การจักสานผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่

หลักสูตรการฝึกอบรม

การจักสาน
ผลิตภัณฑ์
จากไม้ไผ่

สาขาสังคมศึกษา
คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์

มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์

หลักสูตรการฝึกอบรม
“การจักสานผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่”
สาขาสังคมศึกษา คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์

มหาวิทยาลัยรราชภัฏสุรินทร์

การทำเครื่องจักสาน มีการทำสืบต่อกันมาตั้งแต่สมัยก่อน
ประวัติศาสตร์นักโบราณคดีได้พบหลักฐานสำคัญเกี่ยวกับการทำเครื่อง
จักสานในยุคหินใหม่ที่บริเวณถ้ำแห่งหนึ่งในเขตอำเภอ ศรีสวัสดิ์ จังหวัด
กาญจนบุรี ซึ่งทำด้วยไม้ไผ่เป็นลายขัดสองเส้นประมาณว่ามีอายุราว
4,000 ปีมาแล้ว การ ทำเครื่องจักสานยุคแรกๆ มนุษย์จะนำวัตถุดิบจาก
ธรรมชาติเท่าที่จะหาได้ใกล้ตัวมาทำให้เกิดประโยชน์ เช่น การนำใบไม้ กิ่ง
ไม้ ต้นไม้ประเภทเถานำมาสานมาขัดเป็นรูปทรงง่ายๆ เพื่อใช้เป็นภาชนะ
หรือมาสานขัดกันเป็นแผ่นเพื่อใช้สำหรับปูรองนั่ง รองนอน ก่อนที่จะ
พัฒนามาเป็นเครื่องจักสานที่มีความประณีตในยุคต่อๆมา เครื่องจักสาน
เป็นงานศิลปหัตถกรรมที่มนุษย์คิดวิธีการต่างๆ ขึ้นเพื่อใช้สร้างเครื่อง
มือเครื่องใช้ในชีวิตประจำวันด้วยวิธีการสอดขัดและสานกันของวัสดุที่
เป็นเส้นเป็นริ้วโดยสร้างรูปทรงของสิ่งที่ประดิษฐ์ขึ้นนั้นตามความ
ประสงค์ในการใช้สอยตามสภาพภูมิศาสตร์ ประสานกับขนบธรรมเนียม
ประเพณีความเชื่อ ศาสนาและวัสดุในท้องถิ่นนั้น ๆ ผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่
นั้นเป็นงานที่มีคุณค่า มีน้ำหนักเบาและทนนาน ส่วนต่างๆ ของไม้ไผ่
สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง เช่น ลำต้นใช้ทำด้ามไม้กวาด
อุปกรณ์กีฬา เสื่อ ตะกร้า เครื่องดักปลา เก้าอี้ โต๊ะ เครื่องเรือน สุ่มไก่
เข่งไม้ไผ่ ชะลอมไม้ไผ่ เป็นต้น ซึ่งการทำผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ สามารถนำไป
ใช้ในการประกอบอาชีพหลักและทำเป็นอาชีพเสริมของประชาชนได้

สารบัญ

เรื่อง หน้า

หลักสูตรการฝึกอบรม 3
เนื้อหาการฝึกอบรม 5
5
ความหมายและความสำคัญของการจักสานผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่ 6
ประเภทของไผ่ที่นำมาใช้ 7
การทำตะกร้าไม้ไผ่ 9
การทำเข่งไม้ไผ่ 10
การบริหารจัดการในการประกอบอาชีพ 11
12
แบบทดสอบ 13
เฉลยแบบทดสอบ 14
บรรณาณุกรม
ประวัติวิทยากร

หลักสูตรการฝึกอบรม
“การจักสานผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่”
สาขาสังคมศึกษา คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์

มหาวิทยาลัยรราชภัฏสุรินทร์

วัตถุประสงค์โครงการ
๑. เพื่อให้ผู้เรียนมีความรู้ ความเข้าใจ และมีทักษะในการแปรรูป
จากกล้วย
๒. เพื่อให้ผู้เรียน สามารถนำความรู้ไปใช้ประโยชน์ในการเพิ่มช่อง
ทางในการพัฒนาอาชีพ เพิ่มรายได้

