ครูบันดาลใจ "พระยาอุปกิตศิลปสาร"

รายวิชา 369533 - การพัฒนาสมรรถนะความเป็นครูมืออาชีพ

ครูบันดาลใจ

พระยาอุปกิตศิลปสาร

เจ้าของวาทะอมตะ "ฉันเป็นครู ตายแล้วก็ขอเป็นครูต่อไป"

ผู้จัดทำ นางสาวเมขลา ถือแก้ว รหัสนิสิต 64061656
สาขาหลักสูตรและการสอน คณะศึกษาศาสตร์มหาวิทยาลัยนเรศวร

คำนำ

หนังสือ ครูบันดาลใจ นี้เป็นหลักสำคัญของสร้างเสริมสมรรถนะความเป็นครู
ซึ่งผู้ที่เป็นครูนั้นต้องมีใจรักในวิชาชีพ มีความเมตตาต่อศิษย์ ตลอดจนต้องพัฒนา
ตนเองให้เกิดการเรียนรู้ต่อการเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ เพื่อเป็นหลักสำคัญ
ในการพัฒนาผู้เรียน

หนังสือเล่มนี้เหมาะกับทั้งครูผู้สอนและตัวผู้เรียน รวมถึงผู้ที่สนใจในการพัฒนา
สมรรถนะความเป็นครูมืออาชีพ โดยสามารถนำสิ่งที่ได้จากหนังสือไปสู่การประยุกต์
ใช้จริง ทั้งนี้ เนื้อหาในภาพรวมเป็นเนื้อหาที่มาจากการศึกษาค้นคว้าของผู้เขียน
ผู้เป็นครูบันดาลใจของผู้เขียน คือ พระยาอุปกิตศิลปสาร รายละเอียดเนื้อหา ได้แก่
ประวัติชีวิต การศึกษา การทำงาน ผลงาน แนวคิดและความเป็นครู
จากผู้เขียนถึงครูบันดาลใจ

ผู้เขียนหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสือเล่มนี้จะเป็นประโยชน์แก่ผู้อ่านทุกท่าน
และขอขอบคุณอาจารย์วิเชียร ธำรงโสตถิตสกุล ที่ช่วยชี้แนะการเขียนให้ดีขึ้น

Back To
School

ก

สารบัญ หน้า

เนื้อหา ก
ข
คำนำ 1
สารบัญ 2
ประวัติชีวิต 3
การศึกษา 4
การทำงาน 5
ผลงาน 6
แนวคิดและความเป็นครู 7
จากผู้เขียนถึงครูบันดาลใจ 8
ภาคผนวก
บรรณานุกรม

ข

ประวัติชีวิต

อำมาตย์เอก พระยาอุปกิตศิลปสาร (นิ่ม กาญจนาชีวะ)
เกิดเมื่อวันที่ 10 พฤษภาคม 2422
เป็นบุตรหัวปีของนายหว่าง และนางปลั่ง
เริ่มแรกศึกษาความรู้ภาษาไทยเบื้องต้นที่วัดบางประทุนนอก
อำเภอบางขุนเทียน จังหวัดธนบุรี และที่วัดประยุรวงศาวาส

ต่อมา พระยาอุปกิตศิลปสาร ได้บวชเรียนที่วัดสุทัศนเทพวรารามราช
วรมหาวิหาร ศึกษาพระธรรมวินัยจนสอบได้เปรียญ 6 ประโยค
และได้ศึกษาวิชาครูควบคู่ไปด้วย เมื่อสึกออกมาแล้วก็ได้เริ่มต้นอาชีพ
การเป็นครู ด้วยการเข้ารับราชการเป็นครูฝึกสอน ที่โรงเรียนฝึกหัด
อาจารย์สายสวลี หลังจากนั้นก็ได้ย้ายไปสอนที่โรงเรียนสวนกุหลาบ
วัดมหาธาตุ และโรงเรียนฝึกหัดอาจารย์บ้านสมเด็จเจ้าพระยา

ภาพวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร

ทั้งนี้ด้วยพระยาอุปกิตศิลปสาร เป็นผู้มีความรู้เชี่ยวชาญทางภาษาไทย
ภาษาบาลี และวรรณคดีไทย จึงมีหน้าที่พิเศษเป็นอาจารย์แผนก
ภาษาไทยและภาษาโบราณตะวันออก ในคณะอักษรศาสตร์
จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และอาจารย์พิเศษสอนภาษาไทยชุดครูมัธยม
ทั้งเป็นกรรมการชำระปทานุกรมอีกด้วย

ภาพนิสิตอักษรศาสตร์ปี พ.ศ. 2484

เมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม 2484 พระยาอุปกิตศิลปสาร ก็ได้ถึงแก่อนิจกรรม
โดยพระยาอุปกิตศิลปสาร ได้บริจาคร่างกาย เพื่อเป็นอาจารย์ใหญ่
ให้แก่นักศึกษาแพทย์ เปรียบได้ว่า พระยาอุปกิตศิลปสาร ได้ทำหน้าที่ครู
จวบจนวาระสุดท้ายของชีวิต เหมือนดังวาทะอมตะของท่าน

