-
nümüzde kentlerin lokantalarına
taşınmış, Türk mutfağına Yörük
kültürünün zenginliğini katmış-
tır. Kentlerde yine kimi lokan-
talar Yörük mutfağının doğallı-
ğını belirtmek için mekânlarına
“Yörük çadırı, Yörük evi, Yörük
obası” gibi adlar vermekte, bu
adlar altında Yörük mutfağının
zenginliğini kentlilere sunmak-
tadır.

Bugün, Türk mutfak kültürü-
nün Asya ve Avrupa başta olmak
üzere yedi kıtada yer alması ve
dünya insanını Türk mutfağı-
nın lezzetleriyle tanıştırmasıyla
birlikte yaylalardan, obalardan
kente taşınarak millileşmiş olan
Yörük yemek kültürü de bu ve-
sileyle evrenselleşmiş ve dünya
mutfakları içinde yerini almıştır.

Büyük ölçüde Yörük mutfa-
ğına ait olmakla birlikte günü-
müz Türk ve dünya mutfağı için-
de yer alan ve Yörüklerde olduğu
gibi günümüz kentli insanının da
vaz geçilmez lezzetleri arasına

gelin önü, gözleme, höşmerim, ilgilendiği konular arasında yer Türk sofrasının mutfağı için
kakaç, kaygana, kaymaklı bük- almaktadır. Buna göre somut ol- önemli bir lezzet üreten bastırık
me, keçi peyniri, keçi yoğurdu, mayan kültürel mirasın SOKÜM kültürünün korunması ve yaşatıl-
keşkek, kuzu şiş, pekmez helvası, Sözleşmesi’nde belirtilen “halk ması da önem kazanmaktadır.
saç arası, saç böreği, sıkma, sütlü mutfağına ait gıda depolama kül-
aş, şepit, tarhana çorbası, topalak, türü, mevsimsel yiyecek saklama Bastırık, hayvani gıdalar ve
tuluk/ tulum peyniri, tutmaç, uğ- biçimleri ve saklama mekânları” sebzelerin yaz mevsiminin ya-
maç çorbası, yayık ayranı, yoğurt için konu ve materyal desteği olabi- kıcı sıcağından uzun süre ekşi-
çorbası, yörük pilavı, yufka vd. lecek nitelikte, yaşayan bir gelenek- meden, kokmadan saklandığı ve
sel kültür unsuru olarak kabul gör- üzerleri alta sıcak geçirmeyecek
Günümüzde Türkiye’nin bü- mektedir (Oğuz 2009: 138-141). nitelikteki dokuma eşyalarla bas-
yük şehirlerinde ve yerleşim bi- tırılarak örtüldüğü, sadece yaz
rimlerinde Yörük yemekleri çok Don Yoder “Halk Yaşamı” baş- mevsimine yönelik olarak ya-
tercih edilenler arasındaki yerini lıklı yazısında, halk yaşamıyla ilgili pılan gıda koruma yönteminin
almıştır. Bugün hem geleneksel olarak halkbilimcilerin çok faz- adıdır.
yemek sunan bütün lokantalarda la çalışma yapmadıklarını, halk
hem üniversitelerin kantinlerinde kültürünün günümüzde bütün Bastırık mekânları olarak ge-
hem de yıldızlı lüks otellerin su- değerleriyle birlikte yeniden keş- nellikle güneşi en az gören ve sı-
numlarında saç böreği/ gözleme finin gerekliliğini belirtmektedir. cağı en geç hisseden yerler belir-
ve yayık ayran başta olmak üzere Çünkü Yoder’e göre kentlinin he- lenir. Bu yerler belirlenirken de
çok tercih edilen gıdalar arasın- nüz farkına varmadığı/varamadı- genellikle bastırığa zarar veren
daki yerini almış bulunmaktadır. ğı birçok heyecan, bilgi, kültür ve keçi, inek, koyun vb. hayvanla-
Böylece hem geleneksel Yörük lezzet halk yaşamı denen hazine- rın giremeyeceği alanlar tercih
mutfağını kentliyle buluştur- de gizlidir ve bu hazineden acil edilir. Bastırık için kimi Yörük
makta hem de kültür ekonomisi olarak yararlanmak gerekmekte- yerleşim birimlerinde yerden
ve dolayısıyla milli ekonomiye dir (Yoder 2005: 51-62). 20-30 cm yüksekliğinde toprak
ciddi bir katkı sağlamaktadır. dolgu kullanılan, kenarları sıvalı
Yoder’in bu tespit, istek ve ve cilalı “bastırık sekisi” yapıldı-
Ayrıca geleneksel ve mev- endişeleri de göz önünde bulun- ğı gibi kimi bölgelerde de kuytu
simsel gıdaların depolanması ve durulduğunda geleneksel Yörük yerlerdeki yumuşak toprakların
saklanması, UNESCO’nun da kültürü içinde yer alan fakat 50-80 cm. kazılarak “bastırık çu-

