เล่ม 8 ลิลิตตะเลงพ่าย(ฉบับร้อยกรอง)

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส/ หน้า ๑

สอื่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ุทโธ

ตอนที่ ๑ อาเศียรวาท
๏ ศรสี วสั ดเิ ดชะ ชนะราชอรนิ ทร์ ยินพระยศเกริกเกรียง เพียงพกแผ่นฟากฟ้า หล้าล่ม
เลอื่ งชัยเชวง เกรงพระเกยี รติระย่อ ฝอ่ ใจหา้ วบมหิ าญ ลาญใจแกลว้ บมกิ ลา้ บคา้ อาตมอ์ อกรงค์
บคงอาตมอ์ อกฤทธ์ิ ทา้ วทั่วทิศท่วั เทศ ไทท้ กุ เขตทุกด้าว นา้ วมกฎุ มานบ นอ้ มพิภพมานอบ มอบบัว
บาทวบิ ลุ อดุลยานภุ าพ ปราบดัสกรแกลนกลวั หวั หั่นหายกายกลาด ดาษเตม็ ทง่ เตม็ ดอน พม่ามอญ
พา่ ยหนี ศรีอโยธยารมเยศ พิเศษสขุ บาเทิง สาเริงราชสถาน สาราญราชสถติ พพิ ธิ โภคสมบตั ิ
พพิ ฒั นโ์ ภคสมบรู ณ์ พนู พภิ พดับเข็ญ เย็นพภิ พดับทกุ ข์ สนุกสบสมี า สา่ เสนานอบเกล้า สา่ สนมเฝา้
ฝา่ ยใน ส่าพลไกรเกรกิ หาญ สา่ พลสารสินธพ สบศาสตราศรเพลงิ เถลิงพระเกยี รตฟิ ุ้งฟา้ ลือตรลบ
แหล่งหลา้ โลกล้วนสดดุ ี

๏ บุญเจา้ จอมภพพนื้ แผ่นสยาม
แสยงพระยศยินขาม ขาดแกลว้
พระฤทธิ์ดังฤทธิร์ าม รอนราพณ์ แลฤๅ
ราญอรริ าชแผ้ว แผกแพ้ทุกภาย

๏ ไพรนิ ทรนาศเพย้ี ง พลมาร
พระดัง่ องค์อวตาร แต่ก้ี
แสนเศิกหอ่ นหาญราญ รอฤทธิ์ พระฤๅ
ดาลตระดกเดชล้ี ประลาตหล้าแหลง่ สถาน

๏ เสร็จเสวยศวรรเยศอา้ ง ไอยศูรย์ สรวงฤๅ
เยน็ พระยศปูนเดอื น เด่นฟ้า
เกษมสขุ ส่องสมบูรณ์ บานทวปี
สวา่ งทุกข์ทุกธเรศหล้า แหล่งล้วนสรรเสรญิ ฯลฯ

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส/ หน้า ๒

สือ่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสทุ โธ

ตอนท่ี ๒ เหตกุ ารณ์ทางเมอื งมอญ
รา่ ย

๕/๖ ๏ ฝา่ ยพระนครรามัญ ขณั ฑ์เขตดา้ วอสั ดง หงสาวดีบเุ รศ รัว่ ร้เู หตุบมหิ ึง
แหง่ เอกิ องึ กิดาการ ฝา่ ยพสธุ ารออกทศิ วา่ อดิศวรกษตั รา มหาธรรมราชนรนิ ทร์ เจ้าปถพินทร์ผ่าน
ทวปี ดบั ชนมชพี พิราลัย เอารสไทนฤเบศ นเรศวรเสวยศวรรยา แจง้ กิจจาตระหนัก จึ่งพระป่ินปัก
ธาษตรี บรุ รี ัตนหงสา ธกบ็ ัญชาพิภาษ ดว้ ยมวลมาตยากร ว่านครรามนิ ทร์ ผลดั แผน่ ดนิ เปล่ียนราช
เยยี วววิ าทชิงฉตั ร เพอ่ื กษตั รยิ ส์ องสู้ บร้างร้เู หตผุ ล ควรยาตรพลไปเยือน เตอื นประยุทธเ์ อาเปรียบ
แม้นไป่เรียบเปน็ ที โจมจ่ยู ยี่ า่ ภพ เสนนี บนึกชอบ ระบอบเบื้องบรรหาร ธก็เอื้อนสารเสาวพจน์
แตเ่ อารสยศเยศ องคอ์ ิศเรศอุปราช ใหย้ กยาตราทพั กับนครเชยี งใหม่ เป็นพยุหใหญ่หา้ แสน
ไปเหยยี บแดนปราจิน บุตรทา่ นยนิ ถ้อถ้อย ข้อยผู้ข้าบาทบงส์ุ โหรควรคงทานาย ทายพระเคราะห์ถงึ
ฆาต ฟงั สารราชเอารส ธก็ผะชดบัญชา เจา้ อยุธยามีบตุ ร ล้วนยงยทุ ธเ์ ช่ียวชาญ หาญหกั ศกึ บมิย่อ
ตอ่ สู้ศกึ บมิหยอน ไปพกั วอนว่าใช้ ใหธ้ หวงธห้าม แม้นเจา้ คร้ามเคราะห์กาจ จงอย่ายาตรยุทธนา
เอาพัสตราสตรี สวมอินทรียส์ ร่างเคราะห์ ธตรัสเยาะเยี่ยงขลาด องค์อุปราชยินสาร แสนอัประมาณ
มาตย์มวล นวลพระพักตรผ์ ่องเผือด เลือดสลดหมดคลา้ ช้ากมลหมองมวั กลวั พระอาชญายอบ
นอบประณตบทมูล ทูลลาไท้ลีลาศ ธกป็ ระกาศเกณฑ์พล บอกยบุ ลบม่ หิ ึง ถึงเชยี งใหม่ตระบัด
เร่งแจงจัดจตุรงค์ ลงมาสู่หงสา แลว้ ธให้หาเมืองออก บอกทกุ แดนทกุ ดา้ ว บอกทุกท้าวทุกเทศ
ท่วั ทกุ เขตทุกขอบ รอบสีมามณฑล ทราบนุสนธท์ิ ุกแห่ง ตา่ งตกแต่งแสะสาร แสนยาหาญมหมิ า
คลาบรรลเุ วยี งราช แลสระพราศสระพรง่ั ค่ังคับนับเหลือตรา ตา่ งภาษาตา่ งเพศ พิเศษสรรพแต่งตน
ข้าศกึ ยลแสยงฤทธ์ิ บพติ รธเทยี บทัพหลวง โดยกระทรวงพยุบาตร จักยาตราตรเู่ ชา้ เสด็จเข้านิเวศ
ไท้ เกรยี มอุระราชไหม้ หม่นเศรา้ ศรีสลาย อยนู่ า