"ฉันเป็นครู ตายแล้วขอเป็นครูต่อไป"

สำหรับการบริจาคร่างกาย เพื่อเป็นอาจารย์ใหญ่ในแก่นักศึกษาแพทย์
ของพระยาอุปกิตศิลปสาร ได้กลายเป็นจุดเริ่มต้นที่สร้างคุณประโยชน์
ให้กับวงการแพทย์ไทยอย่างมหาศาลจวบจนปัจจุบัน

1

การศึกษา

ภาพวัดบางประทุนนอก ภาพวัดประยุรวงศาวาส ภาพวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร

พระยาอุปกิตศิลปสาร พระยาอุปกิตศิลปสาร
ศึกษาความรู้ภาษาไทยเบื้องต้นที่วัดบางประทุนนอก ได้บวชเรียนที่วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร
อำเภอบางขุนเทียน จังหวัดธนบุรี และที่วัดประยุรวงศาวาส ศึกษาพระธรรมวินัยจนสอบได้เปรียญ 6 ประโยค

ภาพพระยาอุปกิตศิลปสาร ภาพโรงเรียนฝึกหัดอาจารย์สายสวลี

พระยาอุปกิตศิลปสาร เมื่อสึกออกมาแล้ว พระยาอุปกิตศิลปสาร
ได้ศึกษาวิชาครูควบคู่ไปด้วย ก็ได้เริ่มต้นอาชีพของการเป็นครู

ด้วยการเข้ารับราชการเป็นครูฝึกสอน
ที่โรงเรียนฝึกหัดอาจารย์สายสวลี

2

การทำงาน

เริ่มต้นอาชีพของการเป็นครู นอกจากเป็นครูแล้ว พระยาอุปกิตศิลปสาร
ด้วยการเข้ารับราชการเป็นครูฝึกสอน ยังเคยดำรงตำแหน่ง

ที่โรงเรียนฝึกหัดอาจารย์สายสวลี ข้าหลวงตรวจการ
หลังจากนั้นก็ได้ย้ายไปสอน พนักงานกรมราชบัณฑิต
ที่โรงเรียนสวนกุหลาบ หัวหน้าการพิมพ์แบบเรียน
หัวหน้าแผนกอภิธานสยาม
วัดมหาธาตุ และโรงเรียนฝึกหัดอาจารย์ ปลัดกรมตำรา
บ้านสมเด็จเจ้าพระยา หัวหน้าแผนกแบบเรียนกรมวิชาการ
อาจารย์ประจำกรมวิชาการ
ภาพโรงเรียนสวนกุหลาบ ท่านได้เลื่อนยศและบรรดาศักดิ์
ตามลำดับ จนในที่สุดเป็นอำมาตย์เอก
ด้วยที่ พระยาอุปกิตศิลปสาร
เป็นผู้มีความรู้เชี่ยวชาญทางภาษาไทย ภาพนิสิตอักษรศาสตร์ปี พ.ศ. 2484

ภาษาบาลี และวรรณคดีไทย
จึงมีหน้าที่พิเศษเป็นอาจารย์แผนกภาษาไทย

และภาษาโบราณตะวันออก
คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
และอาจารย์พิเศษสอนภาษาไทยชุดครูมัธยม

ทั้งเป็นกรรมการชำระปทานุกรมอีกด้วย

3

ผลงาน

ตำราไวยากรณ์ไทย 4 เล่ม ได้แก่
อักขรวิธี วจีวิภาค วากยสัมพันธ์ และฉันทลักษณ์

ผู้ที่ริเริ่มใช้คำว่า "สวัสดี"

สงครามภารตะคำกลอน

กลอนสุภาพ พ่อแม่รังแกฉัน

กลอนดอกสร้อยรำพึงในป่าช้า

คำประพันธ์บางเรื่อง

ได้รับการบรรจุเป็นแบบเรียนสำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษามานานนับ 10 ปี

4

แนวคิดและความเป็นครู

พระยาอุปกิตศิลปสาร เป็นผู้ที่รักในวิชาชีพครู
ของตนเอง เมื่อครั้งท่านยังมีชีวิอยู่ นอกจากจะบวช
เรียนที่วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร
โดยมีสมเด็จพระวันรัต (แดง) เป็นพระอุปัชฌาย์
ระหว่างที่บวชแล้ว ท่านยังได้ศึกษาพระธรรมวินัย
จนสอบได้เปรียญ 6 ประโยค

ทั้งนี้ยังได้ ศึกษาวิชาครูควบคู่ไปด้วย
และเมื่อสึกออกมาก็ได้เริ่มต้นอาชีพของการเป็นครู

ด้วยความที่เป็นผู้มีความรู้เชี่ยวชาญทางภาษาไทย
ภาษาบาลี และวรรณคดีไทย จึงมีหน้าที่พิเศษเป็นอา
จารย์แผนกภาษาไทยและภาษาโบราณตะวันออก
คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
และอาจารย์พิเศษสอนภาษาไทยชุดครูมัธยม

