วันพืชมงคล

ก

ก

คำนำ
วันพืชมงคล พระราชพิธิพืชมงคลจรดพระนงั คัลแรกนาขวัญ เปน็ พธิ ีกรรม 2 พธิ ีท่ีกระทาร่วมกัน
คอื พิธพี ชื มงคล และพิธแี รกนาขวญั พิธีพชื มงคลแรกนาขวญั เปน็ พธิ ีทาขวญั เมลด็ พืชต่าง ๆ เช่น
ข้าวเปลอื กเจ้า ข้าวเหนียว ขา้ วฟ่าง ข้าวโพด ถั่ว งา เผือก มัน เปน็ ต้น ฯลฯ มจี ุดมุ่งหมายทจี่ ะให้เมล็ดพนั ธุ์
เหลา่ น้นั ปราศจากโรคภยั และใหอ้ ดุ มสมบรู ณเ์ จริญงอกงาม
พิธีแรกนาขวัญ เป็นพิธเี รม่ิ ต้นการไถนาเพื่อหวา่ นเมล็ดข้าว มีจุดมงุ่ หมายทีจ่ ะให้เป็นอาณตั ิ
สญั ญาณว่า บดั นีฤ้ ดูกาลแห่งการทานาและเพาะปลกู ไดเ้ ริม่ ขึ้นแลว้

ข

สำรบญั

คำนำ .....................................................................................................................................................ก
สำรบญั ..................................................................................................................................................ข
พธิ ีพืชมงคลแรกนำขวญั ......................................................................................................................... 1
พธิ ีแรกนำขวัญ ...................................................................................................................................... 1
ควำมสำคญั ของวนั พชื มงคล .................................................................................................................. 2
พิธกี รรมในปจั จบุ นั ................................................................................................................................. 2
กิจกรรมตำ่ ง ๆ ท่ีควรกระทำในวนั พชื มงคล............................................................................................ 2

1

ประวตั ิวันพชื มงคล

พระราชพธิ พิ ชื มงคลจรดพระนงั คัลแรกนาขวัญ เปน็ พธิ ีกรรม 2 พิธีท่กี ระทารว่ มกนั คอื
1. พธิ ีพชื มงคล
2. พธิ ีแรกนาขวัญ

พิธีพชื มงคลแรกนาขวญั

เปน็ พิธีทาขวญั เมลด็ พืชตา่ ง ๆ เช่น ขา้ วเปลอื กเจา้ ขา้ วเหนียว ข้าวฟ่าง ข้าวโพด ถ่ัว งา เผือก มัน
เปน็ ตน้ ฯลฯ มจี ุดมุ่งหมายทีจ่ ะใหเ้ มล็ดพันธเุ์ หลา่ น้นั ปราศจากโรคภยั และใหอ้ ดุ มสมบรู ณ์เจรญิ งอกงาม

พธิ ีแรกนาขวัญ

เป็นพิธเี รมิ่ ตน้ การไถนาเพ่ือหว่านเมลด็ ข้าว มีจดุ มุ่งหมายท่จี ะใหเ้ ป็นอาณัตสิ ัญญาณวา่ บดั น้ี
ฤดูกาลแห่งการทานาและเพาะปลูกไดเ้ รม่ิ ข้นึ แล้วพระราชพธิ พี ืชมงคลจรดพระนงั คลั แรกนาขวญั มีมาตัง้ แต่
คร้ังโบราณ ในหนังสือพระราชพธิ สี บิ สองเดอื น พระราชนพิ นธ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจา้ อยูห่ ัว
ไดก้ ลา่ วถึงพระราชพธิ ีแรกนาขวญั ไว้ดงั น้ี