โคลง๒ หาอนุชนวลนอ้ ง
๖/๗ ๏ พระผาดผายส่หู อ้ ง งามเสงยี่ มเฟย้ื มเฝ้า
หนมุ่ หน้าพระสนม เรยี มจักร้างรสแคล้ว
๗/๘ ๏ ปวงประนมนบเกล้า อยแู่ มอ่ ย่าละห้อย
อยถู่ ้าทูลสนอง แม่แล ฯลฯ
๘/๙ ๏ กรตระกองกอดแกว้
คลาดเคล้าคลาสมร
๙/๑๐ ๏ จาใจจรจากสร้อย
หอ่ นชา้ คืนสม

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ิตชิโนรส/ หน้า ๓

สือ่ ประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกว้าง ศรีสุทโธ

รา่ ย
๑๐/๒๓ ๏ เสร็จเสาวนยี ส์ ั่งสนม เนืองบังคมคาราช พระบาททนั นทิ รา จวนเวลาลว่ งสาง

พนื้ นภางค์เผือดดาว แสงเงินขาวขอบฟ้า แสงทองจา้ จับเมฆ รังสีเฉกฉายฉนั ไกแ่ กว้ ขันเจ้อื ยแจ้ว
ดุเหวา่ แหวว้ เสยี งใส จงึ่ บรมไทธริ าช ยรุ ยาตรยงั ท่สี รง ชาระองคบ์ นาน ทรงสุคนธ์ธารกลนิ่ ตรลบ
หอมอวลอบอายขจร ทรงบวรวภิ ูษิต สนับเพลาพิศพรายพร้อย ชายไหวย้อยยะยาบ ชายแครงทาบ
เครือวัลย์ รตั พัสตรพ์ รรณยรรยง ฉลองพระองคเ์ พริศแพร้ว มกรแกว้ เกยรู ตาบไพฑรู ยเ์ รืองจรัส
สะอ้ิงรัตนประพาฬ สอดสังวาลเฉวยี งองค์ มกุฎทรงเทริดเกศ อย่างอศิ เรศรามัญ สรรเป็นรูปอรุ
เคนทร์ เพญพะพานแผเ่ ศรยี ร แสงวิเชยี รช่อชว่ ง ธามรงคร์ ว่ งรุ้งพราย รายนพรัตน์ชัชวาล
เครอ่ื งอลงการโอ่อ่า งามสง่าขตั ติเยศ พระแสดงเดชผงั ผาย กมุ แสงกรายกรนาด ยรุ ยาตรอย่าง
ไกรสร จากศขี รคูหา ลลี ายังวังราช ไหว้บวั บาทบิตุรงค์ ขอลาองค์ท่านไท้ ไปเผดจ็ ดสั กรให้
เหอื ดเส้ียนศกึ สยาม สน้ิ นา

โคลง๒ ลาเสด็จศกึ ด้าว
๑๑/๒๔ ๏ พระฟงั ความลูกทา้ ว
ด่ังเบือ้ งบรรหาร

โคลง๓ อวยพระพรเลิศลน้
๑๒/๒๕ ๏ ภูบาลอนื้ อานวย แห่งเงอื้ มมือเทอญ พอ่ นา
จงอยุธย์อย่าพ้น

โคลง๔ เดชะ
๑๓/๒๖ ๏ จงเจรญิ ชเยศดว้ ย พอ่ ได้
ชาวอยธุ ย์อยา่ พะ วิรยิ ภาพ พอ่ นา
จงแพ้พนิ าศพระ ธิราชเจา้ จอมสยาม
ชนะแดส่ องทา่ นไท้

๑๔/๒๗ ๏ สงครามความเศกิ ซงึ้ แสนกล
จงพ่ออยา่ ยนิ ยล แตต่ น้ื
อยา่ ลองคะนองตน ตามชอบ ทานา
การศึกลึกเล่ห์พื้น ล่อเลยี้ วหลอกหลอน

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ติ ชโิ นรส/ หน้า ๔

สือ่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสทุ โธ

๑๕/๒๘ ๏ จงแจ้งแหง่ เหตุเบือ้ ง โบราณ
เป็นประโยชนย์ ุทธการ กลา่ วไว้
เอาใจทหารหาญ เรงิ ร่ืน อย่นู า
อย่าระคนปนใกล้ เกลอื กกลว้ั ขลาดเขลา

๑๖/๒๘ ๏ หนงึ่ รพู้ ยุหเศกิ ไสร้ สบสถาน
เจนจติ วิทยาการ กาจแกล้ว
รเู้ ชิงพชิ ัยชาญ ชุมคา่ ย ควรนา
อาจจักรอนรณแผว้ แผกแพพ้ ังหนี

๑๗/๓๐ ๏ หนึ่งรู้บาเหนจ็ ให้ ขนุ พล
อนั สมรรถมือผจญ จดื เส้ียน
อยา่ หย่อนวิรยิ ะยล อย่างเกยี จ
แปดประการกลเทีย้ ร ถ่องแทท้ างแถลง

