หน ่ วยการเร ี ยนร ้ ู ท ี ่ ๖ ละครไทย
๑. ระบ ุ ปั จจย ั ท ี่ม ี ผลต ่ อการเปล ี่ยนแปลงของนาฏศ ิ ลป์ นาฏศ ิ ลป์ พ ้ ื นบา ้ น ละครไทยและละครพ ้ ื นบา ้ น (ศ ๓.๒ ม.๑/๑) ๒. บรรยายประเภทของละครไทยในแต ่ ละยค ุ สมย ั (ศ ๓.๒ ม.๑/๒) ตัวชี้วัด
ผง ั สาระการเร ี ยนร ้ ู ละครไทย ละครร า ละครพูด ประเภทของ ละครไทย ละครท ี่ปรับปร ุ งข ้ึ นใหม ่ ละครร้อง ปัจจัยที่มีผลต่อการ เปลย ี่นแปลงของนาฏศ ิ ลป์ ละครไทยในแต ่ ละย ุ คสมย ั สมยัก ่ อนส ุ โขทย ั (สมยัน ่ านเจา ้) สมัยอยุธยา สมัยสุโขทัย สมัยธนบุรี สมัยรัตนโกสินทร์
ละครไทยเป็ นละครท ี่อาศย ั การร ่ ายร า ในสมัยรัชกาลที่๕ พระบาทสมเดจ ็ พระจ ุ ลจอมเกลา ้ เจา ้ อยห ู ่ ว ั เก ิ ดละครพด ู กบ ั ละครร ้ องข ้ึ น คา วา ่ ละครไทยกย ็ ง ั หมายถ ึ งละครร าแมล ้ ะครไทยจะรวมเอาละครร ้ อง และละครพด ู เขา ้ มาไวใ้ นคา วา ่ ละครไทยละครไทยแบ ่ งไดด ้ ง ั น ้ ี ประเภทของละครไทย
ละครไทย ละครร า ละครชาตรี ละครพ ู ด ละครร้อง ละครทปี่ร ั บปร ุ งข ึนใหม่ ้ ละครใน ละครนอก ละครเสภา ละครพันทาง ละครดึกด าบรรพ์ ละครพูดค าฉันท์ ละครพูดสลับล า ละครพูดล้วน ๆ ละครสังคีต ละครร้องสลับพูด ละครร้องล้วน ๆ
๑. ละครร า ๑.๑ ละครชาตรี (โนรา) น ิ ยมเล ่ นเร ื่องมโนราห ์ และรถเสนกน ั มาก การแสดงละครชาตร ี ม ี ลก ั ษณะดง ั น ้ ี โรงละคร ม ี เพ ี ยงการต ้ ง ั เสา ม ี หลง ั คา ม ี เสากลางโรง เร ี ยกวา ่ เสามหาชัย ๑ เสาผก ู ผา ้ แดงไวใ้ ชเ ้ป็ นท ี่ผก ู ซองใส ่ไมร ้ บต ่ าง ๆ เพ ื่อใหตัวละครหยิบ ้ ออกมาแสดงไดร ้ วดเร ็ ว ม ี เต ี ยงสา หร ั บนง ั่๑ เต ี ยงไม ่ ม ี ฉากประกอบ ละครชาตร ี ท ี่เป็ นการร าแกบ ้ น จากวัดโสธรวรารามวรวิหาร
การแต่งกาย ในสมย ั ก ่ อนไม ่ สวมเส ้ ื อเพราะใชผ ้ ช ู ้ ายแสดง ปั จจ ุ บน ั อน ุ โลมให้ สวมเส ้ ื ออยา ่ งละครนอก สวมสนบ ั เพลากรอมขอ ้ เทา ้ น ุ ่ งผา ้ ทบ ั หยก ั ร ้ ั งข ้ึ นไป แล้วจีบหางหงส์มีห้อยหน้าเจียระบาด สังวาล ทับทรวง กรองคอ ดนตรี ม ี การนา วงปี่พาทยช ์ าตร ี ผสมกบ ั วงปี่พาทยข ์ องละครนอก เพลงร ้ องกม ็ี ผสมกน ั นบ ั เป็ นละครอ ี กชน ิ ดหน่ึ งท ี่ม ี ศ ิ ลปะ ๒ แบบผสมกน ั การแสดงละครชาตร ี จะเร ิ่มดว ้ ยพ ิ ธ ี บ ู ชาคร ู เบ ิ กโรง ตว ั พระออกร าซัดชาตรี (ซัดหน้าบทตามเพลง) แลว ้ จ ึ งเร ิ่มเร ื่องดว ้ ยตว ั ละครข ้ึ นนง ั่เต ียง ตัวละคร ร ้ องเองล ู กค ู ่ ค ื อตว ั ละครท ี่นง ั่อย ู ่ เม ื่อจบการแสดงจะร าซด ั ชาตร ี อ ี กคร ้ ั งหน่ึ ง
