3.หนังสือประเพณีและข้อห้ามของชาวกะเหรี่ยง

48

รปู ภาพประกอบพธิ กี ารเล้ยี งไร-่ ผีนา

49

วัตถดุ ิบสาคัญในการประกอบพธิ ี คือ

ข้าว : สัญลักษณ์แหง่ การมีชวี ิตของกะเหรยี่ ง

เหลา้ ตม้ : เช่อื ว่านา้ บริสุทธต์ิ อ้ งมาจากส่ิงที่ให้ชีวิต นน่ั คอื ‘ข้าว’
น้าทกี่ ลั่นมาจาก ‘ยอดข้าว’ เป็นสัญลักษณค์ วามบริสทุ ธิ์
ไก่ต้ม : นอกจากเปน็ สัตว์หาง่าย เลีย้ งง่าย นยั ยะหนง่ึ ไก่ หมายถงึ
ตวั แทนคาภีร์ หรือตาราชีวติ กะเหรี่ยง
การประกอบพธิ กี รรมต่อเทพทป่ี กป้องคมุ้ ครองผลผลติ ในไร่งอกงาม
หรืออาจเรยี กว่า “ตา้ ทีต้าตอ” มขี น้ั ตอน ดังน้ี

1. ต่าหล่อื เตอะกู่ หล่อื ทหี ลือ่ ก่อ

หมายถึง ‘เลีย้ งเจา้ ป่า เจ้าเขา เจ้าน้า’ เปน็ การเลยี้ งเทพที่คอยดแู ล
ไรห่ มุนเวียน โดยถวายไก่ 1 คู่ ตวั ผู้ 1 ตวั ตวั เมีย 1 ตวั

2. เนอเกอะชอ

คือ ขน้ั หนุนเสริมไม่ให้เกิดส่ิงชั่วร้ายในไร่ ‘เนอเกอะชอ’ มนี ยั ยะว่า
ปดั เป่าส่งิ ช่วั รา้ ยหรอื สัมพเวสีทีว่ นเวยี นในไร่

3. ต่าเตอะเหมาะเตอะเบะ แปลวา่ ‘เลยี้ งเดยี่ ว’ หมายถึง การถวาย
ไกเ่ พยี ง 1 ตวั ซึ่งต่างจากข้อ 1 และ 2 ทต่ี ้องใชไ้ กค่ ู่ พิธกี รรมนี้เป็น
การขอพรเพื่อดลบันดาลให้ผลผลิตงอกงาม

50

4. ต่าแซะ / แซะเตอะเบะ + สา่ เบาะเพล

แปลว่า ‘ปดั รงั ควาญ’ คือ พิธีกรรมปดั เป่าส่งิ ช่วั ร้าย จะทาท่ีบริเวณ
ทางเขา้ ไร่ (คลา้ ยการสะเดาะเคราะห์บ้าน) โดยนาอาหารมาวางตรง
ทางเขา้ เพือ่ ถวายต่อผที ด่ี ูแลทาง โดยมีการถวายไก่ตวั ผู้ 1 ตัว

5. ต่าเอ๊าะคี

แปลวา่ ‘พิธเี ปิด’ ข้ันสุดท้ายของพิธีกรรม เพื่อกล่าวกับ “ต้าทีต้า
ตอ” ใหไ้ ล่สิ่งช่ัวรา้ ยพ้นไปจากไร่ขา้ ว มกี ารปิดทางเข้าออกไร่ 1 วัน
การทาไร่หมุนเวยี นมีอีกหลายขัน้ ตอน แผ้วถางไร่ ในพื้นที่ที่กาหนด
ขอบเขตแล้ว , การเผา , การหว่านเมล็ดพันธุ์ , การเก็บเก่ียว เป็น
ต้น

ขั้นตอนเหล่านี้ มพี ธิ ีกรรมเป็นตัวกาหนด การทาไร่หมุนเวียนเป็น
การใช้ที่ดินระยะส้ัน ปล่อยฟ้ืนระยะยาว ซึ่งระบบนี้จะช่วยให้
ธรรมชาตฟิ ้ืนตัว และรกั ษาสมดุลนิเวศไดด้ ี

51

รปู ภาพประกอบพธิ กี ารเล้ยี งไร-่ ผีนา

52

รปู ภาพประกอบพธิ กี ารเล้ยี งไร-่ ผีนา

53

ประเพณีเลยี ้ งผีฝาย (ลื่อทบี อเค๊าะ)