๑๘/๓๑ ๏ จงจาคาพ่อไซร้ สงั่ สอน
จงประสทิ ธ์สิ มพร พ่อให้
จงเรืองพระฤทธ์ริ อน อรริ าช
จงพอ่ ลลุ าภได้ เผด็จดา้ วแดนสยาม

รา่ ย
๑๙/๓๒ ๏ เสดจ็ ส่ังความโอวาท ไทธ้ ประสาทพระพร แต่ภธู รเอารส ธกป็ ระณตรับคา

อาลาท้าวลีลาศ ยรุ ยาตรยังเกยชยั เสนาในเตรยี มทัพ สรรพพลห้าสบิ หม่ืน ขุนคชหืน่ หาญแกลว้
ขับช้างแกว้ พัทธกอ รอรับราชรมิ เกย ควาญเคยคดั ท้ายเทยี บ เสด็จย่างเหยียบหลงั สาร ทรงคชาธาร
ยรรยง อลงกตแก้วแกมกาญจน์ เครื่องพุดตานตกแต่ง แข่งสีทองทอเนตร ปักเศวตฉัตรฉานฉาย
คลายคชบาทยาตรา คลี่พยุหคลาดแคล้ว คลา้ ยนายทแกลว้ ย่างเย้ืองธงทอง แลนา ฯลฯ

โคลง๒ เดียรดาษพลคลาดแคล้ว
๒๐/๔๑ ๏ ถบั ถึงทวารกรงุ แกว้
คล่าคล้ายคลาขบวน

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ิตชโิ นรส/ หน้า ๕

สอ่ื ประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสทุ โธ

โคลง๓

๒๑/๔๒ ๏ ดว่ นเดนิ โดยโขลนทวาร พวกพลหาญแห่หน้า
ล้วนทแกลว้ ทกลา้ กลาดกลุม้ เกลอ่ื นสถล มารคนา ฯลฯ

โคลง๒ ตอนที่ ๓ พระมหาอปุ ราชายกทพั เขา้ เมอื งกาญจนบรุ ี

๒๒/๕๓ ๏ ยกพลผา่ นดา่ นกวา้ ง เสียงสนน่ั มา้ ชา้ ง
กกึ กอ้ งทางหลวง
๒๓/๕๔ ๏ ปวงประนมนบเกล้า งามเสงยี มเฟืย้ มเฝ้า
อยถู่ า้ ทลู สนอง
๒๔/๕๕ ๏ ล่วงลุด่านเจดีย์ สามองค์มีแห่งหนั้
แดนต่อแดนกนั นัน้ ฯลฯ

โคลง๔ อายสู
๒๕/๗๙ ๏ มาเดียวเปลี่ยวอกอา้ ละหอ้ ย
สถิตอยู่เออ้ งค์ดู บานเบกิ ใจนา
พิศโพน้ พฤกษ์พบู แนง่ เนอื้ นวลสงวน ฯลฯ
พลางคะนึงนุชน้อย

โคลง๔ แหนงนอน ไพรฤๅ
๒๕/๗๙ ๏ สลดั ไดใดสลดั น้อง เศกิ ไสร้
เพราะเพอ่ื มาราญรอน เสมอช่ือ ไมน้ า
สละสละสมร แมน่ แม้นทรวงเรียม ฯลฯ
นึกระกานามไม้ ยามสาย
หา่ งเศร้า
โคลง๔ วางเทวษ ราแม่
๒๖/๘๘ ๏ สายหยดุ หยุดกลิน่ ฟงุ้ หยุดได้ฉนั ใด ฯลฯ
สายบ่หยดุ เสน่หห์ าย
กคี่ นื กี่วันวาย
ถวลิ ทกุ ขวบค่าเช้า

ลิลติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ิตชโิ นรส/ หน้า ๖

สอื่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรีสทุ โธ

โคลง๔ รถั ยา
๒๘/๑๒๗ ๏ พลมอญเมลิ มดื ท้อง ชาติช้าง
อเนกนิกรอาชา เปลอื ยปลาบ
ทวนทองเถอื กทอตา เฟอ่ื งฟ้าปลิวปลาย
เทยี วธวชั แลสลา้ ง

รา่ ย
๒๙/๑๒๘ ๏ ฝา่ ยนครกาญจน จดั พลพวกดา่ น ผ่านไปสบื เอาเหตุ ในขอบเขตรามัญ

เขาก็พากนั รบี รดั ลัดเลด็ ลอดเลาะดง ตรงไปทางแม่กษตั รยิ ์ จดั กนั ซุ่มเปน็ กอง มองเอาเหตเุ อาผล
ยลนกิ รรามญั เดนิ แนน่ นันตน์ องเถอ่ื น เกลอ่ื นมาทั่วออกทิศ หวนั ก่อกจิ ดัสกร แก่พระนครตระหนัก
เห็นฉตั รปกั ห้าช้ัน กั้นบนเบ้ืองหลังสาร เขาก็ทราบการโดยขนาด ว่าอปุ ราชขนุ ทพั เร็วรบี กลับมาบอก
แดออกญาผา่ นเผา้ เจา้ นครกาญจนบุรนิ ยินยุบลขา่ วศกึ พิลึกลาญขวัญ แหลกแสกกมลทะท้าว
ร้าวอรุ ะขนุ เมอื ง เคืองใจราษฎร์ทุกผู้ รตู้ รลอดไพรน่ าย เขาทง้ั หลายตรกิ ัน ขวญั เก่ยี งกนิ เผือนเผือด
เลือดสลดหมดหน้า บเหน็ ถา้ ต่อรบ รู้ว่าทบบมิทาน รวู้ า่ ราญบมริ อด คิดเททอดครวั แตก แหกหนีหน้า
อย่าพะ เขามละบ้านเมอื ง เปลอื งเปลา่ ผหู้ มชู่ น ชวนกนั ซนกันซุก บุกปา่ ดงปา่ แดง แฝงเอาเหตเุ อาผล
ยลกระแหน่เศกิ ไสร้ เพื่อลงลักษณะให้ ส่งทา้ วแถลงความ ท่านนา