การแรกนาทตี่ ้องเปน็ ธรุ ะของผ้ซู งึ่ เป็นใหญ่ในแผ่นดินเป็นธรรมเนียมโบราณ เชน่ ในเมอื งจนี เมอื่ ส่ี
พันปลี ่วงมาแลว้ พระเจา้ แผน่ ดนิ กท็ รงไถนาเองเป็นคราวแรก ส่วนจดหมาย สว่ นจดหมายเรื่องราวอนั ใดใน
ประเทศสยามน้ี ที่ปรากฏอยใู่ นการแรกนาน้ีกม็ ีอย่เู สมอ ด้วยการนผ้ี เู้ ปน็ ใหญใ่ นแผ่นดินทาเองเช่นน้ี ก็เพ่อื เปน็
ตวั อย่างแกร่ าษฎร ชกั นาใหม้ ีความมน่ั ใจในการทานา เพราะเปน็ สง่ิ สาคญั จะได้เล้ยี งชีวิตท่วั หนา้

การแรกนาขวญั ในกรงุ เทพนี้ มเี สมอมาตั้งแตร่ ชั กาลไม่ไดย้ กเวน้ แตถ่ อื เปน็ ตาแหน่งเจา้ พระยาพล
เทพคกู่ บั ยืนชิงช้า เจ้าพระยาพลเทพแรกนายนื ชงิ ชา้ ผ้เู ดยี ว ไมไ่ ด้ผลัดเปลย่ี น คร้นั ตอ่ มาภายหลังเม่ือเจ้าพระยา
เทพพลปว่ ย ก็โปรดให้พระยาประชาชีพแทนบ้างในครั้งแผ่นดนิ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยูห่ ัว เกือบตก
เป็นธรรมเนียมวา่ ผู้ใดยืนชงิ ชา้ ผนู้ ัน้ เปน็ ผแู้ รกนาด้วยครน้ั มาในสมัยสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยหู่ วั เสด็จพระราช
ดาเนนิ ทอดพระเนตรแรกนาทีท่ ุง่ สม้ ปอ่ ยครัง้ หนง่ึ ภายหลงั โปรดให้มกี ารแรกนาที่กรงุ เก่าและที่เพชรบุรี และ
ทรงเพ่มิ พธิ ีสงฆน์ อกเหนือจากเม่ือก่อน มีเฉพาะพธิ ี เมอ่ื ทรงเพ่มิ พิธสี งฆ์ในพระราชพธิ ตี ่าง ๆ จึงไดเ้ พิ่มในจรด
พระนงั คลั แรกนาขวญั นด้ี ว้ ย แต่ยกเปน็ พิธหี น่งึ ตากหากเรยี กว่าพืชมงคล พราหมณ์ และทรงสรา้ งหอพระเปน็ ท่ี
ไว้พระคนั ธารราษฏร ์ เมื่อโปรดใหม้ พี ระราชพิธีพชื มงคลข้ึน จงึ ไดม้ ีนางเทพีสค่ี น จดั เจ้าจอมเถา้ แก่ท่ีมที นุ รอน
พาหนะพอจะแต่งตัวและที่เครอื่ งใช้ไมส้ อย ติดตามไปหาบกระเชา้ ขา้ วโปรย เม่ือวันสวดมนตพ์ ระราชพธิ พี ชื
มงคล ก็ใหฟ้ งั สวดพร้อมดว้ ยพระยาแรกนาและใหม้ ีการราชบณั ฑติ เชิญพระเต้าเทวบฐิ ซึง่ เป็นพระเจ้าเกิดใน
สมัยรัชกาลนัน้ ประพรมทีแ่ ผ่นดินนาหน้าพระยาที่แรกนา

