โครงงานมนัญชยา

1

รายงานโครงงาน

เรื่อง ขุนชา้ งขนุ แผน ตอน ขุนช้างถวายฎกี า

จดั ทำโดย ประธาน
รองประธาน
๑.นางสาวมนัญชยา สงธิ กรรมการ
๒.นางสาวมณั ฑิรา ดาเรียน กรรมการ
๓.นางสาววรฤทัย จันทแจม่ กรรมการ
๔.นายศรณภทั ร ขนั ธวิชยั เลขานกุ าร
๕.นายสทิ ธิกร ตา่ งประเทศ
๖.นางสาวศริ ิลักษณ์ หัสรินทร์

ครูทปี่ รึกษาโครงงาน
คุณครูปานใจ หมูส่ ูงเนนิ

รายวิชาภาษาไทย รหสั วชิ า ท๓๓๑๐๑
ภาคเรียนท่ี ๑ ปกี ารศึกษา ๒๕๖๕

โรงเรยี นไชยวานวทิ ยา สำนักงานเขตพ้ืนทกี่ ารศกึ ษามธั ยมศึกษา อดุ รธานี

2

บทคัดยอ่

เรื่อง ขนุ ช้างขุนแผน ตอน ขนุ ชา้ งถวายฎีกา

วตั ถปุ ระสงค์
๑. เพ่ือใหร้ ้จู ักวิธีการค้นคว้าหาความรู้ดว้ ยตวั เอง มโี อกาสศึกษาค้นควา้ วิชาต่างๆที่ตนสนใจอย่าง

กว้างขวางและลึกซ้ึง
๒. เพือ่ ฝึกทกั ษะดา้ นการอา่ นและสร้างนสิ ยั รกั การอา่ นและการคน้ ควา้ สามารถสรุปความหรือจบั ใจ
ความของเรื่องทอี่ า่ นได้
๓. เพ่อื ใหส้ ามารถวิเคราะห์เร่ืองราวต่างๆไดโ้ ดยรู้จักใช้วิจารณญาณของตนเอง ตลอดจนสามารถแสดง

ความคดิ เหน็ อย่างมเี หตผุ ลโดยมหี ลักฐานอ้างองิ
วธิ ีการศึกษา

๑. สำรวจความชอบและความสนใจในเรื่องขุนช้างขุนแผนตอนขนุ ชา้ งถวายฎกี าของสมาชิกในกล่มุ
๒. ศกึ ษาเอกสารทเ่ี กี่ยวข้อง
๓. รวบรวมขอ้ มูลที่ไดจ้ ากการศกึ ษาค้นคว้า และเรยี บเรยี ง โดยจัดลำดบั ให้ถกู ตอ้ งตามรูปแบบ
การจดั ทำรายงานโครงงาน
๔. เขียนรายงาน และจัดทำรูปเล่มให้ถูกต้อง สวยงาม และมคี วามคิดสร้างสรรค์
๕. นำเสนอผลงาน โดยมกี ารฝกึ ซ้อมให้เหมาะสมกับเวลา และคิดรปู แบบการถ่ายทอดเนอ้ื หาใหน้ ่าสนใจ
๖. ประเมินผลโครงงาน

สรุปผลการศึกษา
๑. สามารถเรยี นรูด้ า้ นวรรณศลิ ป์ด้านสงั คม
๒. สามารถวิเคราะห์วรรณคดดี า้ นตา่ งๆได้
๓. สามารถใหค้ วามรเู้ กย่ี วกบั การวจิ ารณ์ด้านวรรณคดีไดถ้ กู ต้อง

3

คำนำ

รายงานโครงงาน เร่อื ง ขุนช้างขุนแผน ตอน ขนุ ช้างถวายฎกี า จัดทำขน้ึ เพอ่ื ประกอบการเรียน
รายวชิ าภาษาไทย รหัสวชิ า ท๓๓๑๐๑ ภาคเรยี นท่ี ๑ ปกี ารศึกษา ๒๕๖๕ ระดับชน้ั มธั ยมศึกษาปีที่ ๖/๑
ซ่ึงผ้จู ดั ทำได้รวบรวมเน้อื หาและนำเสนอ เพ่ือแลกเปลีย่ นเรยี นรู้ ในระดับชน้ั เรียนไดอ้ ยา่ งมีประสทิ ธภิ าพ
โดยแบง่ เนือ้ หาสาระ ๕ บท ดงั น้ี

บทที่ ๑ บทนำ ประกอบดว้ ย ที่มาและความสำคัญ วตั ถปุ ระสงค์ ขอบเขตของการศึกษา
และประโยชน์ทค่ี าดว่าจะได้รับ

บทที่ ๒ เอกสารท่ีเกีย่ วข้อง
บทที่ ๓ วิธีดำเนินการศึกษา
บทที่ ๔ ผลการศกึ ษาค้นควา้
บทท่ี ๕ บทสรุป และขอ้ เสนอแนะ
คณะผจู้ ัดทำหวังวา่ รายงานโครงงานเล่มนี้ จะมีประโยชน์สำหรับผู้ท่ีสนใจศกึ ษารปู แบบการทำโครงงาน
สำหรับนกั เรียนในระดบั ช้นั น้ีได้ตามสมควร หากโครงงานนม้ี ีข้อบกพร่องในส่วนใด คณะผ้จู ัดทำขอนอ้ มรับ-
คำแนะนำเพอื่ ปรับปรงุ ให้สมบูรณย์ ่งิ ข้ึนในโอกาสต่อไป

คณะผ้จู ัดทำ
ปกี ารศกึ ษา ๒๕๖๕

4

กิตตกิ รรมประกาศ

คณะผู้จัดทำขอขอบคุณ ผูอ้ ำนวยการประภัสสร ทามาลี ผู้อำนวยการโรงเรียนไชยวานวิทยา
ทใ่ี หก้ ารสนับสนนุ ดา้ นงบประมาณ และสอื่ อนิ เทอร์เนต็ ในการค้นคว้าข้อมลู ทำโครงงาน