ระยะเวลาของหลักสูตร
ฝึกอบรมภาคทฤษฎีจำนวน ๒ ชั่วโมง
ฝึกอบรมภาคปฏิบัติจำนวน ๕ ชั่วโมง

คุณสมบัติผู้เข้าอบรม
๑. กลุ่มเป้าหมายผู้ที่ไม่มีอาชีพ
๒. กลุ่มเป้าหมายผู้มีอาชีพและต้องการพัฒนาอาชีพ
๓. ผู้ที่สนใจการพัฒนาผลิตภัณฑ์

ระยะเวลาของหลักสูตร

เนื้อหาวิชา ประกอบด้วยวิชาหลัก ดังนี้
1. ชนิดของไม้ไผ่ คุณสมบัติของไม้ไผ่ สีของไม้ไผ่
วัตถุประสงค์ เพื่อให้ผู้เข้าอบรมมีความรู้ ความเข้าใจ ลักษณะประเภท
และคุณสมบัติของไม้ไผ่ สีของไม้ไผ่และชนิดของไม้ไผ่
คำอธิบายรายวิชา ศึกษาความหมาย ความสำคัญ ลักษณะ ประเภท
คุณสมบัติประโยชน์และการนำไม้ไผ่ไปประยุกต์ใช้
2. การเตรียมและปฏิบัติการจักสานจากไม้ไผ่
วัตถุประสงค์ เพื่อให้ผู้เข้าอบรมมีความรู้ความเข้าใจ มีทักษะในการ
จักสานจากไม้ไผ่
คำอธิบายรายวิชา ศึกษาการเครื่องมือ การเตรียมวัสดุอุปกรณ์ในการ
จักสาน และปฏิบัติการจักสาน
3. การวัดและประเมินผล
3.1 แบบทดสอบก่อนและหลังการฝึกอบรม
3.2 ประเมินความรู้ ความสามารถและศักยภาพในการปฏิบัติงาน
ของผู้เข้าอบรม
ผู้จัดทำหลักสูตร
นางสาวอภิญญา อุทานุเคราะห์ นักศึกษาสาขาสังคมศึกษา ชั้นปีที่ 2

ลงชื่อ ......................................................... ผู้ขออนุมัติหลักสูตร
( นางสาวอภิญญา อุทานุเคราะห์ )

ลงชื่อ ......................................................... ผู้อนุมัติหลักสูตร
( อาจารย์ภัทระ อินทรกำแหง )

อาจารย์ประจำสาขาวิชาสังคมศึกษา

เนื้อหาวิชา

ความหมายและความสำคัญของการจักสานผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่
การเรียกเครื่องจักสานว่า "จักสาน" นั้น เป็นคำที่เรียกขึ้นตาม

วิธีการที่ทำให้เกิดเครื่องจักสานเพราะเครื่องจักสานต่างๆ จะสำเร็จ
เป็นรูปร่างที่สมบูรณ์ได้นั้นต้องผ่านกระบวนการ ดังนี้

1. การจัก คือการนำวัสดุมาทำให้เป็นเส้นเป็นแฉก หรือเป็นริ้ว
เพื่อความสะดวกในการสานลักษณะของการจักโดยทั่วไปนั้น
ขึ้นอยู่กับลักษณะของวัสดุแต่ละชนิดซึ่งจะมีวิธีการเฉพาะที่
แตกต่างกันไปหรือบางครั้งการจักไม้ไผ่หรือหวายมักจะเรียก
ว่า “ตอก” ซึ่งการจักถือได้ว่าเป็นขั้นตอนของการเตรียมวัสดุ
ในการทำเครื่องจักสานขั้นแรก

2. การสาน เป็นกระบวนการทางความคิด
การสานด้วย สร้างสรรค์ของมนุษย์ที่นำวัสดุธรรมชาติมาทำ
วิธีสอดขัด ประโยชน์ โดยใช้ความคิดและฝีมือมนุษย์เป็นหลัก