พระราชพิธนี ้ี ในเวลาบ่ายวันทจ่ี ะสวดมนตก์ ็มกี ระบวนการแห่พระพทุ ธรปู ออกไปจากวัดพระศรี
รัตนศาสดาราม พระราชพธิ จี รดพระนงั คลั เรม่ิ แต่บ่ายวันสวดมนต์พระราชพธิ ีพชื มงคล มกี ระบวนแหพ่ ระ
เทวรูปพระอิศวร 1 พระอุมาภควดี 1 พระนารายณ์ 1 พระมหาวิฆเนศวร 1 พระพลเทพแบกไถ 1 กระบวนแห่
มธี ง มีคแู่ หเ่ ครือ่ งสุงกลองชนะ คล้ายกันกบั ท่ีแห่พระพทุ ธรูป เปน็ แต่ลดหยอ่ นลงมาบ้าง ออกจาก
พระบรมมหาราชวังไปทางบก เขา้ โรงพิธที ุ่งสมั ปอ่ ยหน้าหลวง เวลาค่าพระมหาราชครพู ิธีทาการพระราชพธิ ี
เหมอื นอย่างพธิ ที ง้ั ปวง วนั รงุ่ ขน้ึ เวลาตั้งแต่เชา้ กระบวนแหต่ า่ ง ๆ พระยาผ้แู รกนา กาหนดเกณฑค์ นเขา้
กระบวนแห่ 500 กระบวน เมือ่ ถึงโรงพระราชพิธเี ข้าจดุ เทียนบูชาพระพุทธรปู แลว้ ตง้ั จิตอธษิ ฐานจับผา้ 3 ผืน
เมื่อจบั ไดผ้ า้ ผืนใดกน็ งุ่ ผ้าผนื นัน้ นุ่งอย่างบ่าวขุนออกไปแรกนา มรี าชบัญฑิตคนหนง่ึ เชิญเต้าเทวบิฐประนา้ พระ
พทุ ธมนต์ไปหนา้ พราหมณ์เชญิ พระพลเทพคนหนึ่งเป่าสังฆ์ 2 คน พระยาจบั ยามไถ พระมหาราชครูพธิ ยี นื

2

ประตกั ด้านหุ้มแดงไถดะ ไปโดนรี 3 รอบ แล้วไถแปรโดยกว้าง 3 รอบ นางเทพีท้งั สีจ่ ึงหาบกระเชา้ ข้าวปลกู
กระเชา้ ทอง 2 คน กระเช้าเงนิ 2 คน ออกไปให้พระยาโปรยหว่านขา้ ว และไถกลบอกี สามรอบ หลังจากน้ัน
ปลดพระโคออกกินเลย้ี งของเส่ยี งทาย 7 สง่ิ คอื ข้าวเปลือก ข้าวโพด ถ่ัว งา เหล้า นา้ หญ้า ถา้ พระโคกินส่ิงใด
ก็จะมคี าทานาย

ความสาคญั ของวนั พืชมงคล
การเกษตรกรรมนบั ว่ามคี วามสาคญั ต่อการดารงชีวติ ของมวลมนุษยอ์ ย่างมาก เพราะธญั ญาหารที่

บรรดาเหล่าเกษตรกรปลูกไดใ้ นแต่ละปี ถูกนามาใชเ้ ปน็ อาหาร ดัดแปลงเปน็ อุปโภคต่าง ๆ เช่น ท่ีอยอู่ าศัย
เครือ่ งน่งุ หม่ ยารกั ษาโรควันพชื มงคล เป็นวันทจี่ ดั ขน้ึ เพ่อื เกี่ยวกับการเพาะปลกู เน่อื งจากเหน็ ความสาคัญของ
การเมล็ดพชื พันธอ์ุ ันเปน็ ปจั จยั สาคัญต่อวิถีการผลิตแบบพ่ึงพงิ ธรรมชาติ นอกเหนือจาการมีแผนดินที่อดุ ม
สมบูรณ์ น้าฝนท่มี ปี รมิ าณเพยี งพอ และปัจจยั อนื่ ๆ แลว้ หากไดเ้ มลด็ พืชพนั ธ์ุที่ไดร้ ับการเลือกสรร รวมทั้ง
เกษตรกรมีขวญั กาลงั ใจ มีความเชอ่ื ม่ันในการลงทุนเพาะปลูก ทางราชการหรือผู้ปกครองตนใหก้ ารดแู ลเอาใจ
ใส่ การเกษตรของประเทศจะพฒั นามากย่ิงข้ึนด้วยเหตุน้ี ทกุ ปีทางราชการจงึ จัดใหม้ ีพระราชพิธพี ืชมงคลจรด
พระนงั คลั แรกนาขวัญข้ึน โดยกาหนดในเดือนพฤษภาคม ของทุกปี