๑.๒ ละครนอก แสดงได้ทุกเรื่อง ยกเว้น ๓ เรื่อง คือ รามเก ี ยรต ์ ิ อ ุ ณร ุ ท และอ ิ เหนา เร ื่องท ี่น ิ ยมแสดง เช ่ น เร ื่องสง ั ขท ์ อง เร ื่องไกรทอง เร ื่องลก ัษณวงศ์ ละครนอกม ี ลก ั ษณะดง ั น ้ ี โรงละคร สามารถดูได้ ๓ ดา ้ น ม ี ฉากก ้ น ั เพ ี ยงผน ื เด ี ยวไม ่ ตอ ้ งเปล ี่ยน มีประตู เข้าออก ๒ ขา ้ ง ดา ้ นหนา ้ ฉากต ้ ง ั เต ี ยงไวต ้ รงกลางใหต ้ ว ั ละครนง ั่ ด้านหลัง ฉากไวเ ้ป็ นท ี่แต ่ งตว ั ผแ ู ้สดงและเป็ นท ี่พก ั เม ื่อยง ัไม ่ ถ ึ งบทของตัวเองด้วย การแสดงละครนอก เรื่อง สังข์ทอง ที่มา : www.Bloggang.com เกศ สุริยง
การแต่งกาย แต ่ งดว ้ ยเส ้ ื อท ี่ปั กแพรวพราวศ ี รษะ สวมชฎา รัดเกล้ายอดใช้ส าหรับตัวนางสูงศก ั ด ์ ิ เช ่ น พระราช ิ น ี พระธ ิ ดาร ั ดเกลา ้ เปลวใชส้ า หรับ นางท ี่ม ี ศก ั ด ์ ิ รองลงมา เช ่ น พ ี่เล ้ ี ยงพระธิดา ดนตรี ส ่ วนใหญ ่ใชว ้ งปี่พาทยเ ์ คร ื่องหา ้ หร ื อเคร ื่องค ู ่ การร้องละครนอก มก ั ดา เน ิ นเร ื่องดว ้ ยการร ้ องร ่ ายเพลงท ี่ใชม ้ ก ัไม ่ ม ี เอ ้ ื อนมากนก ั เช ่ น เพลงปี นตล ิ่งนอก ชมดงนอก รัดเกล้าเปลว
๑.๓ ละครใน ถ ื อเป็ นละครช ้ น ั ส ู ง ดง ั น ้ น ั ท ุ กอยา ่ งจ ึ งตอ ้ งม ี ความวิจิตรงดงาม ท ้ ง ั เน ้ ื อเร ื่อง บทร ้ อง ดนตร ี ผแ ู ้สดงและการแสดง เพ ื่อใหแ ้ ตกต ่ างจาก ละครนอกจ ึ งใชผ ้ ห ู ้ ญ ิ งแสดงท ้ ง ั หมด ละครในท ี่แสดงม ี ๓ เรื่อง คือ รามเก ี ยรต ์ ิ อ ุ ณร ุ ท และอ ิ เหนา โรงละคร ให้แสดงในสถานที่จริงที่สมมุติเป็ น ฉากละครในเรื่องหรือจัดสร้างมุมใดมุมหนึ่ง ในพระราชฐาน ใหเ ้ป็ นสถานท ี่แสดงตามแต ่ พระเจา ้ แผน ่ ด ิ นจะทรงโปรด
การแต่งกาย แต ่ งตามแบบแผนกษต ั ร ิ ยจ ์ ร ิ ง ๆ เร ี ยกวา ่ ยน ื เคร ื่องพระ(ตัวแสดง ที่เป็ นผู้ชาย) ยืนเครื่องนาง (ตัวแสดงที่เป็ นผู้หญิง) ส ิ่งประกอบการแสดง ต ่ าง ๆ ตอ ้ งเล ี ยนแบบของจร ิ ง ดนตรี ใชว ้ งปี่พาทยเ ์ คร ื่องค ู ่ หร ื อวงปี่พาทยเ ์ คร ื่องใหญ ่ เพลงท ี่ใช ้ เช ่ น ปี นตล ิ่งใน ชมดงใน เนน ้ เร ื่องกระบวนการร าเป็ นสา คญ ั ตว ั ละครไม ่ ตอ ้ ง ขบ ั ร ้ องเองผร ู ้้ องและเพลงประกอบการแสดงจ ึ งตอ ้ งม ี ส ่ วนส ่ งเสร ิมให้ ตว ั ละครด ู สง ่ างามมากท ี่ส ุ ด