ขอขอบคุณ คุณครปู านใจ หมู่สงู เนิน ครูผสู้ อนและครูท่ีปรึกษาโครงงาน ทใี่ หค้ วามรแู้ ละให้คำปรกึ ษา

ท้ังรูปแบบ วิธีดำเนนิ งาน และการนำเสนอโครงงาน จนสามารถจัดทำโครงงานไดอ้ ยา่ งมปี ระสิทธิภาพ
ขอขอบคุณผู้ปกครองทกุ ทา่ น ทีใ่ ห้การสนบั สนุนงบประมาณเพม่ิ เตมิ ในการจัดทำ ใหข้ วญั กำลังใจ

และดา้ นอื่นๆ จนเสรจ็ สิ้นการดำเนนิ งาน
ขอบคุณเพ่ือนๆ ในกลุ่มทใี่ หก้ ำลังใจ และช่วยกนั ทำงานจนสำเร็จลุลว่ งไปด้วยดี

สารบัญ 5

เรอื่ ง หน้า

บทท่ี ๑ บทนำ ๖
ทีม่ าและความสำคญั ๖
วตั ถปุ ระสงค์ ๖
ขอบเขตของการศกึ ษา ๖
ประโยชน์ทค่ี าดวา่ จะได้รบั ๖
๗
บทที่ ๒ เอกสารท่เี ก่ยี วขอ้ ง ๗
ผ้แู ตง่ ๗
ทีม่ าของเร่อื ง ๗-๘
เนอ้ื เร่อื ง ๙
คณุ ค่าทไ่ี ดร้ ับ ๑๐-๑๕
ความรูเ้ พ่ิมเติม ๑๖
๑๗
บทที่ ๓ วธิ ีดำเนนิ การศกึ ษา ๑๘
บทท่ี ๔ สรุปผลการศกึ ษาคน้ ควา้ ๑๘
บทท่ี ๕ บทสรุป และขอ้ เสนอแนะ ๑๘
๑๘
สรุปผลการศกึ ษา ๑๘
อภปิ รายผล ๑๙
ขอ้ เสนอแนะ ๒๐-๒๒
ปัญหา
บรรณานกุ รม
ภาคผนวก

6

บทท่ี ๑ บทนำ

ทีม่ าและความสำคญั ของโครงงาน
จากการศึกษาวรรณคดีที่ผา่ นมาคณะผู้จดั ทำได้สนใจวรรณคดเี รอ่ื ง ขนุ ช้างขนุ แผน ตอน ขุนชา้ งถวายฎกี า

ดงั นั้นคณะผจู้ ดั ทำจึงได้รวบรวมเน้ือหาและทำรายงานนข้ี น้ึ มาเพ่ือนำเสนอ แลกเปลย่ี นความรู้กับทุกคนท่ไี ด้อา่ น

วัตถปุ ระสงค์
๑. เพ่อื ศึกษาวรรณคดีไทยที่สมาชกิ ในกลุม่ สนใจ คือเรอ่ื งขนุ ชา้ งขนุ แผนตอนขุนช้างถวายฎกี า
๒. เพอ่ื เพือ่ วิเคราะหว์ รรณคดใี นด้านตา่ งๆ ได้แก่ รปู แบบคำประพันธ์ ดา้ นวรรณศิลป์
การใช้ภาษาสือ่ อารมณ์ คุณค่าทางสังคม
๓. เพ่อื เพม่ิ พูนความรู้และแลกเปลี่ยนประสบการณก์ ับเพอื่ นในช้ันเรยี น ได้แก่
(เพลงท่ีเก่ยี วข้องกับวรรณคดี อา่ นทำนองเสนาะ แสดงละคร แสดงบทบาทสมมติ
ฟ้อนรำฯ

ขอบเขตของการศึกษา
จากการศกึ ษาคน้ คว้าโครงงาน เร่ืองขุนชา้ งขุนแผน ตอนขนุ ชา้ งถวายฎกี า

ใช้ระยะเวลาในการทำโครงงาน ๑ เดอื น

ประโยชน์ทีค่ าดวา่ จะได้รบั
๑. สามารถทำให้ผเู้ ขยี นรายงานเปน็ ผู้รักการอา่ นมากขน้ึ
๒. สามารถทำให้ผ้เู ขียนรายงานได้รับความรูก้ วา้ งขวางมากขึน้
๓. สามารถทำให้ผู้เขยี นรายงานไดฝ้ ึกความคิด และความมีระเบียบแบบแผนในการเรยี บเรียง
๔.สามารถทำให้ผู้เขยี นรายงานได้ฝกึ การเขยี นโดยใช้ภาษาเขียนท่เี ปน็ ทางการ

7

บทที่ ๒ เอกสารที่เกยี่ วข้อง

ผแู้ ต่ง
ไมป่ รากฏนามผู้แตง่ ตอนขนุ ชา้ งถวายฎกี าแตไ่ ดร้ ับการยกย่องจากวรรณคดสี โมสรวา่ แตง่ ดีเยี่ยม

โดยเฉพาะ กระบวนกลอนที่สือ่ อารมณส์ ะเทือนใจ(เปน็ ๑ ใน ๘ ตอนท่ีได้รับการยกย่อง) ในตอนขนุ แผนขน้ึ เรอื น
ขุนชา้ งและตอนขุนแผนพานางวันทองหนเี ปน็ พระราชนพิ นธ์ในพระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลิศหล้านภาลยั ตอนขนุ
ช้างขอนางพมิ และขนุ ช้างตามนางวันทองเปน็ พระราชนิพนธใ์ นพระบาทสมเด็จพระนงั่ เกล้าเจ้าอยหู่ ัว ตอนกำเนิด
พลายงามเปน็ สำนวนของสุนทรภู่

ท่มี าของเรอ่ื ง
ขุนช้างขนุ แผนเปน็ ตำนานท่ีเล่าสืบตอ่ กนั มาในเมืองสุพรรณบรุ ี และกาญจนบุรี โดยเชือ่ กันวา่ เป็นเรือ่ งท่ี

