หน่วยการเรียนรู้ที่ 3 การบริหารและการจัดการในสถานศึกษา

หน่วยการเรียนรู้ที่ 3
การบริหารและการจัดการในสถานศกึ ษา

การบรหิ ารและการจัดการสถานศึกษา
ความหมาย
การบริหาร หมายถึง กิจกรรมต่าง ๆ ที่บคุ คลต้ังแตส่ องคนขนึ้ ไปร่วมมือกนั ดาเนินการ เพื่อให้บรรลุ

วัตถุประสงค์อย่างหนึ่งอย่างใดหรือหลาย ๆ อย่างที่บุคคลร่วมกันกาหนดโดยใช้กระบวนอย่างมีระบบและ
ให้ทรัพยากรตลอดจนเทคนิคต่าง ๆ อย่างเหมาะสม

การจัดการ หมายถึง การทาให้กลุ่มบุคคลในองค์กรเข้ามาทางานร่วมกันเพื่อบรรลุวัตถุประสงค์
ร่วมกนั ขององค์กร การจดั การประกอบด้วยการวางแผน การจดั การองค์กร การสรรบคุ ลากร การนาหรือ
การสงั่ การ และการควบคมุ องค์กรหรอื ความพยายามทีจ่ ะบรรลวุ ัตถุประสงค์ร่วมกัน การจดั การทรัพยากร
ประกอบด้วยการใช้งานและการจัดวางทรัพยากรบุคคล ทรัพยากรการเงิน ทรัพยากรเทคโนโลยี และ
ทรัพยากรธรรมชาติร่วมกนั ของกลุ่มบคุ คล

สถานศึกษา หมายถึง หน่วยงานตามกฎหมายที่มีหน้าที่หรือมีวัตถุประสงค์ในการจัดการศึกษา
ไม่ว่าจะเป็นของภาครัฐหรือภาคเอกชน เช่น โรงเรียน วิทยาลัย มหาวิทยาลัย หรือหน่วยงานการศึกษา
อื่น ๆ โดยมีผู้บริหารสถานศึกษารับผิดชอบการบริหารสถานศึกษาและบริหารครูให้ทาหน้าที่หลักด้านการ
เรียนการสอน และส่งเสริมการเรียนรู้ของผู้เรียน สถานศึกษาแต่ละแห่งมีสภาพแวดล้อม ปัจจัยและ
วัฒนธรรมแตกต่างกัน การบริหารจัดการศึกษาในสถานศึกษาทุกแห่ง ผู้บริหารจาเป็นต้องศึกษาหลักการ
แนวคิด และทฤษฎีต่าง ๆ อย่างหลากหลาย เพื่อนามาปรับประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับบริบทของ
สถานศึกษา ให้การจัดการศึกษาเป็นการศึกษาตลอดชีวิตสาหรับประชาชน ให้สังคมมีส่วนร่วมในการจัด
การศกึ ษา และการพฒั นาสาระ และกระบวนการเรียนรู้เปน็ ไปอย่างตอ่ เนือ่ ง

การบริหารและการจัดการสถานศึกษา หมายถึง กระบวนการในการทางานโดยมีผู้บริหาร
สถานศึกษาปฏิบัติภารกิจอย่างเป็นระบบในสถานศึกษาที่ดาเนินการ การบริหารงานในสถานศึกษาเป็น
กระบวนการดาเนินงานของกลุ่มผู้บริหารเพื่อต้องการพัฒนาหรือให้บริการทางการศึกษาแก่สมาชิกใน
สังคม ให้เป็นไปตามจุดมุ่งหมายของหลักสูตร ผู้บริหารสถานศึกษาเป็นบุคคลสาคัญที่มีบทบาทและมี

อานาจหน้าที่ในการบริหารจัดการสถานศึกษาให้บรรลุวัตถุประสงค์ตามเป้าหมายที่องค์การได้กาหนดไว้
และสามารถบริการทางการศกึ ษาแก่สังคมได้เปน็ อย่างดี