ละครด ึ กดา บรรพเ ์ป็ นการแสดงท ี่ม ี ลก ั ษณะคลา ้ ยกบ ั ละครโอเปรา (Opera) ของสากล เหตุจากเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ (หม ่ อมราชวงศห ์ ลาน กุญชร) ช ื่นชอบละครโอเปราท ี่ยโ ุ รปจ ึ งกลบ ั มาเล ่ าถวายสมเดจ ็ เจา ้ฟ้ ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ และด้วยเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์มีตัวละครของ ท ่ านอยจ ู ่ ึ งเป็ นฝ่ ายสร ้ างโรงละครและจด ั ทา เคร ื่องแต ่ งกาย สมเดจ ็เจ้าฟ้ากรมพระยานร ิ ศราน ุ วด ั ต ิ วงศท ์ รงค ิ ดบทและว ิ ธ ี เล ่ น เม ื่อเจา ้ พระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ สร ้ างโรงละครเสร ็ จแลว ้ ต ้ ง ั ช ื่อวา ่ โรงละครดึกด าบรรพ์ แต ่ ส ุ ดทา ้ ยกลายเป็ นวา ่ ลก ั ษณะละครชน ิ ดใหม ่ แบบไทยโอเปรากลายเป็ นละครด ึ กดา บรรพต ์ ามช ื่อ โรงละครไปด้วย ๒.๑ ละครดึกด าบรรพ์ ๒.ละครท ี ่ ปร ั บปร ุ งข ึ น ้ ใหม่
โรงละคร แสดงบนเวท ี จด ั ฉากใหเ ้ หมาะสมกบ ั เร ื่อง โดยจัดเป็ น ๓ ฉาก คือ ฉากด้านหน้า ฉากกลาง และ ฉากส ุ ดทา ้ ยเป็ นฉากใหญ ่ การแต่งกาย ด ู ตามความเหมาะสมของเร ื่อง เนน ้ การแต ่ งหนา ้ใหง ้ ดงาม มากกวา ่ เด ิ ม เช ่ น เจา ้ เงาะ หร ื อนนทกกไ็ ม ่ สวมหนา ้ ใชเ ้ ข ี ยนหนา ้ แทน ดนตรี ใชว ้ งปี่พาทยไ์ มน ้ วมเคร ื่องใหญ ่ แต ่ไม ่ ม ี ระนาดเอกเหล็กและ ฆอ ้ งวงเลก ็ เน ื่องดว ้ ยเคร ื่องดนตร ี สองชน ิ ดน ้ ี เส ี ยงแหลมเก ินไปท าให้ ไม ่ น ุ ่ มนวลร ื่นห ู จ ึ งใชฆ ้ อ ้ งห ุ ่ ยแทน
๒.๒ ละครพันทาง ละครพน ั ทางเป็ นการแสดงท ี่ม ี เน ้ ื อหาจากน ิ ยายอ ิ งพงศาวดารของ ชาต ิ ต ่ าง ๆ ม ี ทา นองเพลงและท ่ าร าออกภาษาต ่ าง ๆ ฉากม ี ความว ิ จ ิ ตร ตระการตาผแ ู ้สดงม ี การแต ่ งกายตามสมย ั และเช ้ ื อชาต ิในเร ื่อง เร ื่องที่แสดง เช ่ น ค ุ ณหญ ิ งโม ราชาธ ิ ราช สามก ๊ ก พระอภย ั มณ ีไกรทอง โรงละคร แสดงบนเวที มีฉากประกอบตามท้องเรื่อง การแต่งกาย แต ่ งตามเร ื่องท ี่แสดงและเช ้ ื อชาต ิในเรื่อง ดนตรีวงปี่ พาทย์ไม้นวม
๒.๓ ละครเสภา ละครเสภามาจากการเล ่ าน ิ ทาน เร ื่องท ี่น ิ ยมกน ั มากค ื อเร ื่องขน ุ ชางขุนแผน ้ โรงละคร ใช้แสดงบนเวที เปลี่ยนฉากตามท้องเรื่อง การแต่งกาย แต ่ งแบบละครพน ั ทาง หร ื อแต ่ งเตม ็ เคร ื่องตามเร ื่องกไ็ ด ้ ดนตรีใช้วงปี่ พาทย์เครื่องห้า ใช้กลองสองหน้าแทนตะโพน