เกดิ ข้นึ จรงิ ในแผ่นดินสมเดจ็ พระพนั วษาแห่งกรุงศรีอยธุ ยา โดยในตำนานเลา่ เพียงว่า นายทหารยศ ขุนแผนผ้หู นงึ่
ได้ถวายดาบฟา้ ฟื้นแด่สมเดจ็ พระพันวษา ซ่งึ ใช้วธิ กี ารถา่ ยทอดโดยการเลา่ สืบสืบตอ่ กนั มาเป็นนิทาน จนกระทง่ั มผี ู้
คดิ วิธกี ารเล่าโดยการขับเป็นลำนำขึน้ มา จึงกลายเปน็ ใช้บทเสภา มีทัง้ หมด ๔๓ ตอนดว้ ยกนั ตอนทน่ี ำมาเปน็
บทเรียนน้ี คือ ตอนท่ี ๓๕

เนอ้ื เรอื่ ง
กล่าวถงึ พลายงาม เมื่อชนะคดีความขุนช้างแลว้ ขุนช้างได้พานางวันทองกลับไปอยสู่ ุพรรณบรุ ี สว่ นตวั

พลายงามเองกก็ ลบั ไปอยู่บา้ นพร้อมหน้าญาติและพอ่ ขาดกแ็ ต่แม่ ทำให้พลายงามเกดิ ความคดิ ท่ีจะพานางวนั ทอง
กลบั มาอยดู่ ้วยกนั จะได้พรอ้ มหน้าพอ่ แม่ ลกู พอตกดึกจึงไปลอบขึน้ เรือนขุนชา้ งแลว้ พานางวนั ทองหนีมาอยทู่ ี่
บา้ นกบั ตน ตอนแรกนางกไ็ ม่ยนิ ยอมท่ีจะมา เพราะกลัวจะเปน็ เรอื่ งใหอ้ บั อายว่า คนน้นั ลากไป คนนี้ลากมา
อีก และเกรงจะมปี ัญหาตามมาภายหลัง จึงบอกให้พลายงามนำความไปปรึกษาขนุ แผน เพือ่ ฟ้องรอ้ งขุนช้างดกี วา่
จะมาลกั พาตวั ไป แต่พลายงามไมย่ อม สดุ ท้ายนางวันทองจงึ จำตอ้ งยอมไปกบั พลายงาม ฝา่ ยขนุ ชา้ งนอนฝนั ร้ายก็
ผวาตนื่ เอาตอนสาย ครนั้ ต่นื ขนึ้ มาก็ร้องเรยี กหานางวนั ทอง ออกมาถามบา่ วไพร่ก็ไมม่ ใี ครเหน็ จึงโกรธเปน็ ฟืนเปน็
ไฟ มุง่ มน่ั จะตามนางวนั ทองกลับมาใหไ้ ด้ ฝ่ายพลายงามกเ็ กรงวา่ ขุนช้างจะเอาผดิ ถ้ารู้วา่ ตนไปพานางวนั ทอง
มา จะเพด็ ทูลสมเดจ็ พระพันวษาอกี แม่อาจจะต้องโทษได้ จงึ ใชใ้ ห้หมื่นวเิ ศษผลไปบอกขนุ ช้างว่า ตนนั้นปว่ ย
หนักอยากเหน็ หน้าแม่ จึงใช้ใหค้ นไปตามนางวันทองมาเมอื่ กลางดึก ขอให้แมอ่ ยกู่ ับตนสกั พักหนงึ่ แลว้ จะสง่ ตวั
กลับมาอยูก่ บั ขุนชา้ งตามเดิม ขนุ ช้างโมโหและแค้นย่งิ นกั ทพ่ี ลายงามทำเหมอื นข่มเหงไม่เกรงใจตน จงึ รา่ งคำร้อง
ถวายฎกี า แลว้ ลอยคอมายงั เรอื พระท่ีน่งั ของสมเดจ็ พระพันวษาเพ่ือถวายฎกี า ทำใหส้ มเดจ็ พระพันวษาพโิ รธ
มาก ให้ทหารรบั คำฟอ้ งมาแลว้ ใหเ้ ฆยี่ นขุนช้าง ๓๐ ที

แล้วปล่อยไป และยังทรงต้งั กฤษฎกี าการรกั ษาความปลอดภัยวา่ ตอ่ ไปขา้ ราชการผู้ใดทม่ี ีหน้าทีร่ กั ษาความ
ปลอดภยั แล้วปล่อยใหใ้ ครเข้ามาโดยมไิ ด้รับอนญุ าตจะมีโทษมหันตถ์ ึงประหารชีวิต

กล่าวฝ่ายขุนแผนนอนอยใู นเรือนกบั นางแกว้ กริ ิยาและนางลาวทองอยา่ งมีความสขุ คร้ันสองนางหลับ ขนุ แผนก็
คิดถึงนางวันทองทพี่ ลายงามไปนำตวั มาไวท้ ีบ่ า้ น จึงออกจากห้องย่องไปหานางวนั ทองหวงั จะร่วมหลับนอน
กนั แต่นางปฏเิ สธแลว้ พากันหลบั ไป แต่พอตกตึกนางวันทองกเ็ กดิ ฝันรา้ ยตกใจตืน่ เล่าความฝนั ให้ขุนแผนฟัง

8

ขนุ แผนฟงั ความฝันของนางก็รู้ทนั ทีวา่ เปน็ เรือ่ งร้าย อนั ตรายถงึ ชวี ิตแน่นอน แตก่ แ็ กล้งทำนายไปในทางดีเสยี เพื่อ
นางจะไดส้ บายใจ