หลักการบริหารและจดั การสถานศึกษา
สถานศึกษาเป็นหน่วยงานทางการศึกษาระดับปฏิบัติการที่สาคัญที่สุด มีสิทธิหน้าที่หรืออานาจ
หน้าที่ความรับผิดชอบ และขอบเขตวัตถุประสงค์ของการจัดตั้งที่กาหนดไว้ในกฎหมาย คือ เป็นส่วน
ราชการที่มีสภาพเป็นนิติบุคคลตามกฎหมาย ว่าด้วยระเบียบบริหารราชการ กระทรวงศึกษาธิการสังกัด
สานักงานคณะกรรมการการศึกษาข้ันพื้นฐานมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาคนไทยให้เป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ ทั้ง
ร่างกาย จิตใจ สติปัญญา ความรู้ คุณธรรม และ วัฒนธรรมในการดารงชีวิต สามารถอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้
เช่นเดียวกับสถานศึกษาไม่เป็นนิติบุคคล ส่วนอานาจหน้าที่ที่เพิ่มขึ้นในฐานะนิติบุคคลกาหนดไว้ในมาตรา
59 แห่งพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2545 ที่
กาหนดให้สถานศึกษาของรัฐที่เป็นนิติบุคคลมีอานาจในการปกครองดูแลบารุงรักษา ใช้และจัดหา
ผลประโยชน์จาก ทรัพย์สินของสถานศึกษาที่เป็นราชพัสดุตามกฎหมายว่าด้วยที่ราชพัสดุและที่เป็น
ทรัพย์สินอื่น รวมทั้งจัดหารายได้จากการบริหารสถานศึกษาและเก็บค่าธรรมเนียมสถานศึกษาทีไ่ ม่ขัดหรอื
แย้งกับนโยบาย วัตถุประสงค์และภารกิจของสถานศึกษา ดังน้ันผลของการจัดการศึกษาจะเป็น เช่นใดนั้น
จึงขึ้นอยู่กับการบริหารงานของสถานศึกษา ซึ่งสถานศึกษามีขอบเขตภารกิจในการ บริหารและจัด
การศกึ ษา ตามที่กาหนดไว้ในการบริหารสถานศกึ ษาข้ันพ้ืนฐานทีเ่ ปน็ นิติบคุ คลไว้ 4 ด้านดงั น้ี

ดา้ นการบรหิ ารงานวิชาการ
งานวิชาการเปน็ งานหลักหรือเปน็ ภารกิจหลกั ของสถานศกึ ษาทีพ่ ระราชบัญญตั ิ การศกึ ษาแห่งชาติ
พุทธศักราช 2542 และที่แก้ ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พุทธศักราช 2545 มุ่งให้กระจายอานาจในการบริหาร
จัดการไปให้สถานศึกษามากที่สุด ด้วยเจตนารมณ์ที่จะให้สถานศึกษาดาเนินการได้โดยอิสระ คล่องตัว
รวดเร็ว สอดคล้องกบั ความต้องการของผู้ เรียน สถานศกึ ษา ชุมชน ท้องถิ่นและการมีส่วนร่วมจากผู้มีส่วน
ได้ส่วนเสียทุกฝ่าย ซึ่งจะเป็นปัจจัยสาคัญทาให้สถานศึกษามีความเข้มแข็งในการบริหารและการจัดการ
สามารถพัฒนาหลักสูตรและกระบวนการเรียนรู้ ตลอดจนการวัดผล ประเมินผล รวมท้ังการวัดปัจจัย
เกอื้ หนนุ การพฒั นาคณุ ภาพนักเรียน ชมุ ชน ท้องถิ่นได้อย่างมคี ณุ ภาพและมีประสทิ ธิภาพ

วตั ถปุ รุ ะสงค์ของการบริหารงานวิชาการ
- เพื่อให้สถานศึกษาบริหารงานด้านวิชาการได้โดยอิสระคล่องตัว รวดเร็วและสอดคล้องกับความ
ต้องการของนักเรียน สถานศกึ ษา ชุมชนและท้องถิ่น

- เพื่อให้การบริหารและการจดั การศกึ ษาของสถานศกึ ษาได้มาตรฐานและมีคุณภาพสอดคล้องกับ
ระบบประกันคุณภาพการศึกษา การประเมินคุณภาพภายใน เพื่อพัฒนาตนเองและการประเมินคุณภาพ
จากหน่วยงานภายนอก

- เพื่อให้สถานศึกษาพัฒนาหลักสูตรและกระบวนการเรียนรู้ ตลอดจนจัดปัจจัยเกื้อหนนุการ
พฒั นาการเรียนรู้ที่สนองตามความต้องการของผู้เรียน ชมุ ชน และท้องถิ่น โดยยึดผู้เรยี นเปน็ สาคัญได้อย่าง
มีคุณภาพและประสิทธิภาพ