การสานลวดลายจะสานลายใดนั้นขึ้นอยู่กับความ
การสานด้วย เหมาะสมในการใช้สอย ซึ่งมีด้วยกัน 3 วิธี คือ
วิธีการสอดขัด การสานด้วย
ด้วยเส้นทแยง วิธีขดเป็นวง

3.การถัก เป็นกระบวนการประกอบที่ช่วยให้การทำครื่อง
จักสานสมบูรณ์ การถักเครื่องจักสาน เช่น การถักขอบ
ของภาชนะจักสานไม้ไผ่ การถักหูภาชนะ เป็นต้น

ประเภทของไผ่ที่นำมาใช้

ไม้ไผ่ เป็นวัตถุดิบจากธรรมชาติที่นิยมนำมาทำเครื่องจักสานกันแพร่
หลายที่สุด เพราะมีทั่วไปแทบทุกภาคของประเทศ ไม้ไผ่ในประเทศไทยมีหลายชนิด
แต่ละชนิดมีคุณสมบัติที่สามารถนำมาใช้ทำเครื่องจักสานได้ดีแตกต่างกันไป โดยที่
นิยม คือ

ไม้ไผ่สีสีสุก นิยมนำมาทำเครื่องจักสานกัน
อย่างแพร่หลายทุกภาคของประเทศ เพราะมี
ผิวสวย เนื้อหนา และแข็ง ลำต้นตรง นำมา
ทำเครื่องจักสานและใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง

ไม้ไผ่ซาง เป็นไม้ขนาดกลาง ปล้องยาว เนื้อ
อ่อน ขึ้นทั่วไปในภาคเหนือ นิยมนำมาทำเป็น

เครื่องจักสานได้ดี

ไม้ไผ่บงหรือไผ่ตง ไม้ขนาดใหญ่ ลำต้นตรง
ไม่มีหนาม นำมาทำเป็นเครื่องจักสานได้ดี

ไม้ไผ่ที่ใช้เป็นวัตถุดิบทำเครื่องจักสานได้ยังมีอีกหลายชนิด แต่ละชนิด
มีคุณสมบัติแตกต่างกันไป เช่น ไม้ไผ่หก ไม้ไผ่รวก ไม้ไผ่ ป้าว ไม้ไผ่เหล่านี้นำมา
ทำเครื่องจักสานได้มากมายหลายชนิด ตั้งแต่ทำเป็นภาชนะเครื่องใช้ต่างๆ เช่น
กระบุง ตะกร้า กระจาด จนถึงทำเป็นเครื่องมือสำหรับ ดัก จับ ขัง สัตว์น้ำ
จำพวกตะข้อง กระชัง สุ่ม อีจู้ ฯลฯ เป็นต้น

การทำตะกร้าไม้ไผ่

อุปกรณ์
มีดตอก มีดโต้ เลื่อยโค้ง เลื่อยลินดา
ฆ้อน แลคเกอร์ ทินเนอร์ แปลงทาสี

ตัดไม้ไผ่แก่มาผ่าซีกและผ่าแบ่งเป็นเสี้ยวเล็ก
ๆ ขนาดประมาณ ๑ ซม. และอีกส่วนหนึ่งผ่า

ประมาณ ๑ นิ้ว เพื่อใช้ทำขอบปากตะกร้า
และมือจับ

นำแต่ละชิ้นที่ผ่าไว้ ลอกใช้แต่ส่วนเปลือก โดย
ใช้มีดคม ๆ เหลาหรือขูดเนื้อไม้ออกและเหลือ

แต่ส่วนเปลือกบาง ๆ และเหนียว

เริ่มต้นสานตะกร้า โดยเริ่มที่ก้นก่อน โดยใช้
ส่วนที่แข็งกว่าและหนากว่าสานที่ก้น ความ
ยาวของไม้ตามขนาดของตะกร้า เส้นที่แข็ง
กว่าสานขึ้นตามแนวตั้ง ความห่างเท่า ๆ กัน
ส่วนเส้นไม้ไผ่ที่บาง นิ่ม สานตามขวางชั้นมา
เรื่อย ๆ แน่น มีลักษณะเป็นวงกลมแต่ปาก
ตะกร้าจะกว้างกว่าก้นตะกร้า พอได้ขนาดตาม