ฝ่ายสมเดจ็ พระพนั วษา คร้ันทรงอา่ นคำฟอ้ งของขนุ ช้างกท็ รงกริว้ ยง่ิ นัก ใหท้ หารไปตามตัวนางวันทอง ขนุ แผน
และพระไวยมาเฝ้าทันที ขนุ แผนเกรงว่านางวันทองจะมภี ัย จงึ เสกคาถาและขี้ผง้ึ ใหน้ างวนั ทองทาปากเพือ่ ให้พระ
พันวษาเมตตา แลว้ จงึ พานางเข้าเฝ้า เม่ือพระพนั วษาเหน็ นางวนั ทองก็ใจออ่ นเอน็ ดู ตรสั ถามเร่ืองราวท่เี ป็นมา
จากนางวันทองว่า ตอนชนะคดใี ห้ไปอยู่กับขุนแผนแล้วทำไมจงึ ไปอยูก่ บั ขนุ ชา้ งนางวันทองกก็ ราบทลู ดว้ ยความ
กลัวไปตามจริงว่า ขนุ แผนถูกจองจำ ขนุ ชา้ งเอาพระโองการไปอ้างใหฉ้ ุดนางไปอย่ดู ้วย เพื่อนบ้านเห็นเหตกุ ารณก์ ็
ไม่กลา้ เขา้ ช่วยเพราะกลัวผิดพระโองการ สมเด็จพระพนั วษาฟังความทรงกรว้ิ ขุนช้างมาก ทรงถามนางวันทองอกี ว่า
ขนุ ช้างไปฉุดใหอ้ ยู่ดว้ ยกันมาตงั้ ๑๘ ปี แล้วคราวนีห้ นมี าหรอื มีใครไปรับมาอยกู่ บั ขนุ แผน นางวนั ทองกก็ ราบทลู ไป
ตามจรงิ ว่า พระไวยเปน็ ผูไ้ ปรบั มาเวลาสองยาม ขนุ ชา้ งจึงหาความว่า หลบหนี สมเด็จพระพนั วษาทรงกร้ิวพระ
ไวยทท่ี ำอะไรตามใจตน นึกจะขึน้ บา้ นใครกข็ ้ึน ทำเหมือนบา้ นเมืองไมม่ ขี ่ือมแี ป และว่าขุนแผนรู้เห็นเปน็ ใจ

สมเด็จพระพันวษาทรงคิดวา่ สาเหตุของความวุ่นวายทงั้ หมดนีเ้ กดิ จากนางวันทองจงึ ให้นางวันทองตัดสินใจว่าจะ
อยู่กบั ใคร นางวนั ทองตกใจ ประหมา่ อีกทั้งจะหมดอายุขยั จึงบนั ดาลใหพ้ ูดไมอ่ อกบอกไมถ่ ูกว่าจะอยู่กบั ใคร นาง
ใหเ้ หตุผลว่า นางรกั ขุนแผน แต่ขุนชา้ งก็ดกี บั นาง ส่วนพลายงามก็ เป็นลกู รกั ทำให้สมเด็จพระพันวษากริว้
มาก เหน็ ว่านางวนั ทองเป็นคนหลายใจ เปน็ หญิงแพศยา จงึ ให้ประหารชีวิตนางวันทองเพอ่ื มิใหเ้ ปน็ เยย่ี งอย่าง

แก่ผูอ้ ื่น

9

คุณค่าทีไ่ ด้รบั
ดา้ นวรรณศิลป์ ด้านสงั คม
• แสดงใหเ้ หน็ ถึงศิลปะการแตง่ เช่น
๑. การพรรณนาให้เหน็ ภาพ
๒. สัมผัสอกั ษร
๓. ภาพพจน์
๓.๑ อปุ มา
๓.๒ อปุ ลกั ษณ์
๓.๓ สัทพจน์
๓.๔ คำถามเชิงวาทศิลป์
• แสดงใหเ้ หน็ ภาพสังคมสมยั ก่อนๆเชน่
๑. ความจงรกั ภกั ดีตอ่ พระมหากษตั รยิ ์
๒. ความรกั นะหวา่ งแมแ่ ละลกู
๓. สะท้อนให้เหน็ ชวี ติ วฒั นธรรม ค่านิยม และความเช่ือ
๔. ความเชอ่ื ในกฎแหง่ กรรม
ดา้ นเน้อื หา

ในยคุ สมยั หน่งึ ๆมักนยิ มเรื่องราวท่เี ข้ากบั ยคุ สมัยน้ันๆ เรอ่ื งราวและเนื้อหาของวรรณคดีจะไม่ตายตัวแต่
จะ เปลี่ยนไปตามสภาพการเปลี่ยนแปลงของสังคม พฒั นาการของสงั คมจะเปปน็ เคร่อื งกำหนดเนื้อหาของ
วรรณคดี