- เพื่อให้สถานศึกษาได้ประสานความร่วมมือในการพัฒนาคุณภาพการศึกษาของสถานศึกษา
และของบคุ คล ครอบครัว องคก์ ร หนว่ ยงานและสถาบันอืน่ ๆอย่างกว้างขวาง

ขอบข่ายของการบรหิ ารงานวิชาการ
- การพฒั นาหลกั สตูรสถานศกึ ษา
- การพฒั นากระบวนการเรียนรู้
- การวัดผล ประเมินผล และเทียบโอนผลการเรียน
- การวิจยั เพื่อพัฒนาคณุ ภาพการศึกษา
- การพัฒนาสือ่ นวัตกรรม และเทคโนโลยีเพือ่ การศกึ ษา
- การพัฒนาแหลง่ เรียนรู้
- การนเิ ทศการศึกษา
- การแนะแนวการศึกษา
- การพฒั นาระบบประกันคุณภาพภายในสถานศกึ ษา
- การส่งเสริมความรู้ดา้ นวิชาการแก่ชมุ ชน
- การประสานความร่วมมอื ในการพัฒนาวิชาการกบัสถานศกึ ษาอืน่
- การส่งเสริมและสนับสนุนงานวิชาการแก่บคุ คล ครอบครวั องค์การ หนว่ ยงานและสถาบนั อื่นที่
จัดการศึกษา

ดา้ นการบรหิ ารงานงบประมาณ
การบริหารงบประมา ณขอ งสถา นศึกษ ามุ่ งเน้น ควา มเป็นอิ สร ะในก ารบริ หา รจัดก าร มี ค ว า ม
คล่องตัว โปร่งใส ตรวจสอบได้ ยึดหลักการบริหารมุ่งเน้นผลสัมฤทธิ์และบริหารงบประมาณแบบมุ่งเน้น
ผลงานให้มีการจัดหาผลประโยชน์จากทรัพย์สินของสถานศึกษา รวมท้ังจัดหารายได้จากการบริการมาใช้
บริหารจัดการเพ่ือประโยชน์ทางการศกึ ษาส่งผลใหเ้ กิดคุณภาพที่ดขี นึ้ ต่อผเู้ รียน

วตั ถุประสงค์ของการบริหารงานงบประมาณ
- เพือ่ ให้สถานศกึ ษาบริหารงานด้านงบประมาณอย่างเปน็ อิสระคล่องตวั โปร่งใสตรวจสอบได้
- เพื่อให้ได้ผลผลิตผลลัพธ์เปน็ ไปตามข้อตกลงการใหบ้ ริการ
- เพือ่ ให้สามารถบริหารจัดการทรพั ยากรทีไ่ ด้อย่างเพียงพอและมีประสิทธิภาพ

ขอบข่ายของการบรหิ ารงานงบประมาณ
- การจัดทาและเสนอของงบประมาณการวิเคราะห์และพัฒนานโยบายทางการศึกษาจัดทา
แผนกลยุทธ์หรอื แผนพฒั นาการศกึ ษาวิเคราะหค์ วามเหมาะสมของการเสนองบประมาณ
- การจัดสรรงบประมาณการเบิกจ่าย การอนุมัติงบประมาณ การโอนเงิน งบป ระมาณใน
สถานศกึ ษา
- การตรวจสอบ ติดตาม ประเมินผล รายงานผลการใช้เงนิ และผลการดาเนินงาน
- การระดมทรัพยากร การจัดหาทรัพยากรและการลงทุน เพื่อการศึกษาการจัดหารายได้และ
ผลประโยชน์กองทนุ กู้ยืมสวสั ดิการเพือ่ การศึกษา
- การบริหารงานการเงิน การเบิกเงินจากคลัง การรับเงิน การเก็บรักษาเงิน การจ่ายเงิน การ
นาส่งเงิน การกันเงินไว้เบิกเหลือ่ มปี
- การบริหารบัญชี การจัดทาบัญชีการเงิน การจัดทารายงาน ทางการเงิน จัดทาและจัดหาแบบ
พิมพ์บัญชี ทะเบียนและรายงาน
- การบริหารพัสดุและสินทรัพย์ การจัดทาระบบฐานข้อมูลสินทรัพย์ของสถานศึกษา การจัดหา
พัสดุ การกาหนดรปู แบบรายการหรอื คุณลักษณะเฉพาะและการจัดซื้อจัดจ้าง การควบคุมดแู ล บารุงรักษา
และจาหนา่ ยพัสดุ