ต้องการใช้ไม้ไผ่ขนาด

ใส่หูหรือที่หิ้ว ซึ่งทำจากไม้ไผ่และโค้งงอได้ ใช้
เชือกหรือหวายพันให้แน่น หรือใช้เชือกที่เป็น
สีพันที่มือจับจนมิด นำไปใช้งานหรือขายได้

หากต้องการเก็บไว้ใช้งานได้นาน ทาเล็กเกอร์
เคลือบไม้ไผ่ทั้งด้านในและด้านนอก แล้วนำไป

ตากแดดให้แห้ง

การนำไปใช้ประโยชน์
นำไปใช้ใส่ของใช้ต่าง ๆ และยังเป็นการลดปริมาณขยะ

ในชุมชน
การเก็บรักษา

ผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่อาจจะเสียหายได้จากแมลงพวก
มอด ปลวกกัดแทะ หรือถ้างานไม้ตั้งอยู่ในที่แดดส่งถึงหรือวาง
กลางแดดนานๆ ก็จะเสียหาย ซีด โก่งแตก ปริ ได้ง่าย เมื่อผ่าน
ไปนานวัน วิธีดูแลรักษาก็ คือ นำมาเก็บหรือตั้งไว้ในที่แห้งหรือ
ที่ที่มีอากาศถ่ายเทสะดวก หลีกเสี่ยงแสงแดดและ ไม่ควรเก็บไว้
ในที่ที่มีความชื้นสูงเพราะจะทำให้ขึ้นราได้ง่าย

การทำเข่งไม้ไผ่

อุปกรณ์
ไม้ไผ่ มีด
เชือก สายยาง

เตรียมจักตอก ขนาดกว้างประมาณครึ่งนิ้ว

เริ่มสานจากก้นเข่ง โดยใช้ไม้ไผ่ขนาดนิ้วครึ่ง
ขัดไขว่กันไว้ เพื่อความแข็งของก้นเข่ง

สานขัดสลับไปมาจนถึงปากเข่ง

เมื่อสานถึงปากเข่ง บิดตอกเก็บ โดยสานทับ
เข้าไปในปากเข่ง เพื่อความเรียบร้อย

ใช้เชือกร้อยจากก้นเข่งถึงปากเข่ง ใช้สายยาง
ทำหูหิ้ว เพื่อสะดวกในการจับ

การบริหารจัดการในการประกอบอาชีพ

การจัดการ

การจัดการ หรือ Management หมายถึง กระบวนการทำงานหรือ
กิจกรรมที่กลุ่มบุคคลในองค์กร ร่วมกันทำงานเพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์ตาม
แนวทางที่กำหนดไว้ 5 ขั้นตอนประกอบด้วย การวางแผน การจัดองค์การ
การบังคับบัญชาสั่งการ การประสานงาน

การควบคุม

ความสำคัญของการจัดการกระบวนการทำงานหรือการจัดการมีความ
สำคัญต่อองค์กรธุรกิจ เพราะทุกขั้นตอนมีผลต่อ ความสำเร็จที่จะทำให้เกิด
ผลกำไรและช่วยให้องค์กรธุรกิจสามารถดำเนินการต่อไปได้ นอกจากนี้
กระบวนการจัดการยังเป็นทั้งศาสตร์และศิลป์ที่ต้องรู้จักนำมาประยุกต์ใช้ให้
เกิดประโยชน์ เนื่องจากแต่ละ องค์กรมีปัจจัยความสำเร็จที่แตกต่างกัน

การจัดการ

การจัดการ หรือ Management หมายถึง กระบวนการทำงานหรือกิจกรรม
ที่กลุ่มบุคคลในองค์กร ร่วมกันทำงานเพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์ตามแนวทางที่
กำหนดไว้ 5 ขั้นตอนประกอบด้วย การวางแผน การจัดองค์การ การบังคับ
บัญชาสั่งการ การประสานงาน และการควบคุม