10

ความรู้เพ่ิมเตมิ

เสภาขนุ ช้างขุนแผน

เดมิ เรือ่ งขนุ ช้าง ขนุ แผน เล่าเปน็ นทิ าน แต่เนื่องจากเปน็ เรอื่ งทีย่ าวมาก เมอื่ แต่งเปน็ กลอน และขบั เปน็ ลำนำดว้ ยก็
ยง่ิ จะตอ้ งใช้เวลามาก ไม่สามารถจะขับให้ตลอดเรื่องในคืนเดยี วได้ บทเสภาที่แตง่ ข้ึนจึงแตง่ แตเ่ ป็นตอนพอที่จะขับ
ไดภ้ ายในหน่ึงคนื ดงั น้นั บทเสภาเดมิ ตัง้ แต่คร้ังกรุงเกา่ หรือที่แตง่ สมยั กรงุ รตั นโกสินทร์ จึงแตง่ เปน็ ท่อนเปน็ ตอน
ไมเ่ ปน็ เรือ่ งตดิ ตอ่ เหมอื นกับบทละคร การเอาบทเสภามารวมติดตอ่ กนั ให้เปน็ เรือ่ งโดยสมบรู ณ์ พ่ึงทำในรัชสมยั
พระบาทสมเด็จพระน่ังเกลา้ ฯ หนังสือเสภาสมยั กรงุ เกา่ น่าจะสูญหายหมด เน่อื งจากผูท้ ี่แต่งหนงั สือเสภาสำหรับขับ
หากิน นา่ จะปดิ บังหนังสือของตน เพ่ือป้องกนั ผอู้ นื่ มาแข่งขนั จะใหอ้ ่านเพื่อท่องจำก็เฉพาะในหมศู่ ิษย์และคน
ใกล้ชิด ดว้ ยสภาพดงั กล่าวหนังสอื เสภาจงึ สาบสูญได้งา่ ย ไมเ่ หมือนหนงั สอื ประเภทอนื่ เช่น หนังสือบทละคร และ
หนงั สือสวด ดังนัน้ บทเสภาคร้งั กรงุ เก่า จึงตกมาถึงกรุงรัตนโกสนิ ทร์เพียงเลก็ น้อย จากการจดจำกันมาและมีไม่
มาก ตอนตำนานเสภาสมัยกรุงรตั นโกสนิ ทร์ มีหลักฐานแสดงที่มาได้ค่อนขา้ งดี ซ่งึ จะพบไดจ้ ากกลอนของสุนทรภู่
กลอนไหวค้ รู ที่ไดม้ กี ารเอย่ ชือ่ ครูเสภาไวห้ ลายท่าน พร้อมทัง้ ผลงานของท่านเหล่านน้ั ท่ใี ห้ไว้ในงานเสภา เช่น ครู
ทองอยู่ ครแู จ้ง ครูสน ครูเพง็ พระยานนท์ เปน็ ต้น สว่ นครูปพี่ าทย์กม็ ีครแู ก้ว ครูพัก ครูทองอิน ครูมแี ขก ครู
น้อย เป็นตน้ หนังสือเสภาทแี่ ตง่ ในรชั สมัย พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธเลศิ หล้า ฯ จะแตง่ เปน็ ตอน ๆ แต่ละตอนยาว
ประมาณ ๒ เลม่ สมุดไทย พอจะขับได้ภายในหนึง่ คืน หนงั สอื เสภาเรื่องขนุ ช้าง ขุนแผน ทป่ี รากฏอยู่ในปัจจุบัน
แตง่ ในรัชสมยั พระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลศิ หลา้ ฯ และพระบาทสมเด็จพระน่ังเกลา้ ฯ เท่าทีร่ วบรวมไดใ้ นหอพระ
สมุด มตี ่างกนั ถึง ๘ ฉบับ และยงั มฉี บบั ปลกี ยอ่ ยอีกต่างหาก รวมประมาณ ๒๐๐ เล่ม สมดุ ไทย

ท่ีมาของเรือ่ ง ขนุ ชา้ งขนุ แผน

(๑) เรือ่ งนี้เชือ่ กันวา่ เกิดขึ้นจรงิ ในสมยั สมเดจ็ พระพันวษา แห่ง กรุงศรีอยธุ ยา

- ตำนวนเดิมเล่าเพียงวา่ มีนายทหารผูม้ ีฝีมือนายหนงึ่ มตี ำแหน่งเป็นขุนแผน ได้ถวาย ดาบฟา้ ฟ้นื แด่สมเด็จพระ
พนั วษา

(๒) ต่อมามีการนำเร่ือง ขุนช้างขนุ แผน มาแตง่ เป็นกลอนสภุ าพและใช้ บทขับเสภา โดยใช้กรับเป็นเคร่ือง
ประกอบจังหวะ

- บทขับเสภาทน่ี ยิ มมากท่ีสดุ คือเรื่อง ขนุ ชา้ งขนุ แผน ซง่ึ ไดร้ ับการยกยอ่ จากวรรณคดีสโมสรวา่ เปน็ ยอดของกลอน
สุภาพที่มีความไพเราะ ดีเลิศ ทัง้ เน้ือเร่ืองและกระบวนกลอน

(๓) บทเสภาเรอ่ื งขนุ ช้างขุนแผน มกี วีเอกหลายท่านร่วมกนั แต่ง สนั นษิ ฐานวา่ แตง่ ตง้ั แตส่ มยั สมเด็จพระนารายณ์
มหาราช

- สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสนั นษิ ฐานว่า

*ตอน ขุนแผนขึน้ เรือนขุนช้าง และตอน ขนุ แผนพานางวันทองหนี เป็นพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลศิ
หล้านภาลยั

11

*ตอนขนุ ช้างขอนางพิม และ ตอนขุนชา้ งตามนางวันทอง เป็นพระราชนพิ นธ์พระบาทสมเด็จพระนง่ั เกล้าเจ้าอยหู่ วั
(เมือ่ ครงั้ ยงั ดำรงพระอิสริยยศเป็นกรมหมืน่ เจษฎาบดินทร)์

*ตอน กำเนิดพลายงาม เป็นสำนวนของสุนทรภู่

(๔) ตอน ขนุ ชา้ งถวายฎกี านี้ ไมป่ รากฏนามผแู้ ต่ง แต่เปน็ หนึ่งใน ๘ ตอนทไี่ ด้รับการยกยอ่ งจากสมาคมวรรณคดี
(สมยั ร.๗) วา่ แต่งดีเป็นเย่ียม โดยเฉพาะกระบวนกลอนทีส่ ือ่ อารมณ์สะเทือนใจ

โครงเรอื่ ง

• นางวนั ทอง มชี ื่อเดมิ วา่ พิมพิลาไลย ซึ่งเป็นเพอื่ นเล่นกบั พลายแกว้ และ ขนุ ชา้ ง ในตอนเด็ก

• เมือ่ โตขึ้น นางพมิ ได้พบกบั พลายแกว้ อีกครงั้ ซ่ึงในตอนน้ัน พลายแกว้ บวชเณรอยู่ ซ่ึงทงั้ สองกแ็ อบรกั ใครช่ อบ
พอกัน เณรแกว้ จึงแอบสึกและขึน้ ไปหา

นางพิมบนเรอื น

• ทางด้าน ขนุ ช้าง ซ่งึ มีฐานะร่ำรวย แตห่ นา้ ตาอัปลักษณ์กห็ ลงรักนางพิมเช่นกัน จึงวอนให้ นางเทพทอง (เปน็
มารดา) ไปสู่ขอนางพิม

• นางพมิ เกรงวา่ มารดาตนจะรับขนั หมากของขนุ ช้าง จึงใหน้ างสายทอง (พี่เลีย้ ง) ไปสง่ ข่าวให้เณรแกว้ รบี ชงิ มาสู่
ขอก่อน