ด้านการบรหิ ารงานบุคคล
การบริหารงานบุคคลในสถานศึกษาเป็นภารกิจสาคัญที่มุ่งส่งเสริมให้สถานศึกษาสามารถ
ปฏิบัติงานเพื่อตอบสนองภารกิจของสถานศึกษา เพื่อดาเนินการด้านการบริหารงานบุคคลให้เกิดความ
คล่องตัวมอี ิสระภายใต้กฎหมายระเบียบเป็นไปตามหลกั ธรรมมาภบิ าล ข้าราชการครแู ละบุคลากรทางการ
ศึกษาได้รับการพัฒนามีความรู้ ความสามารถ มีขวัญกาลังใจได้รับการยกย่อง เชิดชูเกียรติ มีความมั่นคง
และก้าวหน้าในวิชาชีพ ซึ่งจะส่งผลตอ่ การพัฒนาคุณภาพการศกึ ษาของผู้เรยี นเป็นสาคญั

วัตถุประสงค์ของการบริหารงานบุคคล
- เพื่อให้การดาเนินงานด้านการบริหารงานบุคคลถูกต้องรวดเรว็ เป็นไปตามหลัก ธรรมาภิบาล
- เพื่อส่งเสริมบุคลากรให้มีความรู้ ความสามารถและมีจิตสานึกในการปฏิบัติภารกิจที่รับผิดชอบ
ให้เกิดผลสาเรจ็ ตามหลกั การแบบมุ่งผลสมั ฤทธิ์
- เพื่อส่งเสริมให้ครูและบุคลากรทางการศึกษาปฏิบัติงานเต็มตามศักยภาพโดยยึดมั่นในระเบียบ
วินัยจรรยาบรรณอย่างมมี าตรฐานแห่งวิชาชีพ
- เพื่อให้ครูและบุคลากรทางการศึกษาที่ปฏิบัติงานได้ตามมาตรฐานวิชาชีพได้รับการยกย่องเชิดชู
เกียรติ มีความมั่นคงและความก้าวหน้าในวิชาชีพ ซึ่งจะส่งผลต่อการพัฒนาคุณภาพการศึกษาของผู้เรียน
เป็นสาคัญ

ขอบข่ายของการบรหิ ารงานบคุ คล
- การวางแผนอัตรากาลัง การกาหนดตาแหน่ง การวิเคราะห์วางแผนอัตรากาลังคน การขอเลื่อน
ตาแหน่งบคุ ลากรทางการศึกษาและวิทยฐานะของ ข้าราชการครู
- การสรรหาและบรรจุแต่งต้ัง ดาเนนิ การสรรหาเพื่อบรรจบุ ุคคลเข้ารบั ข้าราชการครูและบุคลากร
ทางการศึกษาในสถานศึกษา กรณีได้รับมอบอานาจจาก อ.ก.ค.ศ.เขตพื้นที่การศึกษา การจ้าง
ลูกจ้างประจาและลูกจ้างชั่วคราวการแต่งต้ังย้ายโอนข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา การบรรจุ
กลับ เข้ารับราชการ การรกั ษาราชการแทนและรักษาการในตาแหน่ง
- การเสริมสร้างประสิทธิภาพในการปฏิบัติราชการ การพัฒนาข้าราชการครูและบุคลากร ทาง
การศึกษา การเลื่อนข้ันเงินเดือนครูและบุคลากรทางการศึกษา การเพิ่มค่าจ้างลูกจ้างประจาและลูกจ้าง
ชั่วคราว การดาเนินการเกี่ยวกับบัญชีถือจ่ายเงินเดือน เงินวิทยฐานะและค่าตอบแทนอื่น ทะเบียนประวัติ
เครื่องราชอิสรยิ าภรณ์ การขอมบี ตั รประจาตัวเจ้าหน้าที่ของรฐั งานขอหนงั สือรบั รองขออนญุ าตไปราชการ
ต่างประเทศ ขออนญุ าตลาอุปสมบท ขอพระราชทานเพลิงศพ การลาศกึ ษาต่อ การยกย่องเชิดชูเกียรติและ
ให้ได้รับเงนิ วิทยพฒั น์ การจัดสวัสดิการ
- วินยั และการรกั ษาวินัย กรณีความผิดวินัยไม่ร้ายแรง ความผิดวินัยร้ายแรงการอุทธรณ์ การร้อง
ทุกข์ การสรา้ งเสริมและการป้องกนั การกระทาผดิ วินัย
- งานออกจากราชการให้ออกราชการกรณีไม่พ้นทดลองปฏิบัติราชการหรือไม่ผ่านการเตรียม
ความพร้อมและพัฒนาอย่างเข้มต่ากว่าเกณฑ์ ก.ค.ศ. กาหนดการออกจากราชการกรณีขาดคุณสมบัติ
ท่ัวไป การให้ออกจากราชการไว้ก่อน การให้ออกจากราชการเพราะเหตุรับราชการนานหรือเหตุทดแทน
กรณีมีมลทินมัวหมอง กรณีได้รับโทษจาคุกโดยคาสั่งของศาลหรือรับโทษจาคุกโดยคาพิพากษาถึงที่สุดให้
จาคุกในความผดิ ทีไ่ ด้กระทาโดยประมาทหรอื ความผิดลหโุ ทษ