ความสำคัญของการจัดการ
กระบวนการทำงานหรือการจัดการมีความสำคัญต่อองค์กรธุรกิจ เพราะทุก
ขั้นตอนมีผลต่อ ความสำเร็จที่จะทำให้เกิดผลกำไรและช่วยให้องค์กรธุรกิจ
สามารถดำเนินการต่อไปได้ นอกจากนี้กระบวนการจัดการยังเป็นทั้งศาสตร์
และศิลป์ที่ต้องรู้จักนำมาประยุกต์ใช้ให้เกิดประโยชน์ เนื่องจากแต่ละ องค์กรมี
ปัจจัยความสำเร็จที่แตกต่างกัน

แบบทดสอบ

คำชี้แจง ให้เลือกข้อที่ถูกที่สุดเพียงข้อเดียว

1. เครื่องจักสาน มีความหมายตรงกับข้อใด 7. ไม้ไผ่ เป็นวัสดุธรรมชาติประเภทใด

ก. ของใช้ทำจากเครื่องเงิน ก. วัสดุธรรมชาติที่แปรรูป

ข. ของใช้ที่ทำจากวัสดุเป็นเส้น ข. วัสดุธรรมชาติประเภทไม้

ค. ของใช้ทำจากวัสดุสังเคราะห์ ค. วัสดุธรรมชาติประเภทเส้นใย

ง. ของใช้ทำจากไม้ไผ่ ง. วัสดุธรรมชาติที่แปรรูปเป็นแผ่นรูปทรงต่างๆ

2. การเรียนรู้การจักสานในอดีตส่วนใหญ่เป็นการ 8. ผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่เป็นผลิตภัณฑ์ประเภทใด

เรียนรู้ในข้อใด ก. หัตถกรรม

ก. โดยถ่ายทอดจากบรรพบุรุษ ข. จิตรกรรม

ข. เรียนรู้จากสถานศึกษา ค. วรรณกรรม

ค. เรียนโดยวิทยากรมาให้ความรู้ ง. ประติมากรรม

ง. ผู้นำชุมชนรับอบรมและมาถ่ายทอด 9. กระติบข้าวนิยมทำมาจากอะไร

3. เครื่องชนิดใดใช้สำหรับลบความคมของเส้นไม้ไผ่ ก. ใบลาน

ก. เลียด ข. เลื่อย ข. ใบจาก

ค. คีมไม้ ง. เหล็กหมาด ค. ไม้ไผ่

4. ไม้ไผ่ชนิดใดที่นิยมนำมาทำเครื่องจักสาน ง. ใบมะพร้าว

ก. ไผ่สีสุก ข. ไผ่บ่ง 10. ข้อใดให้ความหมายของการจักสานได้ถูกต้อง

ค. ไผ่ไร่ ง. ไผ่ข้าวหลาม ที่สุด

5. การนำไม้ไผ่มาทำเป็นเส้นเล็กๆ แล้วสานขึ้นรูป ก. การสานด้วยวิธีการสอดขัดด้วยเส้นทแยง

เป็นชะลอมเล็กๆ เรียกว่า ข. การนำวัสดุมาทำให้เส้นเป็นแฉก

ก. สาน ข. ตะกร้า ค. เป็นคำที่เรียกตามวิธีการที่ทำให้เกิดเครื่อง

ค. ตอก ง. เส้นใยไม้ไผ่ จักสาน

6. ข้อใดไม่ใช่ประโยชน์ของการเลือกใช้วัสดุที่มีใน ง. เป็นกระบวนการประกอบที่ช่วยให้การทำเครื่อง
ท้องถิ่น
จักสานสมบูรณ์
ก. ราคาถูก ข. ประหยัดค่าใช้จ่าย

