ผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม: งานวิจัยวิทยาศาสตร์ในชุมชน

มา้ ทลายโรง (Neuropeltis racemosa Wall.) วงศ์ CONVOLVULACEAE

ชื่ออ่ืน : กาโร (ระนอง), นอนหลับ พญานอนหลับ (นครสวรรค์), มันฤาษี (ภาคกลาง),
มาดพล้ายโรง (นครราชสมี า)

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้เถาเน้ือแข็ง เถาแก่มีตุ่มกระจายท่ัวไป ใบเดี่ยว เรียงสลับ
ดอกชอ่ ออกทซ่ี อกใบ สขี าว ผลแหง้ มีครมี บางโดยรอบ

สรรพคุณ : เนื้อไม้ บ�ำรุงก�ำลัง บ�ำรุงก�ำหนัด บ�ำรุงโลหิต แก้ปวดหลัง ปวดเอว และขับ
น�้ำยอ่ ย

92

ยางน่องเถา (Strophanthus caudatus (L.) Kurz) วงศ์ APOCYNACEAE

ช่ืออ่ืน : เครือน่อง (ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ), น่อง (นครราชสีมา), บานบุรีป่า (ภาคใต้),
ยางนอ่ งเครอื (อบุ ลราชธานี)

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้เถา น�้ำยางสีขาว ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม ดอกช่อ ออกที่
ปลายกง่ิ กลบี ดอกสีขาว ปลายกลบี สีแดง ผลเปน็ ฝกั ค่ขู นาดใหญ ่

สรรพคณุ : น้ำ� ยาง ใชผ้ สมกบั ยาพษิ ชนิดอื่นทาลกู หน้าไม้ยิงสัตว์ บ�ำรุงหวั ใจใหบ้ บี สง่ โลหิต
แรงข้นึ เมล็ด มีสารออกฤทธิ์เรว็ ใชป้ รมิ าณน้อยเป็นยาบำ� รุงหวั ใจ

93

94

ยางนา (Dipterocarpus alatus Roxb. ex G. Don)

วงศ์ DIPTEROCARPACEAE

ชือ่ อนื่ : ชนั นา ยางตงั (ชมุ พร), ยาง ยางขาว ยางแมน่ �ำ้ ยางหยวก (ท่วั ไป), ยางกงุ (เลย),
ยางควาย (หนองคาย), ยางเนิน (จนั ทบุรี), Yang

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไมต้ ้น ผลดั ใบ ใบเดีย่ ว เรยี งสลบั ดอกสชี มพู ผลมคี รีบ ๕ ครบี
ปกี ยาว ๒ ปกี ปกี สน้ั ๓ ปีก

สรรพคุณ : เปลือก ฟอกโลหิต แก้ปวดตามข้อ แก้ตับอักเสบ น�้ำมันยาง รักษาโรค
เร้ือน หนองใน รักษาแผลเน่าเปื่อย ห้ามหนอง ขับเสมหะ ขับปัสสาวะ อุดฟัน แก้ฟันผุ ใบ
คมุ ก�ำเนิด แกป้ วดฟนั ฟันโยกคลอน

95

รง (Garcinia hanburyi Hook. f.) วงศ์ CLUSIACEAE

ชื่ออ่ืน : เขนทะ (ภาคเหนือ), น้�ำข้าว (ภาคกลาง ภาคใต้), ประยงค์ใหญ่ (กรุงเทพฯ),
พุทธรกั ษา (สโุ ขทัย), มันหมู (ประจวบคีรีขันธ)์ , ส้มชน่ื (ภาคตะวันออกเฉียงเหนอื ภาคเหนือ)

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ต้น น�้ำยางสีเหลือง ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม ดอกสีเหลือง
ออ่ น มีกลนิ่ หอม ผลสด รปู กลม

สรรพคุณ : ล�ำต้นและเปลือก เป็นยาระบาย ขับพยาธิตัวแบน ใช้ปริมาณมากจะท�ำให้
อาเจียนอย่างแรง ยางจากล�ำต้น เป็นยาถ่ายอย่างแรง รกั ษาแผลเปื่อย