• เณรแกว้ ลาสิกขา และใหน้ างทองประศรี มารดาของตน ไปสูข่ อนางพิม ท้งั คจู่ งึ ได้แตง่ งานกนั

• หลังเขา้ หอไดเ้ พยี งสองวนั พลายแก้วไดร้ บั คำสัง่ ใหน้ ำทัพไปรบกับ พระเจา้ เชียงใหม่

• นางพมิ ตรอมใจด้วยความคิดถงึ พลายแกว้ บวกกับขนุ ช้างซ่งึ ทำทุกอย่างเพือ่ ใหน้ างพมิ ใจอ่อนมาเป็นภรรยาตน จงึ
ลม้ ป่วยลง และไดเ้ ปลี่ยนช่อื เปน็ วันทอง

• ขนุ ช้างหลอก วนั ทอง วา่ พลายแกว้ เสียชวี ิตในสนามรบไปแล้ว นางศรปี ระจัน(แม่ของวนั ทอง) เกรงวา่ วนั ทองจะ

ถูกรบิ เปน็ ม่ายหลวง จงึ บงั คบั ให้ แต่งงานกับขุนชา้ ง นางจึงต้องแตง่ แตว่ นั ทอง ยังไมเ่ ชอื่ วา่

พลายแกว้ ตายแลว้ จงึ เฝ้ารอ พลายแก้ว และขดั ขืนยงั ไมย่ อมเป็นภรรยาขนุ ช้าง

12

• พลายแกว้ ชนะศกึ กลบั มา ได้รบั ยศเป็น ขุนแผน และไดร้ ับพระราชทานนางลาวทอง มาเปน็ ภรรยาด้วย เม่ือ

ขนุ แผนไดพ้ บกบั วันทอง กเ็ กิดทะเลาะวิวาท กันว่าวนั ทองไปแต่งงานใหม่ ส่วนวันทองกว็ า่ ขุนแผน

นอกใจไปมีภรรยาใหม่ ขุนแผนโกรธจงึ เขา้ ขา้ งลาวทอง และพานางไปอยู่กับแม่ทก่ี าญจนบรุ ี

• นางวนั ทองท้ังโกรธแค้นเสียใจ และคิดว่าขุนแผนหมดรกั ตนแลว้ จงึ ยอมตกเปน็ ภรรยาขนุ ช้างในคืนนั้นเอง

• ขนุ แผนยังคงคดิ ถึงวันทอง จึงได้แอบขน้ึ เรือนขนุ ช้างไป และพบวันทองนอนคูก่ ับขุนชา้ งอยู่ ก็โกรธ แตท่ ำอะไร
ไมไ่ ดน้ อกจากด่ประจานให้อบั อาและ

จากไปทำให้ขุนช้างแค้นใจมาก

• ต่อมาขนุ ช้างไดโ้ อกาส เมือ่ นางลาวทองไมส่ บาย ขุนแผนซึง่ เขา้ เวรอยู่ เปน็ ห่วง อยากกลบั ไปดแู ล จงึ ฝากเวรไว้กับ
ขนุ ช้าง ซงึ่ ขนุ ช้างก็ไดน้ ำความไปทูล

สมเด็จพระพนั วษา ว่าขนุ แผนหนเี วร สมเด็จพระพันวษาจงึ ลงโทษด้วยการให้ขนุ แผนออกไปตระเวณดา่ นอยู่
ชายแดน และ นำตวั ลาวทองมากกั ไวไ้ ม่ให้

ท้ังสองพบกัน

• ขนุ แผนโกรธแค้นขุนช้าง จึงคดิ ชงิ ตวั นางวันทอง โดยรวบรวมของวิเศษ 3 อยา่ ง ไดแ้ ก่ กุมารทอง ดาบฟ้า
ฟ้นื มา้ สีหมอก

• จากน้นั ขนุ แผนจึงลอบข้ึนเรือนขนุ ช้างอีกครงั้ ซึ่งได้พบกับนางแก้วกริ ิยาธดิ าสุโขทัย ท่ีบิดานำมาขัดดอกกบั ขนุ ชา้ ง

ไว้ และไดน้ างเป็นภรรยา จากน้นั จงึ เขา้ ไปหานางวนั ทอง

ซึ่งวันทองไมอ่ าจจากขุนช้างได้ แตเ่ พราะด้วยความรกั ขุนแผน จงึ ยอมตามไปอยู่กบั ขนุ แผน

• ขุนช้างโกรธท่ีขุนแผนพาตัวนางวันทองไปจึงถวายฎีการอ้ งทกุ ข์ สมเด็จพระพันวษา

• ขุนแผนพาวนั ทองเร่รอนไปอยู่ตามปา่ จนนางต้งั ครรภ์ ขนุ แผนสงสารวนั ทองท่ีได้รับความลำบากจึงให้พระพจิ ติ ร

พาไปมอบตวั และกราบทูลเร่ืองราว ทง้ั หมด สมเด็จพระพันวษาจึงตัดสนิ ให้ขุนแผนได้นางวนั ทอง

คนื และขนุ ช้างถูกปรบั ไหม

• ต่อมาขนุ แผนคดิ ถงึ นางลาวทองจงึ ขอพระราชทานคืน สมเด็จพระพันวษากริว้ มาก และมีรับส่งั ให้จบั ขุนแผนไปขงั

คุก ซงึ่ ขุนแผนยอมติดคกุ โดยไมค่ ดิ หนี (ทง้ั ๆที่มีวชิ าอาคมสามารถหนีได)้

• วนั หนึง่ ขุนชา้ งสบโอกาส ให้บา่ วไพรม่ าฉดุ นางวันทองซ่ึงกำลงั ไปเยีย่ มขุนแผน นางจงึ ต้องกลับไปอย่กู ับขุนช้าง
และคลอดลกู ชอื่ พลายงาม