การสบื สานขนบธรรมเนียม วัฒนธรรมชนชาวกะเหร่ียง

เพือ่ ดูแลข้าว ดูแลน้าทา่ ให้ดไี มม่ ีภยนั ตรายใดๆ ในชว่ งฤดูเพาะปลูก

การเลยี ้ งผีฝายเป็นขนบธรรมเนยี มวัฒนธรรม ประเพณี ท่ีสืบทอด

ต่อกันมายาวนาน ในชว่ งต้นฤดฝู น ฤดูเพาะปลูกพืชผล-ผลผลิตทาง
การเกษตร ชาวบ้านท่ีเปน็ เกษตรกรชาวนาทุกครอบครัวของชนเผ่า
กะเหรี่ยง จะนาเคร่ืองเซ่นไหว้ ไก่บ้านมาเป็นเคร่ืองเซ่นไหว้ตาม

ประเพณีความเช่ือโบราณของชนเผ่า อีกทั้งยังมีสุรา น้าขาว เหล้า
มาเซ่นไหว้ เพื่อแสดงว่าเป็นการเริ่มต้นฤดูกาลเพาะปลูก ให้มี
ผลผลติ ท่ดี ี และไมม่ ภี ัย ภยันตรายใดๆ หรือสง่ิ ไม่ดีต่างๆมารบกวน
ในชว่ งฤดเู พาะปลูกในชว่ งหนา้ ฝน

54

ชาวกะเหร่ียงมีประเพณีสืบสานชนเผ่า โดย เล้ียงผีฝาย เพ่ือขอ

คุม้ ครองนาขา้ ว เมื่อเข้าสู่ฤดฝู น นับว่าเป็นวันสาคัญอีกวันหนึ่งของ
เกษตรกรชาวกะเหรี่ยงในพนื้ ทไี่ ด้ทาการเลี้ยงผีฝายหรือภาษากระ

เหร่ียงเรียกวา่ ล่ือทบี อเค๊าะ นบั เป็นประเพณีท่ีจัดขึ้นสืบต่อกันมา

ทุกปี เมื่อฤดูฝนมาเยือน ก่อนที่ชาวนาจะทานาปลูกข้าว ชาว
กะเหร่ียงจะต้องเลยี ้ งผีฝาย (ลอ่ื ทบี อเคา๊ ะ) กอ่ น เพ่อื เป็นการบอก

กล่าวผีฝาย ให้ช่วยดูแลข้าว ดูแลน้าท่าให้ดี สาหรับให้ผลผลิต
ออกมาดีมีคุณภาพ ตลอดจนคุ้มครองชาวนาท่ีทานา ให้มีสุขภาพ
แข็งแรงและปลอดภัย โดยชาวนาทุกคน ทุกครอบครัวท่ีทานา
จะต้องนาเหล้า 1 ขวด และไก่ 1 ตัว มาที่ลานเล้ียงผีฝาย พร้อม
ประกอบอาหารรับประทานจนหมด ซึ่งการนาไกม่ าฆา่ เพ่ือประกอบ
อาหารน้นั ก็เหมือนการเซน่ ไหว้บนบานศาลกล่าวนั้นเอง โดยพิธีได้
กาหนดใหใ้ ชไ้ ก่ ตดิ ตอ่ กนั 3 ปี เม่ือถึงปที ่ี 4 จะใช้หมู และปีถัดไปก็
จะใช้ไก่ สลับกันอย่างน้ีตลอดไป พร้อมมีข้อห้ามว่า เมื่อมา
รับประทานแลว้ หา้ มอาเจียน โดยหากมีใครอาเจียนจะต้องหาวันดี
และเรม่ิ ทาพธิ ีใหมท่ ้งั หมด ซ่งึ ประเพณีของชาวนากะเหร่ียงนี้ รุ่นลูก

รนุ่ หลาน จะสบื ทอดต่อไปจากรุ่นส่รู ุน่ ตราบนานเทา่ นาน

55

ภาพประกอบประเพณีเลยี ้ งผฝี าย (ลอื่ ทบี อเค๊าะ)