๓.ละครร้อง ละครร้อง เป็ นละครที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพน ั ธ ์ พงศท ์ รงร ิ เร ิ่มข ้ึ นโดยไดร ้ั บอ ิ ทธ ิ พลจากละครโอเปรา ลักษณะ การแสดงจะไม ่ใชท ้ ่ าร า ใชร ้้ องเป็ นสา คญ ั และสลบ ั กบ ั การพด การแสดง ู ก ิ ร ิ ยาของตว ั ละครใชภ ้ าษาท ่ าเหม ื อนการแสดงทว ั่ ไป แสดงท ี่โรงละคร ปรีดาลัย ซึ่งเป็ นโรงละครของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพน ั ธ ์ พงศ ์ คนทว ั่ ไปจ ึ งเร ี ยกละครร ้ องท ี่ปร ั บปร ุ งข ้ึ นใหม ่ น ้ ี ตามช ื่อ โรงละครวา ่ ละครปรีดาลัย ละครร ้ องแบ ่ งเป็ น ๓ ประเภท ดง ั น ้ ี
๓.๑ ละครร้องล้วน ๆ ละครร ้ องลว ้ น ๆ ใชเ ้ พลงร ้ องดา เน ิ นเร ื่องอยา ่ งเด ี ยว ตว ั ละคร ขบ ั ร ้ องโตต ้ อบกน ั ดา เน ิ นเร ื่องดว ้ ยการร ้ องเพลงลว ้ น ๆ ไม ่ ม ี บทพูดแทรก พระบาทสมเดจ ็ พระมงกฎุ เกลา ้ เจา ้ อยห ู ่ ว ั ร ั ชกาลท ี่๖ ทรงเป็ นผู้ร ิ เร ิ่ม โดยเล ี ยนแบบจากละครอ ุ ปรากรเร ื่องท ี่แสดง เช ่ น สาว ิ ตร ี การร ้ อง ผแ ู ้สดงร ้ องเอง ใชผ ้ ห ู ้ ญ ิ งและผช ู ้ ายแสดงจร ิ งตามเน ้ ื อเร ื่อง โรงละคร แสดงบนเวท ี ม ี การจด ั ฉากตามเน ้ ื อเร ื่อง การแต่งกาย แต ่ งตามสมย ั น ิ ยม ดนตรี ใช้วงปี่ พาทย์ประกอบการแสดง
๓.๒ ละครร ้ องสลบ ั พ ู ด ละครร ้ องสลบ ั พ ู ด เป็ นละครท ี่ม ี ท ้ ง ั บทร ้ องและบทพด ู ยึดถือ การร ้ องเป็ นส ่ วนสา คญ ั เพลงท ี่ร ้ องน ้ น ั ผแ ู ้สดงร ้ องเอง หลกในการร้อง คือ ั ผร ู ้้ องจะตอ ้ งม ี อารมณ ์ ร ่ วมไปกบ ั เน ้ ื อเพลงและทา นองเพลงใหชัดเจน ้ ส ่ งความร ู ้ส ึ กของบทบาทการแสดงผา ่ นทางเพลงร ้ องส ู ่ ผช ู ้ ม บางคร ้ ั งม ี แทรกบทเจรจาระหวา ่ งเพลงร ้ องเพ ื่อใหค ้ นด ู เขา ้ใจเน ้ ื อเร ื่องไดช ้ ด ั เจนข ้ึ น ผร ู ้ิ เร ิ่มสร ้ างละครร ้ องข ้ึ นในประเทศค ื อ พระเจา ้ บรมวงศเ ์ ธอกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ละครร้องคณะปรีดาลัย ของท ่ านม ี คนน ิ ยมมาก
โรงละคร การจด ั ฉากแต ่ เด ิ มใชฉ ้ ากต ้ ง ั ภายหลง ั พฒ ั นาเป็ นฉากผ้า เร ื่องท ี่แสดง เช ่ น ขวดแกว ้ เจ ี ยระไน กาก ี สาวเคร ื อฟ้ า การแต่งกาย แต ่ งตามสมย ั น ิ ยม ดนตรี ใช้วงปี่ พาทย์ไม้นวมหรืออาจใช้วงมโหรีประกอบในกรณี ท ี่ใชแ ้สดงเร ื่องเก ี่ยวกบ ั ชนชาต ิ อ ื่น ๆ
๓.๓ ละครสังคีต ละครสังคีต เป็ นละครร้องที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจา ้ อยห ู ่ ว ั ทรงดด ั แปลงข ้ึ นเม ื่อคร ้ ั งยง ั ดา รงพระอ ิ สร ิ ยยศเป็ น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชสยามมกุฎราชกุมาร จากละครร้องล้วน ๆ เป็ นบทละครที่มีบทส าหรับพูด และบทส าหรับร้องในการด าเนินเรื่อง เท ่ า ๆ กน ั เร ื่องท ี่แสดง เช ่ น ว ิ วาหพระสม ุ ทร หนามยอกเอาหนามบ ่ ง