๓๐/๑๒๙ ๏ ชาวสยามครา้ มเศกิ สิ้น ท้ังผอง
นายและไพรไ่ ป่ปอง รบร้า
อพยพหลบหลีกมอง เอาเหตุ
ซกุ ซอ่ นหอ่ นให้ขา้ ศกึ ได้ไปเปน็

รา่ ย
๓๑/๑๓๑ ๏ ส่วนนเรนทรสมญา มหาอุปราชรามัญ ธกใ็ หผ้ ันพลผา้ ย ย้ายมาโดยทางเถือ่ น

ทัพหนา้ เคลอื่ นพลเดิม ลุลากระเพนิ บมหิ งึ จงึ่ พระยาจิดตอง ให้พลกรองเวฬู ปูเปน็ สะพานผา่ นชล
เรง่ เดนิ พลข้ามฟาก มากนกิ รค่งั คาม พวกชาวสยามเห็นตระหนกั จง่ึ ลงลักษณส์ ารส่ือ ใสช่ อ่ื ทวั่ ตัวขนุ
ถ้วนทกุ มุลทกุ นาย แดออกญามหาด ทลู บัวบาทมหบิ าล เขาก็รบั สารขึน้ ม้า รับมาเรว็ ฤๅช้า
บอกขอ้ เข็ญความ ท่านนา

ลิลติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ติ ชโิ นรส/ หน้า ๗

ส่ือประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ทุ โธ

โคลง๒ เสยี งสนัน่ ลัน่ เท้า
๓๒/๑๓๑ ๏ กองทพั ตามกันเต้า เพิกฤๅ
พา่ งพน้ื ไพรพงั
โดยมี
โคลง๔ ว่างวา้ ง
๓๓/๑๓๒ ๏ ดลยงั เวียงดา่ นด้าว ตอยต่อทัพนา
เมืองช่ือกาญจนบรุ ี อย่ไู ร้ใครแรม
ผ้ใู ดบอ่ อกตี ไถ่ความ
ยลแต่เหยา้ เรือนรา้ ง สกั ผู้
๓๔/๑๓๓ ๏ สอดแนมจกั จับถอ้ ย เหตหุ ่อน รแู้ ฮ
ฤๅบ่ได้ชาวสยาม เล่ห์แล้วหลีกหนี
จักสบื จกั เสาะถาม เนาเมอื ง
รวู้ า่ ชาวเมอื งรู้ สวาทไหม้
๓๕/๑๓๔ ๏ ธก็กรีธาทัพเข้า จิตท่าน ถวิลนา
ประทับอยู่แรมคืนเคือง ขุนแคน้ คบั ทรวง
คานงึ นชุ ไป่เปลอื ง บงั อร
เจ็บอรุ ะราชไข้ ถ่องฟา้
๓๖/๑๓๕ ๏ ระลวงราลึกอา้ หมดเทวษ
ยลแตแ่ สงศศิธร แมแ่ ม้นนวลจนั ทร์ ฯลฯ
แสงจนั ทร์บ่ส่องสมร แกล่ครวญ
ถวิลบ่ลมื นวลหน้า จักเพล้
๓๗/๑๔๐ ๏ พระฝืนทุกข์เทวษกลา้ เถื่อนท่ี นัน้ นา
ขับคชบทจรจวน อาจให้ชนเห็น
บรรลพุ นมทวน
เหตอุ นาถหนกั เอ้

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชติ ชิโนรส/ หน้า ๘

สื่อประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ุทโธ

๓๘/๑๔๑ ๏ เกิดเป็นหมอกมืดห้อง เวหา หนเฮย
ลมชือ่ เวรมั ภา พดั คลุม้
หวนหอบหักฉตั รา คชขาด ลงแฮ
แลธลุ กี ลดั กลมุ้ เกลือ่ นเพ้ียงจักรผัน
เสียงดวง แดเฮย
๓๙/๑๔๒ ๏ พระพลนั เหน็ เหตไุ ซร้ ตกตอ้ ง
ถนัดดัง่ ภูผาหลวง สนั่ ซดี พักตร์นา
กระหมา่ กระเหม่นทรวง เรยี กให้โหรทาย
หนักหฤทยั ท่านร้อง เจนไสย ศาสตร์แฮ
เหตุหา้ ว
๔๐/๑๔๓ ๏ ท้ังหลายล้วนจบแจง้ เกรงโทษ ท่านนา
เห็นตระหนักแน่ใน เกลือ่ นร้ายกลายดี
จักทูลบ่ทลู ไท ฉกุ เขญ็
เสนอแตด่ ีกลบรา้ ว ดอกไท้
ใจเจ็บ พระเอย
๔๑/๑๔๔ ๏ เหตุนผ้ี วิ เชา้ ช่วั เผด็จเส้ยี นศกึ สยาม ฯลฯ
เกดิ เมื่อยามเย็นดี ฟงั หู หนง่ึ นา
อยา่ ขนุ อย่าลาเค็ญ ซึง่ พร้อง
พระจักลลุ าภได้ ธรพรน่ั อยนู่ า
แต่แพด้ สั กร ฯลฯ
๔๒/๑๔๗ ๏ คร้ันฟงั บพิตรเพีย้ ง ไทถวิล อยเู่ ฮย
หหู นึง่ แหนงคาสู จดื สร้อย
ไปไ่ วห้ ฤทัยภู- บิตุเรศ พระแฮ
นึกเรง่ กร่งิ เกรงตอ้ ง เทวษไห้โหยหา