56

ประเพณีข้ึนปีใหม่ (นซ่ี อโค)่

วันข้นึ ปใี หม่ ภาษากะเหรี่ยงเรยี กวา่ นี่ซอโค่ เป็นประเพณีที่
จัดข้นึ ในช่วงเดือนมกราคมของทุกปี ซึ่งจะตรงกับช่วงหลังจากการ
เก็บเก่ียวผลผลิตเป็นท่ีเรียบร้อยแล้ว วันขึ้นปีใหม่จะจัดปีละครั้ง
เท่านน้ั เปน็ วันท่ีสาคัญวันหน่ึงของชาวกะเหรยี่ ง เพราะเหล่าญาติพ่ี
นอ้ งทไ่ี ดแ้ ต่งงาน หรือจากบ้านไปทางานท่ีอ่ืน จะกลับมาร่วมงานปี
ใหม่กนั อยา่ งถ้วนหนา้ สงิ่ ทค่ี วรเตรียมกอ่ นวนั ขน้ึ ปีใหม่ คอื

 ขนม หลายชนิด เช่น ขา้ วเหนยี วต้ม ขา้ วปุ๊ก ข้าวหลาม
เพือ่ วนั ร่งุ ข้นึ จะถวายแด่เทพเจ้า

 เตรยี มเหลา้ สาหรบั ประกอบพธิ แี ละดืม่ ร่วมกัน

ตกกลางคืนของกอ่ นวันขึ้นปใี หม่ ผู้นาศาสนาที่ชาวกะเหร่ียง
เรียกว่า "ฮโ่ี ข"่ จะทาการเรียกเหลา่ ชาวบา้ นมาชุมนุม ในแต่ละบ้าน
จะส่งตัวแทนบา้ นละหน่งึ คน คือ หวั หนา้ ครอบครวั (ต้องเป็นผู้ชาย)
ตอนไปชุมนุมจะต้องเตรียมเหล้า บ้านละหน่ึงขวดไปยังบ้านของ

57

ผู้นาศาสนา (ฮีโ่ ข่) ด้วย เมื่อมาพร้อมกันท้ังคน และเหล้าแล้ว ฮ่ีโข่
จะเร่มิ ทาพธิ กี รรมพิธีกรรมนี้ชาวกะเหรี่ยงเรียกว่า พิธีกินหัวเหล้า
(เอาะซโิ ค) โดยตอนแรกจะนาขวดเหล้ามารวมกัน โดยฮี่โข่จะทา
การอธษิ ฐาน จากนน้ั จะรนิ เหล้าลงในแก้ว แลว้ ให้คนท่มี าร่วมพิธีดื่ม
วิธีการด่มื คือ เอาขวดแรกของคนที่มาถึงก่อน ฮีโข่จะเอามาเทลง
แก้ว แล้วฮี่โข่จะจิบเป็นคนแรก จากนั้นก็ให้คนต่อไปจิบต่อ จิบ
เชน่ นี้ไปเรือ่ ย ๆ จนครบทกุ คนทมี่ าร่วมงาน แล้ววนกลับมาถึงคิวฮ่ี
โข่ ฮ่ีโข่จะทาการเทท้ิงพร้อมอธิษฐานให้พร แด่เจ้าบ้านและ
ครอบครวั ของเจา้ ของเหลา้ ขวดทีไ่ ดเ้ ทไปแลว้ จะทาเช่นนไ้ี ปเรือ่ ย ๆ
จนครบทุกขวดของทุกบา้ นทีม่ ารว่ มงาน บางคร้ังบางทีหมู่บ้านไหน
ท่ีมีหลังคาเรือนเยอะอาจทาถงึ เช้าเลยก็ว่าได้

เช้ำวันข้ึนปีใหม่ .