ด้านการบรหิ ารงานทว่ั ไป
การบริหารทั่วไปเป็นงานที่เกี่ยวข้องกับการจัดระบบบริหารองค์การให้บริการ บริหารงานอื่น ๆ
บรรลุผลตามมาตรฐานคุณภาพและเป้าหมายที่กาหนดไว้ โดยมีบทบาทหลักในการประสานส่งเสริม
สนับสนุนและการอานวยการ ความสะดวกต่างๆในการให้บริการการศึกษาทุกรูปแบบ มุ่งพัฒนา
สถานศกึ ษาใหใ้ ช้นวัตกรรมและเทคโนโลยีอย่างเหมาะสม ส่งเสริมในการ บริหารและการจดั การศกึ ษาของ
สถานศึกษาตามหลักการบริหารงานที่มุ่งเน้นผลสัมฤทธิ์ของงาน เป็นหลักโดยเน้นความโปร่งใส ความ
รับผิดชอบที่ตรวจสอบได้ ตลอดจนการมีส่วนร่วมของบุคคล ชุมชนและองค์กรที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้การจัด
การศกึ ษามีประสิทธิภาพและประสิทธิผล

วัตถปุ ระสงคข์ องการบริหารงานทัว่ ไป
- เพื่อให้บริการสนับสนุน ส่งเสริม ประสานงานและอานวยการให้การปฏิบัติงานของสถานศึกษา
เป็นไปด้วยความเรียบร้อย มีประสทิ ธิภาพและประสิทธิผล
- เพื่อประชาสัมพันธ์เผยแพร่ข้อมูลข่าวสารผลงานของสถานศึกษาต่อสาธารณชนจะก่อให้เกิด
ความรู้ ความเข้าใจ เจตคติที่ดี ความเลือ่ มใสศรทั ธาและให้การสนบั สนุนการจดั การศึกษา

ขอบขา่ ยของการบรหิ ารงานทวั่ ไป
- การดาเนินงานธุรการ
- งานเลขานุการคณะกรรมการสถานศกึ ษา
- การพฒั นาระบบและเครือขา่ ยข้อมลู สารสนเทศ
- การประสานและพัฒนาเครอื ข่ายข้อมลู สารสนเทศ
- การจัดระบบการบริหารและพฒั นาองค์กร
- งานเทคโนโลยีสารสนเทศ
- การส่งเสริมสนบั สนุนด้านวิชาการงบประมาณ บคุ ลากร บริหารท่วั ไป
- การดูแลอาคารสถานทีแ่ ละสภาพแวดล้อม
- การจดั ทาสามะโนผเู้ รียน
- การรับนักเรียน
- การส่งเสริมประสานงานการจัดการศกึ ษาในระบบนอกระบบและตามอัธยาศัย
- การระดมทรพั ยากรเพือ่ การศกึ ษา

- การส่งเสริมงานกิจการนกั เรียน
- การประชาสมั พนั ธ์งานการศึกษา
- การส่งเสริมสนับสนุนและประสานงานการจัดการศึกษาของบุคคล ชุมชน องค์กรหน่วยงานและ
สถาบันสงั คมอ่นื ที่จดั การศกึ ษา
- งานประสานราชการกบั เขตพื้นทีก่ ารศกึ ษาและหนว่ ยงานอ่ืน
- การจัดระบบควบคุมภายในหนว่ ยงาน
- งานบริการสาธารณะ
- งานทีไ่ ม่ได้ระบใุ นงานอื่น