๔.ละครพ ู ด ละครพ ู ด เป็ นละครที่ได้รับรูปแบบจากการแสดงละครของ ประเทศตะวน ั ตกเร ิ่มข ้ึ นในสมย ั ร ั ชกาลท ี่๕ ลักษณะของละครใช้การพูด ดา เน ิ นเร ื่องแสดง เม ื่อเร ิ่มแสดงใชผ ้ ช ู ้ ายแสดงลว ้ น เน ้ ื อเร ื่องที่แสดงดัดแปลง มาจากบทละครร า ต ่ อมาเม ื่อร ั ชกาลท ี่๖ ขณะด ารงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชสยามมกุฎราชกุมาร เสด็จกลับจากสหราชอาณาจักร (ประเทศอังกฤษ) จ ึ งไดร ้ิ เร ิ่มการแสดงละครพด ู ตามแบบของ พระองคเ ์ องโดยใชผ ้ แ ู ้สดงท ้ ง ั ชายและหญ ิ ง เน ้ ื อเร ื่องท ี่แสดงมาจาก บทพระราชน ิ พนธ ์ เช ่ น หว ัใจนก ั รบ ละครพด ู แบ ่ งเป็ นประเภทใหญ ่ ๆ ไดต ้ ามตารางดง ั น ้ ี
องค์ประกอบ ประเภทของละครพ ู ด ละครพ ู ดล ้ วน ๆ ละครพ ู ดสลบ ั ลา ละครพ ู ดแบบร ้ อยกรอง ๑. ลักษณะการ แสดง ผู้แสดงด าเนินเรื่องด้วย การพูด แสดงท่าทาง ตามธรรมชาติ ลักษณะ พิเศษคือ ถ้าตัวละคร คิดอะไรในใจ จะใช้วิธี ป้ องปากพูดกบัผชู้ ม ส่วนตวัละครท ี่อยใกล้ ๆ ู่ สมมุติวา่ ไม่ไดย ้ นิ ลักษณะของละคร ม ี การร ้ องเขา ้ ร่วม ดว ้ ยแต่ยด ึ ถ ื อ บทพูดเป็ นส าคัญ บทร้องเป็ นเพียง บทแทรก ลักษณะของละคร มีการ ใช้ค าพูดตามลักษณะ คา ประพนัธ ์ เช่น ค ากลอน ค าฉันท์ ค าโคลง ๒. โรงละคร แสดงบนเวที มีการ เปลี่ยนฉากตาม ท้องเรื่อง แสดงบนเวที มีการ เปลี่ยนฉากตาม ท้องเรื่อง แสดงบนเวที มีการ เปลี่ยนฉากตาม ท้องเรื่อง
องค์ประกอบ ประเภทของละครพ ู ด ละครพ ู ดล ้ วน ๆ ละครพ ู ดสลบ ั ลา ละครพ ู ดแบบร ้ อยกรอง ๓. การแต่งกาย แต่งกายตามเน ้ ื อเร ื่อง ใหส้ มจริงกบัลกัษณะของ ตัวละคร แต่งกายตามเน ้ ื อเร ื่อง ใหส้ มจริงกบัลกัษณะ ของตัวละคร แต่งกายตามลกัษณะของ ตัวละครและยุคสมัย ๔. ดนตรี บรรเลงโดยวงดนตรีสากล หรือปี่ พาทย์ไม้นวมเฉพาะ เวลาปิ ดฉาก บรรเลงโดยวงดนตรี สากลหรือวงปี่ พาทย์ บรรเลงโดยวงปี่ พาทย์ ๕. เรื่องที่แสดง พระราชนิพนธ์เรื่องโพงพาง และเจ้าข้าสารวัด ชิงนาง ปล่อยแก่ มัทนะพาธา
๑. สม ั ยก ่ อนส ุ โขท ั ย(สมัยน่านเจ้า) อาณาจก ั รน ่ านเจา ้ ซ่ึ งปั จจ ุ บน ั เป็ นส ่ วนหน่ึ งของประเทศจีนตอนใต้ ม ี การละเล ่ นของไทยและระบา ของชนกล ุ ่ มนอ ้ ยของจ ี น ค ื อ พวกไตน ่ านเจ้า ท ี่เขา ้ใจกน ั วา ่ ไต กค ็ื อไทยท ี่ไม ่ไดอ ้ พยพจากด ิ นแดนเด ิ ม ๒. สม ั ยส ุ โขท ั ย ในสมย ั น ้ ีไทยเร ิ่มม ี ความสม ั พน ั ธ ์ กบ ั ประเทศท ี่ร ั บอารยธรรมอินเดีย เช ่ น มอญ เม ี ยนมาขอม ทา ใหร ้ั บวฒ ั นธรรมดา ้ นร าและระบา ละครไทยในแต ่ ละย ุ คสมย ั