YÖRÜKÇE 60 YAZ SAYISI 2018

kuru” oluşturulduğu ve burada süt, ların modern teknolojinin sundu- Günümüzde buzdolabı tekno-
kaymak, yağ, peynir gibi ürünlerin ğu soğutuculardan uzaklaşarak lojisinin gelişmiş olması ve çok
korunduğu görülmektedir. Yörük kültürünün vazgeçilmez- farklı soğutucu seçenekleri sun-
lerinden olan bastırığa yönel- masına rağmen bastırık kültürü
Her iki bastırık mekânın da mesini sağlamakta, böylece ge- hayvan ürünleri üreterek geçimi-
gıdaların burada güneşten et- leneksel lezzetlerin doğal olarak ni sağlayan Türkmenlerin ekono-
kilenmemesini ve korunmasını Türk ve dünya mutfaklarına su- mik, sosyal ve kültürel hayatında
sağlayan ana malzeme bastırık nulması gerçekleştirilmektedir. önemini korumakta ve giderek
örtüleridir. Bu örtüler genellikle önemini artırmaktadır. Bastırıkta
palaz, kilim, heybe adı verilen Bastırık, genellikle geçimini muhafaza edilen ürünlerin çeşit-
dokumalarla keçe ve halılardan hayvancılıkla sağlayan Türk- li soğutucularda saklananlarla
oluşmaktadır. Daha küçük bastı- menlerin koruma ve saklama arasında görülen lezzet farkı, bu
rıklarda yine yöre insanının “kırk geleneğinin ortaya çıkardığı bir geleneksel kültürün yaşamasın-
pare/ kırkyama” adını verdiği ya- mekândır. Soğutucunun olma- daki önemli etkenlerin başında
malı çul ve çaputlar örtü olarak dığı dönemlerde başta süt, pey- gelmektedir.
tercih edilmektedir. nir, kaymak, yağ, yumurta gibi
hayvansal ürünler olmak üzere Kaynakça:
Yağ, yoğurt, kaymak, peynir zeytinyağı, pekmez, reçel, salça
vb. ürünlerin bastırığa konurken vb. bitkisel ürünler bastırıklar da Don Yoder (2005), “Halk Ya-
toprak küp ve tencereler tercih korunmuş ve saklanmıştır. şamı”, (Çev. Ayça Yavuz), Halk-
edilmektedir. Bu nedenle de biliminde Kuramlar ve Yakla-
bastırık tabanlarının beton değil şımlar, (Yay.Haz. M.Öcal Oğuz,
toprak olmasına dikkat edilir. Selcan Gürçayır), Ankara: Gele-
Çünkü süt ürünlerinin kaymak, neksel Yayıncılık.
yağ, yoğurt ve peynir olarak ya
toprak kaplarda ya da dışına asit M.Öcal Oğuz (2009), Somut
sızdırabilen deri tulumlarda bas- Olmayan Kültürel Miras Nedir?,
tırığa bırakılması, bu ürünlerin Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
bastırıkta kalacağı birkaç aylık
sürede süt ürünlerinde bulunan Bastırıkta saklanan tulum ve diğer ürünler
asitlerin küp ve tulumlardan sü-
zülerek bastırık tabanına akması YAZ SAYISI 2018 61 YÖRÜKÇE
ve bastırık tabanındaki toprak ta-
rafından emilmesidir. Süt ürünle-
rini üretip bastırıkta saklanması-
nı, korunmasını ve dinlenmesini
sağlayan üreticiler, bastırık ürün-
lerinin soğutucu, derin donduru-
cu vd. mekânlarda bulundurulan
süt ürünlerinden daha lezzetli ve
doğal oluşunun temel nedenini
iki önemli sebebe bağlamaktadır.
Bunlardan ilki bastırıklar toprak
zeminde oldukları için deri tu-
lum, toprak tencere ve küpler-
deki süt ürünlerinde bulunan asit
vb. zararlı unsurlardan arındırıl-
mış olmasıdır. Diğer sebep ise,
günümüz soğutucularının gazlı
ortamından korunmuş olmaları-
dır. Böylece süt ürünlerinin hem
doğal ve sağlıklı olması sağlan-
makta hem de lezzeti korunmak-
tadır.