๔๓/๑๕๐ ๏ สระเทินสระทกแท้
ฤๅใคร่คลายใจจนิ ต์
คานงึ นฤบดินทร์
พระเรง่ ลานละห้อย

ลิลติ ตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ติ ชิโนรส/ หน้า ๙

สือ่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรีสทุ โธ

๔๔/๑๕๑ ๏ อา้ จอมจักรพรรดผิ ู้ เพญ็ ยศ
แม้พระเสียเอารส แก่เส้ียน
จักเจ็บอุระระทด ทุกขใ์ หญ่ หลวงนา
ถนัดด่งั พาหาเห้ียน หน่ั กลง้ิ ไกลองค์
ดัสกร
๔๕/๑๕๒ ๏ ณรงค์นเรศวร์ด้าว รบสู้
ใครจกั อาจออกรอน พลันมอด มว้ ยแฮ
เสยี ดายแผน่ ดินมอญ อืน่ ตา้ นทานเข็ญ
เหตบุ ่มมี อื ผู้- จอมถวลั ย์
ทดแท้
๔๖/๑๕๓ ๏ เอน็ ดูภูธเรศเจ้า ครองภพ พระเอย
เปลยี่ วอุระราชรัน- เพลี่ยงพล้าศึกสยาม
พระชนม์ชราครนั
เกรงบพิตรจักแพ้ ใจเจ็บ ใจนา
อกโอ้
โคลง๔ ผีฝาก พระเอย
๔๗/๑๕๔ ๏ สงครามคราน้ีหนัก ทีเ่ พล้ใครเผา
เรียมเรง่ แหนงหนาวเหน็บ เอองค์
ลูกตายฤใครเกบ็ ครู่ อ้ น
ผีจกั เท้งทโี่ พล้ ฤๅลุ แลว้ แฮ
๔๘/๑๕๕ ๏ พระเนานคั เรศอ้า จักแค้นคบั ทรวง
ฤๅบ่มใี ครคง ภูวดล
จักริจักเรมิ่ รงค์ บอ่ นใต้
พระจกั ขุ่นจักข้อน ชบุ ชีพ มานา
๔๙/๑๕๖ ๏ พระคณุ ตวงเพยี บพ้ืน กลบั เต้าตอบสนอง ฯลฯ
เตม็ ตรลอดแหลง่ บน
พระเกิดพระก่อชนม์
เกรงบ่ทนั ลกู ได้

ลิลติ ตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ติ ชโิ นรส/ หน้า ๑๐

สอ่ื ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ุทโธ

รา่ ย
๕๐/๑๕๘ ๏ เม่อื นนั้ เจา้ ธานินทร์ บรุ ินทรศักดิส์ มี า ทกุ บุราราชอาณาเขต ประเทศนครสิงห์

สรรค์ ศรีสพุ รรณทกุ ภาย เขากข็ ยายครวั ครอก ซอกไปซอ่ นไปซกุ บกุ ปา่ แดงปา่ ดง แลว้ ก็ลงลักษณ์
ข่าวสาร สง่ อาการเหตุหา้ ว มาบังคมทูลทา้ ว ธริ าชผ้ผู า่ นถวลั ย์ แลนา

โคลง๔ ตอนที่ ๔ สมเด็จพระนเรศวรทรงปรารภเรื่องตเี มอื งเขมร

๕๑/๑๕๙ ๏ ปางนั้นนฤเบศเบอ้ื ง บรู พา ภพแฮ
เฉลมิ พิภพอโยธยา ยิง่ ผู้
พระเดชด่งั รามรา- ฆพเข่น เขญ็ เฮย
ออกอเรนทรร์ ั่วรู้ เรง่ รา้ วราญสมร

๕๒/๑๖๐ ๏ ภูธรสถิตท้อง โรงธาร ท่านฤๅ
เถลงิ ภิมุขพิมาน มาศแต้ม
มนตรีชลุ ีกราน กราบแน่น เนืองนา
บดั บดีศวรแยม้ โอษฐ์เอ้อื นปราศรยั

๕๓/๑๖๑ ๏ ไตถ่ ามถงึ ทกุ ขถ์ ้อย ทวยชน
ต่างสนองเสนอกล แกท่ ้าว
พระดัดคดีผล ใดเยี่ยง ยกุ ด์ินา
เย็นอรุ ะฤๅร้าว ราษฎร์ร้อนห่อนมี

โคลง๔ การยุทธ์
๕๔/๑๖๒ ๏ นฤบดดี ารัสด้วย แผ่นโพ้น
ซึ่งจกั ยอกัมพชุ ดมโชค ชยั นา
พลบกยกเอาอตุ - แน่นนั้ วนั เมอื
นับดฤษถีน้ีโน้น

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชติ ชิโนรส/ หน้า ๑๑

สื่อประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกว้าง ศรีสุทโธ

โคลง๔ ทางชลา
๕๕/๑๖๓ ๏ พลเรอื พลรบท้อง ปกั ษใ์ ต้
เกณฑแ์ ตพ่ ลพารา นีมาศ เมอื งเฮย
ไปตีพุทไธธา- เรง่ ลอ้ มขอมหลวง
ตีป่าสกั เสรจ็ ให้
อสั ดง
โคลง๔ ร่วั หล้า
๕๖/๑๖๔ ๏ พระห่วงแตเ่ สยี้ น ควรคู่ เขญ็ แฮ
เกรงกระลบั กอ่ รงค์ ทพั ขอ้ ยคนื ถึง
คือใครจักคมุ คง ภกั ดี ท่านนา
อาจประกันกรุงถา้ กาจแกล้ว
มอบม่ิง เมืองเฮย
โคลง๔ เกลอื กช้าคลาคนื
๕๗/๑๖๕ ๏ พระพึงพิเคราะห์ผู้ ตกไถง
คอื พระยาจกั รี เพ่มิ พอ้ ง
พระตรัสแดม่ นตรี ครอเคร่า กูเฮย
กจู ักไกลกรุงแก้ว ปกหล้าแหล่งสยาม
๕๘/๑๖๖ ๏ เยยี วพ้นื ภพแผ่นด้าว เสยี ที
รพิ ิบัติพูนภยั ห่อนช้า
สกู ันนครใจ มาขวบ นี้เลย
กูจักพลนั คนื ปอ้ ง แน่แทก้ ทู าย
๕๙/๑๖๗ ๏ สงครามพึ่งแผกแพ้ บรรหาร หนเฮย
แตกเมอื่ ต้นปไี ป ใส่เกลา้
บร้างกระลบั มี จนถบั ถึงแฮ
มกี ็มีปีหน้า บอกเบอื้ งเคืองเข็ญ ฯลฯ
๖๐/๑๖๘ ๏ ท้ังหลายสดบั ถอ้ ยทา่ น
ยงั บเ่ ยื้อนสนองสาร
บดั ทตู นครกาญ-
พระยาอามาตยน์ าเฝ้า