96

ระย่อม (Rauvolfia serpentina (L.) Benth. ex Kurz) วงศ์ APOCYNACEAE

ช่ืออน่ื : กะยอ่ ม (ภาคใต)้ , เข็มแดง (ภาคเหนือ)
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้พุ่ม น้�ำยางสีขาว ใบเดี่ยว เรียงเป็นวงรอบ ดอกช่อ
กลีบดอกสีขาวอมชมพู ผลเป็นฝกั คู่ เมื่อสกุ สีมว่ ง
สรรพคุณ : ราก ลดความดันโลหิต แก้ปวด แก้ไข้ ขับระดู แก้บิด ขับพยาธิ เป็นยา
กล่อมประสาท ช่วยเจริญอาหาร ขับปัสสาวะ เปลือก แก้ไข้พิษ แก้ไข้สันนิบาต น�้ำจากใบ
รักษาโรคแกว้ ตามวั ดอก แกต้ าแดง

97

เรว่ (Amomum uliginosum K. D. König) วงศ์ ZINGIBERACEAE

ชือ่ อื่น : กระวานป่า (ปัตตาน)ี
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ล้มลุก ล�ำต้นเป็นเหง้าใต้ดิน ใบเด่ียว เรียงสลับ ดอกช่อ
แทงตรงจากเหงา้ ดอกย่อย สีขาว ผลกลม สแี ดงคล้�ำ มีขนคลา้ ยเงาะ
สรรพคุณ : ราก รักษาโรคหืด แก้ไอ ใบ ขับปัสสาวะ ดอก แก้เม็ดผื่นคันตามตัว เมล็ด
แก้คล่นื เหยี นอาเจียน ขบั ผายลม แก้ไข้ ขับนำ�้ นม และใชเ้ ป็นเครื่องเทศ

98

99

เร่วหอม (Etlingera pavieana (Pierre ex Gagnep.) R. M. Sm.)

วงศ์ ZINGIBERACEAE

ชอ่ื อืน่ : ปดุ เมืองกาน (ภาคกลาง)
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ล้มลุก ล�ำต้นเป็นเหง้าใต้ดิน ใบเดี่ยว เรียงสลับ ดอกช่อ
แทงตรงจากเหงา้ กลีบดอก สแี ดง ทกุ ส่วนมกี ลน่ิ หอมแรง
สรรพคุณ : เหง้า ขับลมในล�ำไส้ ช่วยย่อยอาหาร แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ใช้เป็นเครื่องเทศ
แต่งกลิ่นอาหาร ใบ ขับปสั สาวะ หน่อออ่ น รบั ประทานเปน็ ผัก ขับลมในลำ� ไส้ ชว่ ยยอ่ ยอาหาร

100

ลิ้นงเู ห่า (Clinacanthus siamensis Bremek.) วงศ์ ACANTHACEAE

ชือ่ อืน่ : -
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไมพ้ ุ่มรอเลอ้ื ย ใบเดี่ยว เรียงตรงขา้ ม กา้ นใบยาว ๑–๑.๕ ซม.
ดอกชอ่ ออกเป็นกระจุกทป่ี ลายก่งิ กลบี ดอกสีแดงสม้ ปลายแยกเปน็ ๒ ปาก
สรรพคุณ : ราก ต�ำพอก แก้พิษตะขาบหรือแมงป่องต่อย ใบ ต�ำหรือขยี้ ทาหรือพอก แก้
พษิ รอ้ นอกั เสบ ถอนพิษแมลงหรือสัตว์กัดต่อย

101

ส่องฟา้ ดง (Clausena harmandiana (Pierre) Pierre ex Guillaumin)