๓. สม ั ยอย ุ ธยา จากหลักฐานในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยามีการแสดง ชก ั นาคด ึ กดา บรรพ ์ ซ่ึ งเป็ นการแสดงเพ ื่อถวายพระพรพระเจา ้ แผน ่ ดิน ในสมย ั น ้ ี ม ี การร ั บวฒ ั นธรรมจากประเทศเพ ื่อนบา ้ น เช ่ น เขมรเพราะใน สมย ั พระเจา ้ อ ู ่ ทองม ี การรบชนะเขมรไดน ้ า คณะละครหลวงของเขมร กลบ ั มากร ุ งศร ี อยธ ุ ยา นอกจากน ้ ี ยง ั ม ี การแสดงละครชาตร ี ละครนอก ละครใน และโขนเก ิ ดข ้ึ นในสมย ั น ้ ี ดว ้ ย
๔. สม ั ยธนบ ุ ร ี ครั้งที่ ๑ พระเจ้ากรุงธนบุรีได้ละครผู้หญิงของเจ้านครศรีธรรมราชมา เป็ นคร ู ฝึ กหด ัใหก ้ บ ั พวกละครท ี่รวบรวมจากท ี่อ ื่น เป็ นละครหลวงในกรุงธนบุรี ถ ื อแบบอยา ่ งคร ้ ั งกร ุ งศร ี อยธ ุ ยา ม ี ละครผห ู ้ ญ ิ งเฉพาะละครหลวงโรงเด ี ยว คร ้ ั นเม ื่อโปรดใหเ ้ จา ้ นครศร ี ธรรมราชกลบ ัไปครองเม ื องนครศร ี ธรรมราช เช ่ นเด ิ มกค ็ื นละครผห ู ้ ญ ิ งท ี่เป็ นคร ู ฝึ กเหล ่ าน ้ น ั กลบ ัไปตามเด ิ ม ครั้งที่ ๒ พระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดให้ละครผู้หญิงของเจ้านครศรีธรรมราช เขา ้ มาเล ่ นประชน ั กน ั กบ ั ละครหลวงในงานสมโภชพระแกว ้ มรกต (มีแจ้งในหนังสือ พระราชวิจารณ์) ละครในสมย ั ธนบ ุ ร ี น ้ ี น ิ ยมเล ่ นเร ื่องรามเก ี ยรต ์ ิ อ ิ เหนา และอุณรุท ละครในสมย ั ธนบ ุ ร ีไดก ้ ล ่ าวถ ึ งละครชาตร ี วา ่ ไดเ ้ ขา ้ มาส ู ่ กร ุ งธนบ ุ รี ๒ คร ้ ั งค ื อ
๕. สมัยรัตนโกสินทร์ สมัยรัชกาลที่ ๑ ทรงฟ ้ ื นฟ ู การหด ั เล ่ นห ุ ่ นและโขนของหลวงท ้ ง ั วง ั หลวงและวง ั หนา ้ แต ่ ละครผห ู ้ ญ ิ งม ี เฉพาะวง ั หลวง ม ี การปร ั บปร ุ งบทละครใน ท ี่ม ี ตราเป็ นบทพระราชน ิ พนธ ์ ม ี เร ื่องรามเก ี ยรต ์ ิ อ ุ ณร ุ ท อ ิ เหนาและดาหลัง สมัยรัชกาลที่ ๒ ย ุ คร ่ ุ งโรจน ์ ของการละคร ทรงพระราชนิพนธ์ บทละครไวม ้ ากมาย ท ี่ยง ัใชแ ้สดงอยท ู ่ ุ กวน ั น ้ ี ท ้ ง ั บทละครและบทโขน ทรงพระราชน ิ พนธ ์ บทละครนอกข ้ึ นใหม ่ ๕ เร ื่องไดแ ้ ก ่ สง ั ขท ์ อง ไชยเชษฐ์ มณ ี พ ิ ชย ั ไกรทองและคาว ี จากน ้ น ั ร ั ชกาลท ี่๒ ทรงให้พระสัมพันธวงศ์เธอ เจา ้ฟ้ ากรมหลวงพ ิ ทก ั ษม ์ นตร ี เป็ นฝ่ ายค ิ ดท ่ าร านา ไปร าถวายทอดพระเนตร เพ ื่อทรงแกไ้ ขจนสมบ ู รณ ์ ถ ื อเป็ นหลก ั ฐานการร าท ี่ใชม ้ าจนท ุ กวน ั น ้ ี