จนกระทั่งเมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม 2484
พระยาอุปกิตศิลปสาร ก็ได้ถึงแก่อนิจกรรม
โดยพระยาอุปกิตศิลปสาร ได้บริจาคร่างกาย
เพื่อเป็นอาจารย์ใหญ่ให้แก่นักศึกษาแพทย์
เปรียบได้ว่า พระยาอุปกิตศิลปสาร ได้ทำหน้าที่ครู
จวบจนวาระสุดท้ายของชีวิต เหมือนดังวาทะอมตะของท่าน

"ฉันเป็นครู ตายแล้วขอเป็นครูต่อไป"

5

จากผู้เขียนถึงครูบันดาลใจ

เมื่อผู้เขียนได้ศึกษาชีวประวัติของ พระยาอุปกิตศิลปสาร ทั้งด้านการเรียน
การทำงาน ทำให้ผู้เขียนได้ทราบว่า พระยาอุปกิตศิลปสารเป็นผู้ที่รักในวิชาชีพครู
มีความขยันหมั่นเพียรที่จะศึกษาและพัฒนาตนเอง ซึ่งเห็นได้ว่า นอกจากท่านจะบวช
เรียนแล้ว ยังเรียนวิชาครูควบคู่ไปด้วย ครั้นสึกออกมาแล้วก็ได้เริ่มต้นอาชีพ
การเป็นครู ด้วยการเข้ารับราชการเป็นครูฝึกสอน

ด้วยความเพียรของท่านทำให้ท่านได้ทำงานและดำรงตำแหน่งงานที่หลายหลาย
แต่ถึงกระนั้นความเป็นครูของท่านก็มิเคยลดลง ท่านมีความเชี่ยวชาญด้านภาษาไทย
ภาษาบลี และวรรณกรรม จึงมีหน้าที่พิเศษเป็นอาจารย์แผนกภาษาไทยและภาษา
โบราณตะวันออก คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และอาจารย์พิเศษสอน
ภาษาไทยชุดครูมัธยม นับเป็นหน้าที่อันสำคัญที่พัฒนาผู้เรียนของท่าน

จนถึงปั้ นปลายชีวิต พระยาอุปกิตศิลปสาร ได้บริจาคร่างกาย เพื่อเป็นอาจารย์
ใหญ่ให้แก่นักศึกษาแพทย์ เปรียบได้ว่า พระยาอุปกิตศิลปสาร ได้ทำหน้าที่ครู
จวบจนวาระสุดท้ายของชีวิต

ความเป็นครูของพระยาอุปกิตศิลปสาร เป็นแรงบันดาลใจให้ผู้เรียนเกิดความรัก
ในวิชาชีพ และรู้จักความเสียสละ ทั้งเสียสละในการทำงาน เสียสละเวลา หรือแม้กระทั่ง
เสียสละตนเอง เพื่อเป็นประโยชน์แก่ลูกศิษย์ ท่านพระยาอุปกิตศิลปสารเป็นครูในดวงใจ
ของผู้เขียนทั้งในด้านความขยันหมั่นเพียรและพัฒนาตนเองอยู่เสมอ จนมีหน้าที่การ
งานและดำรงตำแหน่งที่หลากหลาย ถึงกระนั้นการดำรงตำแหน่งที่หลากหลายก็มิ
กระทบความเป็นครูของท่านเลย ซึ่งผู้เขียนจะนำมาปรับใช้ในการจัดการตนเองทั้งใน
การใช้ชีวิตและการสอน ทั้งนี้วาทะอมตะของท่านจะคงอยู่ในใจผู้เขียนตลอดไป

"ฉันเป็นครู ตายแล้วขอเป็นครูต่อไป"
พระยาอุปกิตศิลปสาร

6

ภาคผนวก

7

บรรณานุกรม

กระปุกดอทคอม. (2558). พระยาอุปกิตศิลปสาร ประวัติอาจารย์ใหญ่คนแรกของไทย.
สืบค้นเมื่อ 21 พฤษภาคม 2565, จาก HTTPS://HILIGHT.KAPOOK.COM/VIEW/114424.

มติชน. (2560). 3 ม.ค. 60 #100 ปี “อักษรจุฬาฯ” ชมภาพชุดประวัติศาสตร์แห่งวงการ
อุดมศึกษาไทย. สืบค้นเมื่อ 21 พฤษภาคม 2565, จาก
HTTPS://WWW.MATICHON.CO.TH/EDUCATION/NEWS_415195.

SANOOK. (2556). วันเปิดทำการสอนของโรงเรียนฝึกหัดอาจารย์.
สืบค้นเมื่อ 21 พฤษภาคม 2565, จาก HTTPS://GURU.SANOOK.COM/25520/.

8

ผู้จัดทำ นางสาวเมขลา ถือแก้ว รหัสนิสิต 64061656
สาขาหลักสูตรและการสอน คณะศึกษาศาสตร์มหาวิทยาลัยนเรศวร