ค. เพื่ออนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

ง. ลดปริมาณขยะและสลายได้ตามธรรมชาติ

เฉลยแบบทดสอบ

คำชี้แจง ให้เลือกข้อที่ถูกที่สุดเพียงข้อเดียว

1. เครื่องจักสาน มีความหมายตรงกับข้อใด 7. ไม้ไผ่ เป็นวัสดุธรรมชาติประเภทใด

ก. ของใช้ทำจากเครื่องเงิน ก. วัสดุธรรมชาติที่แปรรูป

ข. ของใช้ที่ทำจากวัสดุเป็นเส้น ข. วัสดุธรรมชาติประเภทไม้

ค. ของใช้ทำจากวัสดุสังเคราะห์ ค. วัสดุธรรมชาติประเภทเส้นใย

ง. ของใช้ทำจากไม้ไผ่ ง. วัสดุธรรมชาติที่แปรรูปเป็นแผ่นรูปทรงต่างๆ

2. การเรียนรู้การจักสานในอดีตส่วนใหญ่เป็นการ 8. ผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่เป็นผลิตภัณฑ์ประเภทใด

เรียนรู้ในข้อใด ก. หัตถกรรม

ก. โดยถ่ายทอดจากบรรพบุรุษ ข. จิตรกรรม

ข. เรียนรู้จากสถานศึกษา ค. วรรณกรรม

ค. เรียนโดยวิทยากรมาให้ความรู้ ง. ประติมากรรม

ง. ผู้นำชุมชนรับอบรมและมาถ่ายทอด 9. กระติบข้าวนิยมทำมาจากอะไร

3. เครื่องชนิดใดใช้สำหรับลบความคมของเส้นไม้ไผ่ ก. ใบลาน

ก. เลียด ข. เลื่อย ข. ใบจาก

ค. คีมไม้ ง. เหล็กหมาด ค. ไม้ไผ่

4. ไม้ไผ่ชนิดใดที่นิยมนำมาทำเครื่องจักสาน ง. ใบมะพร้าว

ก. ไผ่สีสุก ข. ไผ่บ่ง 10. ข้อใดให้ความหมายของการจักสานได้ถูกต้อง

ค. ไผ่ไร่ ง. ไผ่ข้าวหลาม ที่สุด

5. การนำไม้ไผ่มาทำเป็นเส้นเล็กๆ แล้วสานขึ้นรูป ก. การสานด้วยวิธีการสอดขัดด้วยเส้นทแยง

เป็นชะลอมเล็กๆ เรียกว่า ข. การนำวัสดุมาทำให้เส้นเป็นแฉก

ก. สาน ข. ตะกร้า ค. เป็นคำที่เรียกตามวิธีการที่ทำให้เกิดเครื่อง

ค. ตอก ง. เส้นใยไม้ไผ่ จักสาน

6. ข้อใดไม่ใช่ประโยชน์ของการเลือกใช้วัสดุที่มีใน ง. เป็นกระบวนการประกอบที่ช่วยให้การทำเครื่อง
ท้องถิ่น
จักสานสมบูรณ์
ก. ราคาถูก ข. ประหยัดค่าใช้จ่าย

ค. เพื่ออนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

ง. ลดปริมาณขยะและสลายได้ตามธรรมชาติ

บรรณาณุกรม

"การจักสานผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่โดย นายยงค์ อินทร์โสม".
สืบค้นเมื่อวันที่ 9 มีนาคม 2565.
จาก http://cddata.cdd.go.th › cddkm › prov ›
km1_viewlist

"ไม้ไผ่พันธ์ที่ใช้ในงานจักสาน". สืบค้นเมื่อวันที่ 9 มีนาคม 2565
จาก https://th-th.facebook.com.

"การจักสานตระกร้า". สืบค้นเมื่อวันที่ 16 มีนาคม 2565.
จาก https://sites.google.com.

"การจักสานเข่ง". สืบค้นเมื่อวันที่ 16 มีนาคม 2565.
จาก https://sites.google.com › site.

ประวัติวิทยากร

นางสาวอภิญญา อุทานุเคราะห์
นักศึกษาชั้นปีที่ 2 สาขาวิชาสังคมศึกษา

คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์
เบอร์ 0979758252
Line 0979758252
FB Aphinya Authanukhrao
Gmail [email protected]