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชติ ชิโนรส/ หน้า ๑๒

สื่อประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ทุ โธ

โคลง๒ ซ่งึ บดินทรด์ าลได้
๖๑/๑๗๐ ๏ พระเปรมปราโมทยไ์ ซร้ แถลงยบุ ลเหตุหา้ ว
สดับเบ้อื งบอกรงค์
๖๒/๑๗๑ ๏ ธใหห้ าองคน์ ้องทา้ ว

ท่านแจ้งทกุ อนั แลนา

ตอนที่ ๕ สมเดจ็ พระนเรศวรทรงเตรยี มการสศู้ กึ มอญ
รา่ ย

๖๓/๑๗๒ ๏ แลว้ ธบรรหารตระบดั วา่ เราจดั จตุรงค์ จะไปยงยอยุทธ์ ยังกมั พชุ พารา
ศึกมอญมาชิงควนั กันบใหไ้ ปออก บอกใหเ้ ตา้ โดยตก ควรจกั ยกไปยทุ ธ์ เปน็ มหสุ สวมหันต์ ปนั เอาชยั
ชิงชน่ื แลว้ ธก็อน้ื ออกพจน์ พระราชกฎประกาศ แก่เมืองราชบรุ ี เกณฑ์โยธีหา้ ร้อย คะค้อยไปซมุ่ ซ่อน
ดศู กึ ผอ่ นพลเดนิ ผา่ นลากระเพินโดยสะพาน เพ่งพลหาญเห็นเสร็จ ให้ระเห็จเข้าห่ัน บน่ั เรือกขาด
เป็นทอ่ น คอ่ นพวนขาดเป็นท่นุ เถกิงกรานกรนุ่ พลวกเผา อยา่ ใหเ้ ขาจบั ได้ เขากระดั่งไท้ ธริ าชเอ้ือน
โองการ สง่ั นา

โคลง๔ ไปท่ นั หงึ แฮ
๖๔/๑๗๓ ๏ นฤบาลสารเสร็จอา้ ง ด่านดา้ ว
ถับทูตทกุ เขตขัณฑ์ ลุถิ่น ท่านนา
สิงหส์ รรค์สุพรรณบรร- ถั่งถ้อยแถลงทูล
เขาเร่งนาเฝา้ ทา้ ว

๖๕/๑๗๔ ๏ บดีศูรสั่งให้อา่ น สารา
พระราชรบั บญั ชา ท่านไซร้
แถลงลักษณะทกุ ธา- นบี อก มานา
เสนอยบุ ลขา่ วใกล้ ศึกต้งั ในแดน

๖๖/๑๗๕ ๏ บัดมอญแล่นม้าลาด เลยแขวง
วเิ ศษชยั ชาญแสดง ข่าวซ้า
เขานาอักษรแถลง ถวายดับ น้ันนา
พระเร่งช่ืนฤๅชา้ ทข่ี ้อเขญ็ ความ

ลิลติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ิตชโิ นรส/ หน้า ๑๓

สื่อประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ทุ โธ

๖๘/๑๗๗ ๏ จอมสยามขามศึกไซร้ ไป่มี
บานกลเปรมปรดี ์ิ ปราบเสย้ี น
สองสรุ ิยกษัตรยิ ์ ตรสั ต่อ กนั แฮ
หาเลศมลายศึกเห้ยี น หั่นห้าวหายคม

๖๙/๑๗๘ ๏ สมเดจ็ เผยโอษฐอ์ ื้น ปรึกษา
แดภ่ ิมุขมาตยา ทั่วผู้
จกั โรมอรริ า- มัญเมอื่ น้ีแฮ
รับท่ถี ิน่ ฤๅสู้ นอกไซร้ไหนควร

๖๗/๑๗๖ ๏ ท้ังมวลหมู่มาตย์ซ้อง สารพลนั
ทลู พระจอมจรรโลง เลื่องหล้า
แถลงลกั ษณะปางบรรพ์ มาเทียบ ถวายแฮ
แนะทค่ี วรเสดจ็ ค้า เศิกไซรไ้ กลกรุง
ฯลฯ
๗๐/๑๘๐ ๏ โทไทท้ รงสดับถอ้ ย ทูลถวาย
ถกู หฤทัยทา่ นผาย โอษฐพ์ ร้อง
สูตรกิ ต็ รงหมาย เหมอื นตริ ตนู า
ตริบ่ตา่ งกนั ตอ้ ง ตอ่ น้าใจตู

๗๑/๑๘๑ ๏ ภูธรสั่งใหเ้ ทยี บ โยธี ทัพแฮ
ห้าหมื่นหมายบัญชี เรยี กได้
เกณฑ์เมอื งจตั วาตรี ไตรตรวจ เอานา
ยี่สบิ สามเมืองใต้ เตรยี บตั้งต่อฉาน

๗๒/๑๘๒ ๏ บรรหารให้จัดผู้ อาจอง
เอาพระศรไี สยณรงค์ ฤทธหิ์ า้ ว
เปน็ จอมพยุหยง ไปยวั่ ยุทธแฮ
นานิกรทัพทา้ ว ออกรา้ รอนเข็ญ