พิธกี รรมในปัจจุบนั
พระราชพิธจี รดพระนังคลั แรกนาขวัญในปจั จุบันไดด้ าเนนิ ตามแบบอย่างโบราณราชประเพณี เวน้

แต่บางอย่างได้มีการดัดแปลงให้เหมาะสมกับกาลสมยั อาทิ พิธีของพราหมณ์กม็ กี ารตดั ทอนใหเ้ หลือน้อยลง
พระยาแรกนาขวัญก็ให้ตกเปน็ หน้าทข่ี องปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอย่หู ัวและ
สมเดจ็ พระนางเจ้าฯ พระบรมราชินนี าถ ไดเ้ สดจ็ พระราชดาเนินทอดพระเนตรพระราชพธิ ีทกุ ปี มีขา้ ราชการ
ชนั้ ผใู้ หญ่ ทูตานฑุ ตู และประชาชนจานวนมากมาชมการแรกนาขวญั
เม่อื เสร็จพธิ ี ประชาชนจะพากนั แย่งเกบ็ เมลด็ ข้าว นาไปผสมกับพนั ธขุ์ า้ วทป่ี ลกู หรอื เกบ็ ไว้เปน็ ถงุ เงนิ เพ่ือความ
เป็นสิริมงคล

กิจกรรมต่าง ๆ ที่ควรกระทาในวันพืชมงคล
1. ประดบั ธงชาติตามอาคารบา้ นเรอื นและสถานท่ีราชการ
2. จดั นิทรรศการ แสดงประวตั คิ วามเป็นมา และความสาคัญของวนั พชื มงคลรวมทัง้ พระราชพิธี

จรดพระนังคัลแรกนาขวัญ
หมำยเหตุ วันพืชมงคลในแตล่ ะปีจะไมต่ รงกนั

ภำพประกอบจำก : http://media.thaigov.go.th

3

คณะผ้จู ัดทำ

ที่ปรึกษำ

นางอารยี ์ ลมิ้ วัฒนกิตติ ผู้อานวยการ กศน.อาเภอวังน้าเยน็

ผูร้ บั ผิดชอบโครงกำร บรรณารักษ์
นางสาวปรชั กานณ์ สเี หลย่ี ม
ครู ผู้ช่วย
ผสู้ รปุ รำยงำน ครอู าสาสมคั รฯ
1. นายไพฑรู ชนุ สอาด ครอู าสาสมัครฯ
2. นางพจมาศ ไชยบตุ ร ครู กศน.ตาบล
3. นางสาวปรีดา สีเหลย่ี ม ครู กศน.ตาบล
4. นางสาวสณุ ญตา สนสรอ้ ย ครู กศน.ตาบล
5. นางสาวนชิ าภา ธรรมจนั ทร์ ครู กศน.ตาบล
6. นางดวงฤดี หลาเจริญ ครู กศน.ตาบล
7. นางปราณี ศิริมุม ครู กศน.ตาบล
8. นางสาวสรุ รี ตั น์ พิทกั ษธ์ ติ ิกุล ครู กศน.ตาบล
9. นางสาวพฐั สุดา โพธจ์ิ ันทร์ ครูผสู้ อนคนพกิ าร
10. นางสาวณฏั ฐช์ วัล ไชยเพชร ครผู สู้ อนคนพกิ าร
11. นายกฤษณะ กวยเหม
12. นางสาวชุตมิ า แสงสี บรรณารกั ษ์

13. นางสาวปรชั กานณ์ สีเหลี่ยม

ผจู้ ดั ทำเอกสำร บรรณารกั ษ์
นางสาวปรชั กานณ์ สีเหลย่ี ม

4

5