ชาวกะเหร่ียงจะตน่ื แตเ่ ช้าแลว้ มาฆ่าหมู ฆ่าไก่ เพื่อจะนามา

ประกอบพิธีในวนั รุ่งเช้า โดยเรม่ิ จากการนาไก่ทฆี่ ่าแล้ว พร้อมเหล้า

หน่งึ ขวดมาตงั้ ทข่ี นั โตก เพอื่ จะประกอบพธิ มี ัดขอ้ มือ หรอื เรียกขวัญ

58

ของลูกหลานในแต่ละบ้าน โดยผู้เฒ่าผู้แก่ในครอบครัวจะเป็นผู้
ประกอบพิธนี ี้ เวลานส้ี มาชิกทกุ คนในครอบครัวจะอยู่กันครบหน้า
(คล้าย ๆ กับการรดนา้ ดาหัว) ผเู้ ฒ่าผแู้ กเ่ ร่มิ มดั ข้อมือลูกหลาน โดย
จะนาไม้มาเคาะที่ขันโตก เพราะเช่ือว่า เป็นการเรียกขวัญของ
ลูกหลานให้กลับมาอยู่กับเนื้อกับตัว จากนั้นก็มัดข้อมือพร้อม
อธษิ ฐานใหพ้ ร ในคาอธษิ ฐานนัน้ จะกลา่ วให้ทุกคนในครอบครัวอยู่
ดีมีสุข หลุดพ้นจากสิ่งช่ัวร้ายทั้งปวง มีสุขภาพร่างกายท่ีแข็งแรง
หลังจากมัดข้อมือเสร็จแล้วจะรับประทานอาหารร่วมกัน พอ
รับประทานอาหารเสร็จ ก็จะออกตระเวนไปตามบ้านของแต่ละ
บ้านแต่ละครอบครัว เพื่อกินสังสรรค์กัน พร้อมรินเหล้าเพื่อ
อธษิ ฐาน และอวยพรใหซ้ ง่ึ กนั และกนั จากน้นั จะเดินทางไปกินเหล้า
ทกุ ๆ บ้านในหมูบ่ ้าน และอวยพรให้ทุกบ้านมีแต่ความสุขไปด้วย
พิธขี ้นึ ปีใหม่ของชาวกะเหรี่ยงนั้นจะมีวันที่สาคัญท่ีสุด คือ วันแรก
สว่ นวนั อ่ืน ๆ แลว้ แตว่ ่าอยากกนิ ถึงวนั ไหน ซง่ึ แล้วแต่แต่ละหมู่บ้าน
ที่ได้จัดข้ึน หลังจากพิธีข้ึนปีใหม่ “น่ีซอโค่” เรียบร้อยแล้วก็เป็น
ช่วงเวลาที่จะ ตอ้ งเริม่ ต้นวิถีการทามาหากินของปถี ดั ไป

59

ขอ้ ห้ำมของชำวกะเหรีย่ ง
ก าร อ ยู่ ร่ ว ม กั นในสั งค ม จะ ต้ อ งยึ ด ถื อ ร ะ เ บี ย บ

ข้อบังคับ กฎจารตี ประเพณี และเห็นคณุ คา่ ของทรพั ยากรธรรมชาติ
อย่างย่งั ยนื เพ่ือให้ชุมชนดาเนนิ ชีวติ อย่รู ว่ มกนั อย่างมคี วามสุข
ข้อหำ้ มระหว่ำงคนกับธรรมชำติ

- ปำ่ ชำ้ ปา่ ช้าจะเปน็ ปา่ หวงห้ามสาหรับหมบู่ ้าน ห้ามเขา้ ไปตดั
ต้นไมแ้ ละทาประโยชนใ์ ด ทกุ คนต้องเคารพเพราะถอื กันวา่ เปน็
แหลง่ พกั พงิ ของวิญญาณบรรพบุรุษ ซง่ึ พวกทา่ นก็ต้องการความ
สงบร่มเยน็ เช่นเดียวกัน
- สัตว์ปำ่ เชน่ ชะนี ชะนตี ายหน่ึงตวั ป่าเจด็ ป่าต้องเงียบเหงา นกกก
นกกกตายหนึ่งตัวตน้ โพธิเ์ จด็ ต้นต้องวังเวง เพราะเป็นนกท่ีซื่อสัตย์
ต่อคู่หากคู่มันตายมันก็จะฆ่าตัวตายตาม และสัตว์ป่าขนาดใหญ่

60

หลายชนดิ จะหา้ มการลา่ และเม่อื ถึงฤดวู างไขผ่ สมพนั ธุ์และเลี้ยงลูก
อ่อนจะห้ามลา่ สตั ว์ป่าทุกชนิด เพราะเป็นช่วงท่ีสัตว์ป่าขยายพันธ์ุ
หากมกี ารลา่ ในช่วงนี้จะทาให้สัตว์สูญพันธุ์ได้ แม่น้าลาธารบริเวณ
ต้นนา้ ลาธารโดยเฉพาะตานา้ ผดุ จะห้ามการตัดไม้ทาลายป่า ปลาท่ี
อย่ใู นตานา้ ผุดหรืออยู่ในถ้าห้ามจับ เพราะเชื่อกันว่าปลาเหล่านี้มี
เจา้ ของเล้ยี งไว้ หากผู้ใดฝา่ ฝนื ขอ้ หา้ มผ้นู ้ันเจา้ ของธรรมชาติเหล่านี้
จะลงโทษ โดยการทาใหเ้ จ็บปว่ ยได้