วงศ์ RUTACEAE

ช่ืออนื่ : โปร่งฟ้า (ทว่ั ไป), ล่องฟ้า (อดุ รธานี), เหม็น (จันทบรุ )ี , สมยุ หอม (นครศรีธรรมราช)
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก ใบประกอบแบบขนนกปลายคี่
เรยี งเวียน ใบยอ่ ยเรียงสลับ มีต่อมนำ้� มัน ดอกสขี าวนวล ผลสด รปู กลม เมอ่ื สกุ สชี มพ ู
สรรพคุณ : ราก ต้มน้�ำดื่ม แก้ไข้ แก้ปวดศีรษะ แก้ผิดส�ำแดง แก้หลอดลมอักเสบ ผสม
สมนุ ไพรอื่น ดืม่ และทาตวั แกไ้ ข้ท�ำมะลา (อาการไข้หมดสติและตายโดยไม่ทราบสาเหตุ)

102

สังกรณี (Barleria strigosa Willd.) วงศ์ ACANTHACEAE

ชือ่ อน่ื : กวางหีแฉะ (สโุ ขทยั ), กำ� แพงใหญ่ (เลย)
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้พุ่มขนาดเล็ก ใบเด่ียว เรียงตรงข้ามสลับตั้งฉาก ดอกช่อ
กลบี ดอกสมี ว่ ง ผลแห้งแตก
สรรพคุณ : ราก แกร้ อ้ นใน กระหายน�้ำ ดับพิษไข้ แก้ไอ ถอนพิษไขก้ าฬ ใบ แกก้ �ำเดา แก้
ไขห้ วัดใหญ่ รักษาวัณโรคปอด และแก้คออกั เสบ ทั้ง ๕ ตม้ นำ้� ดม่ื บำ� รุงก�ำลัง บำ� รงุ ก�ำหนดั

103

สารภี (Mammea siamensis (T. Anderson) Kosterm.)

วงศ์ CALOPHYLLACEAE

ชอ่ื อ่นื : ทรพี (จันทบุร)ี , สร้อยพี (ภาคใต้), สารภีแนน (เชียงใหม่)
ลกั ษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ตน้ นำ�้ ยางสีขาวแล้วเปลี่ยนเป็นสีเหลอื งออ่ น ใบเด่ยี ว เรียง
ตรงข้าม ดอกสีขาว มีกล่ินหอมแรง ผลสด รูปรีหรือรปู ไข่ เม่ือสกุ สีเหลอื ง
สรรพคณุ : ใบ ขบั ปสั สาวะ บรรเทาอาการปวดตามขอ้ ดอก ปรงุ ยาหอม บำ� รงุ หวั ใจใหช้ มุ่ ชน่ื
บำ� รุงก�ำลัง ชว่ ยเจริญอาหาร แก้ไข้ แก้ลมวิงเวียน และรักษาครรภ์ ละอองเรณู ใชท้ �ำเครอื่ งสำ� อาง

104

105

106

ส�ำรอง (Scaphium affine (Mast.) Pierre)

วงศ์ MALVACEAE

ชือ่ อืน่ : จอง (อบุ ลราชธาน)ี , พุงทะลาย (ภาคกลาง)
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ต้น ใบเดี่ยว เรียงเวียน
ดอกสีครีมอมเขียว ผลกลม มีปีก ๑ ปีก รูปใบเรือ เน้ือผลจะพอง
เมอ่ื น�ำมาแชน่ ำ้�
สรรพคุณ : ผล แชน่ ้�ำใหพ้ องตัว แก้ไอ ขบั เสมหะ สมาน
ล�ำไส้ แกร้ อ้ นในกระหายนำ้� วางบนตารกั ษาอาการตาอักเสบ

107

สเี สียดเปลือก (Pentace burmanica Kurz) วงศ์ MALVACEAE

ชอ่ื อ่ืน : สเี สยี ด (ภาคกลาง), สเี สยี ดอ้ม (ภาคตะวันออกเฉียงเหนอื ), Burmese mahogany
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ต้น ใบเดีย่ ว เรียงเวยี น ดอกชอ่ ออกทปี่ ลายกงิ่ หรือซอกใบ
กลีบดอกสขี าว ผลแห้งมี ๕ ปีก
สรรพคุณ : ราก เปลือก หรือใบ ชงกับน้�ำเดือดหรือต้ม ด่ืมแก้ท้องร่วง ท้องเดิน เปลือก
อมเค้ียว รักษาแผลในปากและคอ ฆ่าเช้ือโรคในปาก ฝนทาสมานแผล แก้แผลเน่าเปื่อยพุพอง
ผล รับประทานแกเ้ จบ็ คอ แก้ไอ ขับเสมหะ