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ติ ชิโนรส/ หน้า ๑๔

ส่ือประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ทุ โธ

๗๓/๑๘๓ ๏ พระเห็นจกั เปลี่ยวขา้ ง ขนุ พล
เยียวบม่ ีเพ่ือนผจญ จ่งึ ใช้
พระราชฤทธานนท์ หนง่ึ ชว่ ย กันนา
เป็นปลดั ทัพให้ ศึกสทู้ ้งั สอง

๗๔/๑๘๔ ๏ กองหนา้ นฤนาทตงั้ เสร็จสาร ส่งั แฮ
เร็วเรง่ ห้าห่นั หาญ หักกลา้
บ่แตกต้านทาน มันรอด ไซร้ฤๅ
กูจักออกโรมร้า ศกึ ร้ายภายหลงั

๗๕/๑๘๕ ๏ ทั้งสองรับถอ้ ยทา่ น ทูลลา แลเฮย
ยกพยหุ แสนยา ยา่ งย้าย
โดนแดนทุกราธวา วายถิน่
ถงึ นหี่ นองสาหร่ายทา้ ย ทงุ่ กวา้ งทางหลวง

๗๖/๑๘๖ ๏ ปวงทัพปลูกค่ายสร้าง กลางสมร
ภมู ิพยหุ ไกรสร ศึกต้ัง
เสนาพลากร ต่างร่ืน เรงิ แฮ
คอยจกั ยอยุทธย์ ้งั อยถู่ ้าทางเข็ญ

ตอนที่ ๖ พระนเรศวรทรงตรวจเตรยี มทพั
รา่ ย

๗๗/๑๘๗ ๏ กษณะน้นั นเรนทร์ไท้ ธใหโ้ หรหามมหุตฤิ กษ์ ซึ่งจะเบิกพยุหบาตรา
จึ่งพระโหราผูร้ ูโ้ ศลก หลวงญาณโยคโลกทปี รีบคานวณทานาย ถวายพยากรณ์แกไ่ ท้
ทา้ วธไดจ้ ัตุรงคโชค อาจปราบโลกลาญรงค์ เชญิ บาทบงสุเ์ สด็จคลา จากอโยธยายามเชา้
เข้ารววิ ารมหันต์ วันสิบเอด็ ข้ึนคา่ ย่ารุง่ สองนาฬกิ า เศษสงั ขยาห้าบาท ในบษุ ยมาสดฤษถี
ศรีสวัสดิ์ฤกษ์อดุ ม บรมนรนิ ทร์ดาลสดบั ธให้ตรวจทัพเตรียมพล โดยชลมารคพย่หู ์ สู่ตาบลปากโมก
ครน้ั ณวันโชควนั ยาม พยหุ สงครามเขาตรวจ ทกุ หมู่หมวดสรรพเสรจ็ จงึ่ สมเดจ็ ภวู นาถ กบั บรมราช
อนชุ า ธกส็ รงธาราเสาวรภย์ ตรลบสคุ นธกาจร ทรงบวรวิภูษา รตั พสั ตราครูเนตร ชายแครงเทศ
เถือกพร้อย ชายไหวห้อยเหน็ เพรา พิศสนับพลายรรยง ฉลองพระองค์แลเลิศ ทบั ทรวงเพรศิ พราย
พรง้ิ สะอ้งิ รัตนไพฑรู ย์ แกว้ เกยรู สวมหตั ถ์ แสงนพรตั นม์ ลังเมลอื ง เรอื งธามรงคร์ ุง้ รว่ ง ชว่ งพรรเหา
เกา้ แกว้ แพร้วพรายนิว้ อัษฎางค์ พลางสองกษัตริยส์ วมทรง อลงกตกาญจนมกุฎ แสงเพชรผุดพุ่ง

ลิลติ ตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส/ หน้า ๑๕

สือ่ ประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสุทโธ

แพร้ว แกเ้ กา้ กอบแกมมาศ นาดกรกรายทายธนู ดูสองเจา้ จอมสยาม เฉกลกั ษณร์ ามรอนราพณ์
ปราบอเรนทร์ทกุ ดา้ ว พลางบพิตรไทท้าว ทา่ นเยือ้ งยงั ฉนวน นา้ นา
ฯลฯ
โคลง๔
๗๘/๑๙๗ ๏ ครั้นควรพชิ ัยฤกษ์พร้อม เพรียงสมัย
โหรคระหึมฆ้องชยั กกึ ก้อง
พฤฒพิ ราหมณพ์ รอกมนตรไ์ สย สังขเ์ ป่า ถวายนา
แตรตรลบเสยี งซ้อง แซ่ซ้นั บรรสาน
ฯลฯ
รา่ ย
๗๙/๒๐๐ ๏ พลนั ขยายพยุหบาตรา คลาเขา้ โขลนทวาเรศ สงฆ์สวดชเยศพุทธมนต์
ปรายประชลเฉลมิ ทพั ตามตารบั ราชรณยทุ ธ์ โบกกบี่ธชุ คลาพล ยลนาวาดาดาษ ดสู ระพราศสระพร่ัง
คั่งคับขอบคงคา แลมเหาฬารพ์ นั ลกึ อธึกทอ้ งแถวธาร ถบั ถงึ สถานปากโมก จึ่งพระจอมโลกลือเดช
เสดจ็ เถลงิ นิเวศวังทาง พลางธใหต้ รวจเตรียมพล โดยสถลพยหุ บาตร บอกพระราชกาหนด
กฎแกข่ นุ ทพั ขุนพล จักยกหพลยาตรา ในเวลาล่วงค่า ย่าสิบเอด็ สามบาท ครัน้ เข้าราษตรีสมยั
ภูวไนยตรัสตริการ ซ่งึ จะรอนราญอริราช ดว้ ยภมิ ุขมาตยากร จนจันทรลับเล่ือน เคลือ่ นเขา้ ตติยยาม
เจ้าจอมสยามไสยาสน์ เหนอื บรมอาสนก์ ่องแก้ว คล้ายคลา้ ยสบิ ทุ่มแคลว้ ทา่ นเคล้ิมหลับฝัน ใฝ่นา