สมัยรัชกาลที่ ๓ โปรดใหเ ้ ล ิ กเล ่ นละครหลวงและโขนตลอด ร ั ชกาลเป็ นผลด ี แก ่ บ ุ คคลทว ั่ ไปท ี่พากน ั หด ั เล ่ นละครหลวงแบบรัชกาล ที่ ๒ ซึ่งรัชกาลที่ ๓ ไม ่ ทรงหา ้ ม สมัยรัชกาลที่ ๔ โปรดใหม ้ี การร ้ ื อฟ ้ ื นละครหลวงข ้ึ นใหม ่ใน พระมหาราชวัง และโปรดให้มีละครเอกชนด้วย ทรงสนับสนุนการละคร ผู้หญิงของเอกชน ทรงห้ามเครื่องยศ แตรสังข์ รัดเกล้ายอดหัวช้างเผือก หรือหัวช้างสีประหลาด (นอกจากหัวช้างเอราวัณ) และห้ามบังคับฝื นใจ ใครท ้ ง ั ผห ู ้ ญ ิ งและผช ู ้ ายเขา ้ มาฝึ กหด ัโขนละครและประกาศกฎหมายภาษี มหรสพ พ.ศ. ๒๔๐๒ โดยเกบ ็ จากเจา ้ ของคณะละคร
สมัยรัชกาลที่ ๕ เป็ นยค ุ ท ี่การละครร าเร ิ่มเปล ี่ยนแปลงส ู ่ ละครท ี่ ปร ั บปร ุ งข ้ึ น รวมท ้ ง ั ภาพยนตร ์ รัชกาลที่ ๕ ทรงพระราชนิพนธ์บทละคร หลายเรื่อง เช ่ น บทละครเรื่อง เงาะป่ า อิเหนาตอนเข้าเมือง และทรงยกเลิก กฎหมายการเก็บอากรมหรสพ สมัยรัชกาลที่ ๖เป็ นยุคทองของการละคร โขน และวรรณคดี ทรง พระราชน ิ พนธ ์ บทละครท ุ กชน ิ ดท ้ ง ั ละครร ้ องละครพด ู ละครด ึ กดา บรรพ์ และละครสง ั ค ี ต ม ี การต ้ ง ั กรมมหรสพข ้ึ นเพ ื่อปร ั บปร ุ งศ ิ ลปะทางด้านโขน ละคร ดนตรี และปี่ พาทย์
สมัยรัชกาลที่ ๗ ยบ ุ กรมมหรสพเป็ นแค ่ กองเพราะขาดงบประมาณ สุดท้ายได้น ากองปี่ พาทย์และโขนหลวง (กรมมหรสพเดิม) มาสง ั กด ั ข ้ึ นอยก ู ่ บ ั กรมศิลปากร และม ี ละครแนวใหม ่ เก ิ ดข ้ึ นรวมท ้ ง ั ละครหลวงว ิ จ ิ ตรวาทการ ปั จจ ุ บน ั พ.ศ. ๒๔๗๕ ไดเ ้ ก ิ ดการเปล ี่ยนแปลงการปกครองข ้ึ น การดนตร ี สากลเร ิ่มแพร ่ หลาย ม ี การใชโ้ นต ้ สากลการร ้ องแบบไทยสากล ใชเ ้ พลงและเคร ื่องดนตร ี สากลประกอบการถ ่ ายทา ภาพยนตร ์ น ิ ยมเพลงไทยสากลมากข ้ึ นนบ ั ต ้ ง ั แต ่ เพลงชาต ิไทยเป็ นตน ้ไป ต ้ ง ั แต ่ พ.ศ. ๒๔๗๕ เป็ นตน ้ มาการละครและดนตร ี กา ้ วหนา ้ไปอยาง ่ มาก ม ี การจด ั การเร ี ยนการสอนท ้ ง ั นาฏศ ิ ลป์ไทย นาฏศ ิ ลป์ สากล ดนตร ีไทย และดนตร ี สากลต ้ ง ั แต ่ ระดบ ั อน ุ บาลถ ึ งอ ุ ดมศ ึ กษา