Bu durum günümüzde özel-
likle organik gıda üretimi yapan-

YÖRÜK SOKAK OYUNLARI

ARAP OYUNU bir süre bulunamaz. Kadın ro- YIKIK
lündeki aslında erkektir. Sadece
Düğünlerde erkek evinde kadın kıyafeti giymiştir. Arap Yassı taşlar üst üste konur.
gece ortaya büyük ateş yakılır. yakalanır, argo sözlerle halkı Dokuz adım uzakta yer tespiti
Davul, zurna eşliğinde yapılan gülmekten kırıp geçirir. Elindeki yapılır. Oyunda güdenle oyna-
oyunlar arasında üzerine keçi kül torbasını seyircilere vurmayı yan tarafı tespit etmek için küçük
derisinden tulumunu, ayağına da ihmal etmez. yassı taşın bir tarafına tükürülür.
eski çarık giymiş şahıs yüzünü Takımlara yaş mı? Kuru mu?
kömürle boyar, önüne çan yada Arapın neşeli anında ağa jan- diye sorulur ve taş havaya atılır.
kemik takar, eline içi kül dolu darmalarla gelir. Hemen mah- Kimin dediği şekilde üste gelirse
torba, diğerine kuru soğandan keme kurulur Ağa, Jandarma, o oyuna başlar, diğer taraf gü-
yapılan tespih alır. Muhtar, Aza araba cezasını ke- der. Dokuz adım öteden taşlarla
ser, falakaya yatırılır, arap da- oynayan taraf taşı atar, üst üste
Arap naralar atarak meyda- yaktan kurtulamaz. Yarenlik yö- konan taşları vurur, vuramazlar-
na gelir, elindeki kül torbasını reden yöreye az farklarla devam sa oyuncular yer değiştirir. Şayet
zaman zaman seyircilere vurur, eder. ... vururlarsa güden taraf yıkılan
torbadan çıkan külle seyirciler taşları tekrar üst üste kor ve taşı
beyazlaşır, herkes arap dan uzak atanı yakalamaya çalışır. Yaka-
durmaya çalışır. Arap "Naciye larsa oyun yine yer değişir. Yıkık
Naciye" diye bağırarak kadını oyunu böylece devam eder.
arar. Kadını seyirciler saklarlar,
iki jandarma gelir kadını sorar,
arap görmediğini söylese de bir
güzel dayak yer ve jandarmalar
gider.

Sonra kadın ortaya çıkar ve
davul zurna önünde oynama-
ya başlar. Öyle hareketli oynar
ki belini incitir. Yere yüz aşağı
uzanır. Kırıkçı çıkıkçılar yani
olçumlar getirilir, kadını iyi ede-
mezler, ayıya çiğnetirler yine iyi
edemezler. Bunun üzerine arabı
çağırırlar, arap kadının üzeri-
ne atlar ve kadın iyileşir. Ayağa
kalkar ve tekrar oynamaya baş-
lar. Arap kadını sahiplenmeye
çalışır. Oysa kadını Ağa sahip-
lenmektedir. Arap kadını kaçırır.
Ağa, arabı elindeki pıynar sopa-
sıyla döver, bir ara fırsatını bulan
arap kadını yine kaçırır, ağa yine
arabı koşturur ve yakalar, elin-
deki pıynar sopasıyla, arapa, bir
araba sopa atar.

Ağa tahtadan yapılan ve üze-
rine çul örtülen eşeğe binerek ka-
dınla oyun yerinden ayrılırken,
arap yine gelir ve kadını kaçırır,

YÖRÜKÇE 62 YAZ SAYISI 2018

Veli UÇMAZ

ÇELİK OYUNU cu çeliği taşa vurabilirse, attığı rine doğru gelen çeliğe oyuncu-
yerden taşa doğru çeliğin boyu lardan herhangi biri vurabilirse,
Oyun için 70 cm uzunluğun- ölçüsünde dokuz defa sayar. hemen çeliği atanın alanını kaz-
da bir değnek ve 25 cm uzun- Dokuzdan sonra “dokuz-dıkız” maya başlarlar. Yolladığı çeliğe
luğunda bir çelik (kısa değnek) denilir ve bir puan alınır. Çelik vurulan kişi, çeliğin gittiği yere
hazırlanır. Oyunun oynanacağı oyununda puanlı atışlar olarak doğru koşarak en hızlı şekil-
alan ve atışın yapılacağı “man- geçen “artistik vuruşlu” atışlar de diğer yarışanlardan birisinin
dak taşı” (büyük, yuvarlak bir da yapılmaktadır. Atışın zorluk alanına doğru çeliği geri fırlatır.
taş) belirlendikten sonra sıray- derecesini arttıran bu atış şekli Yolladığı çelik yarışmacılardan
la oyuncular mandak taşının ile oynayan yarışmacı, atışı ya- birinin alanına girerse kazma-
yanından sopayla çeliğe vurup pabilirse bir puan fazladan al- yı bırakırlar ve bu sefer alanına
çelik yerden havalanınca tekrar maktadır çelik giren kişi diğer oyunculara
vurarak karşısına aldığı rakip atar.
oyunculara doğru savurur. Diğer Çelik Oyunu (2)
oyuncular, havadayken çeliğe Oyun sonunda, alanında en
vurmaya çalışır. Çelik havaday- Çelik oyununun farklı bir az çukur kazılan kişi oyunu ka-
ken vurabilen kişi, bir sayı alır. versiyonu olan bu oyun en az 3, zanır. En fazla çukur açılmış olan
Rakip oyuncular çeliğe vurama- en fazla 5 kişi ile oynanmaktadır. kişi ise oyunu kaybeder.
dıklarında, ebe oyuncu vurduğu Oyunda her bireyin kendisine
çeliğin gittiği yerden mandak ta- belirlediği dar bir dairesel alan
şına doğru çeliği fırlatıp çelikle vardır. İlk olarak oyunu başla-
taşı vurmaya çalışır. Rakip yine tacak kişi, elindeki çeliği diğer
atışı engellemeye çalışır. Oyun- oyunculara doğru atar. Kendile-

YAZ SAYISI 2018 63 YÖRÜKÇE





enerji