13

• ย่ิงพลายงามโตขึ้นก็ยง่ิ หนา้ ตาละม้ายคล้ายขุนแผน ขุนชา้ งเมอื่ รูว้ ่าไม่ใช่ลกู ตน จึงลวงพลายงามไปฆ่าในปา่ แต่ได้
ผีพรายของขุนแผนชว่ ยไว้ จึงรอดมาได้ นางวนั ทองจึงให้พลายงามไปอยู๋กับนางทองประศรี(แม่ของขนุ แผน) ที่
กาญจนบุรี ส่วนตวั นางจำตอ้ งอยกู่ ับขนุ ช้าง จนเมื่อพลายงามโตข้ึนไดร้ บั ราชการ ทำความดีความชอบ ได้เป็นจมน่ื
ไวยวรนาถ
• ในงานแต่งงานของพลายงาม ขนุ ช้างและนางวันทอง มาชว่ ยงาน ขุนช้างเมาและมเี รื่องกับพลายงาม จึงถูก
พลายงามทำรา้ ย ขุนชา้ งจงึ ไปถวายฎีกา กล่าวโทษพลายงาม และไดม้ ีการดำนำ้ พิสูจนก์ นั ปรากฏว่าขนุ ชา้ งแพ้
และถูกตดั สินประหารชีวิต แตน่ างวนั ทองขอให้พลายงาม ขอพระราชทาน อภยั โทษไว้ เพราะขุนช้างกเ็ คยดีกบั นาง
• พลายงามคิดถึงมารดา อยากให้กลบั มาอยู่ด้วยกันพร้อมหน้า จึงลอบขนึ้ เรอื นและพานางหนี รงุ่ ขน้ึ ก็เกรงว่าขุน
ช้างจะเอาผิด จึงใหบ้ ่าวไปสง่ ความวา่ ตน ปว่ ยหนัก อยากใหแ้ มม่ าดูใจสักพัก แลว้ จะส่งคนื
• ขุนชา้ งโกรธ จึงร่างฎีกาถวายถวายต่อสมเด็จพระพันวษาอีก
• สมเด็จพระพนั วษามรี ับสัง่ ใหไ้ ปเรียกทุกคนที่เกย่ี วขอ้ งมา และเรมิ่ ทำการตัดสนิ คดีความ ฝา่ ยพลายงามผดิ ด้วย
การไปลอบขึ้นบา้ นผอู้ ื่น ทำเช่นบ้านเมอื ง ไมม่ กี ฎหมาย ฝ่ายขนุ ชา้ งก็ผดิ ทว่ี ่าไปแย่งวนั ทองมา
• สมเดจ็ พระพนั วษาให้นางวนั ทองเขา้ เฝ้าและตรัสถามให้กระจ่างวา่ นางจะเลอื กอย่กู บั ใคร ขุนแผน ขุนช้าง หรือ
พลายงาม ด้วยความประหมา่ และ ณ ตอนนน้ั ชะตาถึงฆาต ทำให้นางตอบออกไปว่า นางกร็ กั ขนุ แผน แตข่ นุ ช้างก็
แสนดี สว่ นพลายงามนกี้ ล็ ูกในอก
• พระพันวษาโกรธมาก จงึ มรี บั สัง่ ให้ประหารชีวิตนาง

14

- ครอบครัวของ ''ขนุ ไกรพลพ่าย'' รบั ราชการทหาร มภี รรยาช่ือ ''นางทองประศร'ี ' มลี ูกชายด้วยกนั ชือ่ ''พลายแกว้ ''
- ครอบครวั ของ ''ขนุ ศรีวิชยั '' เศรษฐีใหญข่ องเมอื งสุพรรณบุรี รบั ราชการเปน็ นายกองกรมช้างนอก ภรรยาชือ่ ''
นางเทพทอง'' มลี กู ชายชอ่ื ''ขุนช้าง''
ซึ่งหวั ลา้ นมาแต่กำเนดิ
- ครอบครวั ของ ''พันศรโยธา'' เปน็ พอ่ ค้า ภรรยาชอื่ ''ศรปี ระจัน'' มลี ูกสาวรปู ร่างหน้าตางดงามชอื่ ''นางพิมพิลา
ไลย''

ครอบครัว ขนุ แผน
ขนุ แผน + ภรรยา ๕ คน
๑. นางวันทอง(พิมพลิ าไลย) = พลายงาม
๒. นางลาวทอง(ไปรบทีเ่ ชยี งใหม)่
๓. นางบวั คล(่ี หนีไปถึงซอ่ งโจร) = กุมารทอง
๔. นางแกว้ กิริยา(ลอบขน้ึ เรือนขุนช้าง) = พลายชุมพล
๕. นางสายทอง(พ่เี ลีย้ งนางวันทอง)

ครอบครัว จม่ืนไวยวรนาถ (พลายงาม)
จม่ืนไวยวรนาถ + ภรรยา ๒ คน
๑. นางสรอ้ ยฟา้ = พลายยง
๒. นางศรมี าลา = พลายเพชร

ของวิเศษของขุนแผน
กุมารทอง

ตำรากุมารทองเปน็ ไสยศาสตร์ในยุคทเ่ี รียกว่ากรรมฐานนิพานสตู ร อันมอี ยู่ในสมุดขอ่ ยสมยั กรุงศรอี ยุธยา
ตำราแบง่ เปน็ สองประเภทคอื 1 กุมารทอง ใชง้ าน 2.กุมารทองทำรา้ ย แตว่ ธิ เี บื้องตน้ ในการสรา้ งคล้ายกนั คอื การ
นำวญิ ญาณใชป้ ระโยชน์แบบเตภมู ิ 4 อัน ประกอบดว้ ยธาตุ ดิน น้ำ ลม ไฟ มา้ สีหมอก

15

สีหมอก เป็นม้าแสนรู้พาหนะประจำตวั ของขุนแผน แม่เปน็ ม้าเทศชือ่ อีเหลอื ง พอ่ เปน็ มา้ นำ้ คลอดจากท้องแม่เมอื่
วันเสารข์ ้นึ ๙ คำ่ ตวั สหี มอก ตาสีดำ หลวงศรวี รข่านได้รับคำส่งั จากสมเด็จพระพันวษาให้ไปซ้ือม้าท่เี มอื งมะรดิ
ประเทศอินเดีย สีหมอกซ่งึ เปน็ ลกู ม้ารุน่ หน่มุ กต็ ดิ ตามแม่มาดว้ ย แต่ความซุกซนทำให้เท่ียวไลก่ ัดม้าตัวอน่ื ๆอยูเ่ สมอ
ตอ้ งตามตำราจึงเข้าไปขอซ้ือ แลว้ เสกหญา้ ให้กนิ สีหมอกก็ตดิ ตามขุนแผนไปโดยดีดาบฟ้าฟนื้