การเปล ี่ยนแปลงของนาฏศ ิ ลป์ แขนงต ่ าง ๆ น ้ น ั ม ีใหเ ้ ห ็ นโดยตลอด เม ื่อม ี การปร ั บปร ุ งนาฏศ ิ ลป์ประเภทละครการร ่ ายร าต ่ าง ๆ กล ็ ดลง เพราะ นาฏศ ิ ลป์ประเภทละครม ี ร ู ปแบบท ี่แปลกใหม ่ สน ุ กสนานใกลเ ้ ค ี ยงกบ ั ชีวิต ความเป็ นจร ิ งจ ึ งทา ใหก ้ ารแสดงนาฏศ ิ ลป์ ม ี ความเปล ี่ยนแปลงเร ิ่มข ้ึนจากสมัย รัชกาลที่ ๕ ม ี การนา เร ื่องจากต ่ างประเทศมาแสดงแต ่ งกายแบบสากลใชเพลง ้ และเคร ื่องดนตร ี สากลการแสดงของชาต ิ ทางตะวน ั ตกเร ิ่มม ี เขา ้ มามากข ้ึ น จนกระทง ั่ในสมย ั ร ั ชกาลท ี่๖ ไดม ้ี ชาวต ่ างชาต ิ มาแสดงดนตร ี เล ่ นกล นา ภาพยนตร ์ มาฉายอยา ่ งแพร ่ หลาย ทา ใหค ้ นเก ิ ดความน ิ ยม การแสดง นาฏศ ิ ลป์ไทยเด ิ ม ๆ จ ึ งไม ่ไดร ้ั บความน ิ ยมเหม ื อนแต ่ ก ่ อน กล ่ าวโดยสร ุ ปวา ่ ปั จจย ั ท ี่ม ี ผลต ่ อการเปล ี่ยนแปลงของนาฏศ ิ ลป์ และละคร ม ี ดง ั น ้ ี ปั จจ ั ยทม ี ่ ผ ี ลต ่ อการเปลย ี ่ นแปลงของนาฏศ ิ ลป์
ปัจจัยที่มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงของนาฏศ ิ ลป์ และละคร ๑. ขาดผอ ู ้ ุ ปถม ั ภอ ์ ยา ่ งแทจ ้ ร ิ ง ๒. การเปลี่ยนแปลงการปกครอง ๓. วฒ ั นธรรมและส ิ นคา ้ ทางดา ้ นดนตร ี และการแสดงจากต ่ างประเทศ หลง ั่ ไหลส ู ่ประเทศไทย ๔. ค ่ าน ิ ยมของประชาชนท ี่ช ื่นชอบส ิ่งท ี่ทน ั สมย ั และสน ุ กสนานกวา ่ ของเดิม ๕. การเปลี่ยนแปลงทางสังคม และการศึกษาของคนในประเทศ
๖. การนา เสนอในร ู ปแบบของธ ุ รก ิ จเพ ื่อเป็ นอาชีพ ๗. ประชาชนม ี เวลาวา ่ งนอ ้ ยลง ม ุ ่ งเนน ้ การประกอบอาช ี พ ๘. ความน ิ ยมของประชาชนม ุ ่ งส ู ่ ความเป็ นจร ิ งในช ี ว ิ ต (ละครสะท้อนชีวิตจริงจึงมีความนิยมสูง) ๙. ประชาชนส ่ วนใหญ ่ ม ุ ่ งส ู ่ วต ั ถ ุ น ิ ยมมากกวา ่ ความละเอ ี ยด ประณีตทาง ศิลปะและจิตใจ ๑๐. ความยากต ่ อการฝึ กฝน และยด ึ มน ั่ในขนบประเพณ ี มากเก ิ นไปทา ให้ วย ั ร ุ ่ นถอยห ่ างจากนาฏศ ิ ลป์ไทย
ผง ั สร ุ ปสาระส าคญ ั ละครไทย ประเภทของละครไทย ละครไทยม ี ท ้ งัละครร าละครท ี่ปรับปรุง ข ้ึ นใหม่ละครร ้ องและละครพูด ปั จจ ั ยท ี่มผ ี ลต ่ อการเปลย ี่นแปลงของนาฏศ ิ ลป์ วัฒนธรรมจาก ต่างประเทศทา ใหค ้ ่านิยมของคนเปล ี่ยนแปลง ชอบสิ่งท ี่ทันสมัย และสนุกสนาน รวมท ้ งัความยากต่อการฝึ กฝน ทา ใหเ ้ ยาวชนไทย ถอยห่างจากนาฏศิลป์ไทย ละครไทยในแต ่ ละย ุ คสมย ั ละครไทยเริ่มต ้ งัแต่สมยัน่านเจา ้ ต่อมา ในสมยัสุโขทยัเป็ นการแสดงระบา และม ี การแสดงละครแกบ ้ น ในสมยัอยธุยาม ี การเล่นละครและโขน ในสมยัธนบุร ี ม ี การเล่น ละครหลวง เม ื่อถ ึ งสมยัรัตนโกสินทร ์ ม ี การฟ ้ ื นฟูปรับปรุงละครและ โขน จนถึงสมัยรัชกาลที่ ๗ มีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ท าให้ รับอิทธิพลมาจากชาติตะวันตก