108

โสกเขา (Saraca declinata (Jack) Miq.) วงศ์ FABACEAE

ชื่ออ่ืน : เข็มแดง (หนองคาย), ชุมแสงควน (ยะลา), โรก (กาญจนบุรี), สมโสก (ตราด
นครราชสมี า), สาย (สตลู ), โสกดอน (ตรัง)

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ต้น ใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับ ดอกช่อ กลีบดอก
ลดรูป กลบี เลย้ี งสสี ม้ แดง ออกท่ีซอกใบ ปลายกงิ่ หรอื โคนตน้ ผลเป็นฝัก

สรรพคุณ : ราก ตม้ นำ้� ด่มื แก้พษิ เบอ่ื เมา

109

หญ้าแห้วหมู (Cyperus rotundus L.) วงศ์ CYPERACEAE

ชอื่ อื่น : หญา้ ขนหมู (แมฮ่ ่องสอน), Nut grass
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ล้มลุก ล�ำต้นเป็นหัวใต้ดิน ใบเด่ียว แทงออกจากหัว
ดอกชอ่ สีน้ำ� ตาลแดง
สรรพคุณ : หวั บำ� รงุ หวั ใจ ขับปัสสาวะ ขบั เหง่ือ ขับลมในลำ� ไส้ แก้ปวดท้อง แกท้ ้องอดื เฟ้อ
บ�ำรงุ กำ� ลงั บำ� รงุ ธาตุ บ�ำรงุ ทารกในครรภ์ แก้ไข้ แกก้ ระหายนำ้� แก้โรคตับอกั เสบ ขบั พยาธติ วั กลม

110

หมีเหมน็ (Litsea glutinosa

(Lour.) C. B. Rob.)
วงศ์ LAURACEAE

ช่ืออื่น : ดอกจุ๋ม (ล�ำปาง), ตังสี
ไพร (พิษณุโลก), ทังบวน (ปัตตานี), มะเย้อ
ยุบเหยา (ชลบุรี ภาคเหนือ), ม้น (ตรัง), หมี
(ล�ำปาง อุดรธาน)ี , หมูทะลวง (จนั ทบุรี), หมูเหมน็
(แพร่), อเี หมน็ (กาญจนบรุ ี ราชบรุ ี)

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้ต้น
ใบเดี่ยว เรียงเวียน ดอกช่อ ออกที่ซอกใบ
สีขาวอมเหลือง ผลสด รูปทรงกลม เมื่อสุก
สมี ่วงเข้ม
สรรพคุณ : ราก แก้ปวดกล้ามเนื้อ เป็นยาบ�ำรุง
เปลือก แก้บิด แก้ปวดมดลูก แก้คัน ใบและเมล็ด ต�ำพอกฝี
แกป้ วด นำ�้ มันจากผล ถูนวดแกป้ วด

111

ออ้ ยสามสวน (Millettia sericea (Vent.) Benth.) วงศ์ FABACEAE

ช่อื อืน่ : หมากหวั ตอ่ (ภาคกลาง)
ลกั ษณะทางพฤกษศาสตร์ : ไม้เถาเนื้อแข็ง เนอ้ื ไม้และเปลือกมีรสหวาน ใบประกอบแบบ
ขนนกปลายคี่ เรยี งสลบั ดอกช่อ กลบี ดอกสขี าว ผลเปน็ ฝักแบน
สรรพคุณ : ราก เป็นยาฆ่าเชื้อ ใช้เบ่ือปลา เปลือก ขับพยาธิ ใบ แก้ปวดฟัน แก้ไข้ แก้
ตาอกั เสบ บดพอกแก้ปวดขา

112