- ผักและต้นไม้ ห้ามโค่นต้นโพธ์ิต้นไทรเดี๋ยวนางพญาแมกไม้จะ
ลงโทษ ผลไมจ้ ะตอ้ งรอให้มันสกุ ก่อนถงึ จะเก็บมากินได้ ห้ามเก็บกิน
ขณะยงั เป็นลูกอ่อน พืชผักและต้นไม้ทุกชนิดห้ามตัดทิ้งโดยเปล่า
ประโยชน์ ห้ามกาต้นไม้ เพราะเช่ือว่าต้นไม้ก็มีชีวิต รู้จักเจ็บรู้จัก
ร้องไหเ้ ชน่ เดียวกับมนุษย์ ต้นไม้ที่ให้ผลเป็นอาหารแก่มนุษย์ห้าม
นามาสรา้ งบ้าน

61

ข้อห้ำมระหว่ำงคนกับชมุ ชน

ในสงั คมกะเหร่ียงจะมีกฎของชุมชนเพ่ือให้คนในหมู่บ้าน
ยึดถือปฏิบัติในทิศทางเดียวกันเพื่อให้สังคมอยู่ได้อย่างปกติสุข
ดังน้นั จึงมกี ฎขอ้ ห้ามหลายประการ เชน่

ข้อหา้ มท่ีเกี่ยวกบั กาลเวลา
-ขอ้ ห้ามที่เกย่ี วกับการยา้ ยเขา้ ย้ายออกของคนในชุมชน
-ห้ามตั้งหมบู่ ้านบนเนินน้าลอ้ ม(เกาะ)
-หา้ มเก็บหน่อไมเ้ กนิ กอละสามหน่อ
-หา้ มตดั ไมไ้ ผ่เกนิ กอละสามลา
-ห้ามเกบ็ ชะอมกนิ ในฤดูฝน
-หา้ มเก็บสมุนไพรเกินขนาด หากเก็บเกินจะไมเ่ ป็นยา

62

ข้อห้ามระหวา่ งคนกบั คน
-หา้ มเกีย่ วกับคนท่ีมคี รรภ์ อยา่ กินเนอ้ื หมปู ่าและสตั ว์ที่ถูกเสือกัด
ตาย
-ห้ามเกี่ยวกบั การเลือกค่คู รองและการแต่งงาน
-หา้ มทะเลาะกันบนขนั โตก
-ห้ามข้ามหวั เหยียบเท้าผ้อู าวุโส

เรื่องราวของขอ้ ห้ามในชวี ิตคนกะเหรี่ยงมมี ากมาย ทบี่ รรพบุรษุ
ยึดถือปฏิบตั ิกนั มายาวนาน เช่น ขอ้ ห้ามเก่ียวกับการกนิ อาหารเปน็
กศุ โลบายสอนเด็กให้เชือ่ ฟังพ่อแมผ่ ้เู ฒา่ ผู้แก่ เชน่
หัวไก่ หา้ มเด็กกิน เดก็ กินเด็กจะมีสมองไม่ใส
คอไก่ ห้ามเดก็ กิน เด็กกินเดก็ จะชอบเถยี งพ่อแม่
ปกี ไก่ หา้ มเดก็ กนิ เดก็ กินเดก็ จะมีความเช่ืองชา้
ขาไก่ หา้ มเด็กกิน เดก็ กนิ เด็กจะชอบเที่ยวเตร่
กึ๋นไก่ ห้ามเด็กกิน เดก็ กินเด็กจะด้อื
ตบั ไก่ หา้ มเด็กกิน เด็กกินเด็กจะขเ้ี กยี จ
กน้ ไก่ หา้ มเด็กกิน เดก็ กินเด็กจะพดู มาก
หวั ใจไก่ ห้ามเด็กกนิ เดก็ กินเด็กจะเกิดความออ่ นไหว เปน็ ต้น