ดาบฟ้าฟื้นเกดิ จาก การเอาเหลก็ รวมทงั้ โลหะอื่นแล้วก็นำมาหลอ่ รวมกนั พอฤกษง์ ามยามดกี ต็ ้ังศาลเพียงตา แล้ว
ให้ช่างตีเหล็กบรรจงแตง่ ตามรปู ที่ต้องการ เม่อื เสร็จแล้วมสี ีเขยี วแมลงทบั จากนั้นกเ็ จาะไมช้ ยั พฤกษเ์ อาผมผีพราย
ตัวร้าย ๆ ใส่เข้าไปแล้วเอาชนั กรอกทับเป็นด้าม เม่อื ขนุ แผนลองแกวง่ ดูก็เกิดเมฆลมพดั ตลบอบอวลฟ้าผ่าดัง
เปรีย้ งปร้าง แลว้ เอาไมส้ รรพยามาทำฝักแตง่ เติมเสริมความงามจนพอใจจึงต้ังชอ่ื วา่ ดาบฟ้าฟ้ืน

16

บทที่ ๓ วิธีดำเนนิ การศกึ ษา

๑. สำรวจความสนใจของสมาชิกในกลมุ่ เก่ียวกับ ขุนชา้ งขุนแผนตอนขนุ ชา้ งถวายฎีกา
๒. ศึกษาเอกสารท่เี ก่ียวข้อง ได้แก่ ผ้แู ต่ง ท่ีมาของเรื่อง เนอ้ื เร่อื ง คุณคา่ ท่ไี ด้รับ ความรู้เพิ่มเติม โครง

เรือ่ ง

๓. รวบรวมขอ้ มูลทไี่ ด้จากการศกึ ษาคน้ คว้า และเรยี บเรยี ง โดยจดั ลำดับใหถ้ กู ตอ้ งตามรูปแบบ
การจัดทำรายงานโครงงาน

๔. เขียนรายงาน และจัดทำรูปเล่มให้ถกู ต้อง สวยงาม และมคี วามคิดสร้างสรรค์
๕. นำเสนอผลงาน โดยมกี ารฝกึ ซ้อมให้เหมาะสมกบั เวลา สาธิตการทำอาหาร
๖. ประเมินผลโครงงาน

17

บทที่ ๔ ผลการวเิ คราะหข์ ้อมลู /สรปุ ผลการศกึ ษาคน้ คว้า

๑. ละครในวรรณคดีทส่ี มาชิกในกลุ่มชอบและสนใจมากท่ีสุด คอื ขนุ ช้างขนุ แผน
๒. ไดร้ ับความรู้เก่ยี วกับวรรณคดี เร่อื ง ขุนช้างขุนแผน ตอน ขนุ ช้างถวายฎีกา

18

บทท่ี ๕ บทสรุป และข้อเสนอแนะ

สรปุ ผลการศกึ ษา

จากการที่คณะผู้จดั ทำไดม้ ีความสนใจศกึ ษาวรรณคดีตามวัตถปุ ระสงคค์ อื เพื่อให้เกดิ ความรู้ความเขา้ ใจเก่ยี วกับ
วรรณคดีเร่ืองขุนช้างขนุ แผนตอนขุนช้างถวายฎีกาและเป็นแนวทางความรูแ้ ก่ผูร้ ับสาร

อภิปรายผล

จากการศึกษาค้นควา้ โครงงานเร่อื งขุนช้างขุนแผนตอนขนุ ชา้ งถวายฎีกา คณะผู้จัดทำได้มคี วามสามารถ และความ

รบั ผิดชอบ ในการจดั ทำโครงงานนี้ เพื่อให้สำเร็จและผ่านไปได้ด้วยดี

ข้อเสนอแนะ

จากการศกึ ษาวรรณคดีขนุ ชา้ งขุนแผนตอนขนุ ช้างถวายฎกี าผู้ศึกษามขี ้อเสนอแนะเกย่ี วกบั โครงงานคอื
๑. เนอ่ื งจากเนอ้ื หาของขุนชา้ งขุนแผนตอนขนุ ชา้ งถวายฎกี าอาจมีจำนวนมากในการศึกษาคร้งั น้ีผู้ศกึ ษา

อาจยอ่ หรอื ยกเน้ือหาของขนุ ชา้ งขุนแผนตอนขนุ ช้างถวายฎกี า
๒. ควรมกี ารจัดทำเปน็ หนงั สอื อินเล็กทรอนเิ ผยแพรท่ างเวบ็ ไซตใ์ นโอกาสต่อไป
๓. นำผลจากการศกึ ษาขนุ ชา้ งขนุ แผนตอนขนุ ชา้ งถวายฎีกาไปสรา้ งเปน็ สื่อในรูปแบบต่างๆ เชน่ นทิ าน

เร่ืองสน้ั บทละคร เป็นตน้ เพอ่ื ใหเ้ หมาะสมกับผรู้ ับสาร

ปัญหา

การทำโครงงานอาจล่าช้า เนื่องจากมปี ัญหาทางดา้ นอนิ เทอรเ์ นต็ และเครือ่ งมอื อุปกรณ์อเิ ล็กทรอนกิ ส์

19

บรรณานุกรม

ปานใจ หมู่สงู เนนิ . ใบความรเู้ ร่ืองการเขยี นโครงงาน. อัดสำเนา, ๒๕๖๕.
“ขนุ ชา้ งขนุ แผน ตอนขนุ ชา้ งถวายฎกี า”. [ออนไลน์]. เข้าถึงไดจ้ าก https://www.bing.com/ck

สืบคน้ ๒๔ สิงหาคม - ๑๓ กนั ยายน ๒๕๖๕.

20

ภาคผนวก

21

22

23