โคลง๔ สงั หรณ์ เห็นแฮ
๘๐/๒๐๑ ๏ เทวญั แสดงเหตใุ ห้ หลัง่ ลน้
เห็นกระแสสาคร แดนตก ทิศนา
ไหลลบวนาดอน ทนี่ ้าหนองสาย
พระแตเ่ พง่ ฤๅพ้น

๘๑/๒๐๒ ๏ พระกรายกรย่างเยอ้ื ง จรลี
ลยุ มหาวารี เรีย่ วกว้าง
พอพานพะกมุ ภลี ์ หนึง่ ใหญ่ ไสรน้ า
โถมปะทะเจ้าชา้ ง จกั เคย้ี วขบองค์

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ติ ชโิ นรส/ หน้า ๑๖

สื่อประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสุทโธ

๘๒/๒๐๓ ๏ พระทรงแสงดาบแกว้ กับกร
โจมประจกั ฟนั ฟอน เฟือ่ งน้า
ต่างฤทธต์ิ ่างรบรอบ ราญชีพ กันแฮ
สระท้านทุกถ่ินท่าถ้า ทง่ ทอ้ งชลธี
ศกึ ธาร
๘๓/๒๐๔ ๏ นฤบดีโถมถีบสู้ มอดมว้ ย
ฟอนฟาดสงุ สมุ าร หายเหือด แหง้ แฮ
สายสินธุซ์ ่งึ นองพนานต์ เผด็จเสีย้ นเศกิ กษยั
พระเรง่ ปรีดาดว้ ย จอมถวลั ย์
ห่อนรู้
๘๔/๒๐๕ ๏ ทันใดดลิ กเจ้า พลางบอก ฝันนา
สร่างผทมถวลิ ฝนั ทถี่ อ้ ยตูแถลง
พระหาพระโหรพลนั ในมูล ฝันแฮ
เรว็ เร่งทายโดยกระทู้ แตไ่ ท้
ฝันใฝ่ น้ันฤๅ
๘๕/๒๐๖ ๏ พระโหรเหน็ แจง้ จบ ธิราชรเู้ ปน็ กล
ถวายพยากรณ์ทูล นองพนา สณฑ์เฮย
สบุ ินบดนิ ทร์สรู ทว่ มไซร้
หากเทพสงั หรณใ์ ห้ มัญหมู่ นนี้ า
ธเรศนนั้ อย่าแหนง
๘๖/๒๐๗ ๏ นสุ นธิ์ซ่ึงน่านน้า ภยั ชลา
หนปจั ฉิมทิศา เชษฐ์ผู้
คอื ทัพอริรา- น้ใี หญ่ หลวงแฮ
สมดั่งลกั ษณ์ฝนั ไท้ ศกึ ช้างสองชน

๘๗/๒๐๘ ๏ เหตแุ สดงแห่งราชพ้อง
ไดแ้ ก่อปุ ราชา
สงครามซึ่งเสดจ็ ครา
แท้จักถงึ ยุทธ์สู้

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชิตชโิ นรส/ หน้า ๑๗

สือ่ ประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ทุ โธ

๘๘/๒๐๙ ๏ ซ่ึงผจญอรริ าชดว้ ย เดชะ
เพอ่ื พระเดโชชนะ ศกึ น้า
คือองค์อมติ รพระ จกั มอด เมอื เฮย
เพราะพระหัตถห์ ากหา้ หัน่ ด้วยขอคม

๘๙/๒๑๐ ๏ เบ้ืองบรมขตั ติย์ทอ่ งท้อง แถวธาร
พระจักไล่ลุยลาญ เศิกไสร้
ริปบู ร่ อราญ ฤทธ์ิราช เลยพอ่
พระจักชาญชเยศได้ ดง่ั ท้าวใฝ่ฝนั

โคลง๒ สดบั พยากรณ์ไท้
๙๐/๒๑๑ ๏ ครัน้ บดินทรด์ าลได้ เพราะพระโหรหากแก้
งามประเสริฐเลิศลน้
ธิราชแผว้ พูนเกษม ทรงสภุ าภรณแ์ พรว้
๙๑/๒๑๒ ๏ เปรมปรดี ป์ิ ราโมทย์แท้

กลา่ วตอ้ งตามฝัน
๙๒/๒๑๓ ๏ พระพลันทรงเครื่องตน้

แหลง่ หลา้ ควรชม ชืน่ นา
๙๓/๒๑๔ ๏ สมเดจ็ อนุชนอ้ งแกว้

เพริศพร้อมเพราตา ยง่ิ แฮ

รา่ ย
๙๔/๒๑๕ ๏ สองขัตยิ ายรุ ยาตรา ยังเกยราชหอทัพ ขุนคชขับช้างเทยี บ ทวยหาญเพยี บ

แผ่นภู ดมู หิมาดาดาษ สระพราศพรอ้ มโดยขบวน องคอ์ ดิศวรสองกษัตรยิ ์ คอยนฤขตั รพชิ ยั บดั เดีย๋ ว
ไททฤษฎี พระศรสี ารรี กิ บรมธาตุ ไขโอภาสโศภิต ช่วงชวลติ พา่ งยล ส้มเกลย้ี งกลลกุ ่อง ฟอ่ งฟ้าฝา่ ย
ทักษณิ ผินแวดวงตรงทพั นบั คารบสามครา เป็นทกั ษิณาวรรตเวียน วา่ ยฉวัดเฉวียนอัมพร ผา่ นไป
อดุ รโดยดา้ ว พลางบพิตรโทท้าว ทา่ นตั้งสดุดี อยนู่ า

ฯลฯ

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ติ ชโิ นรส/ หน้า ๑๘

สอ่ื ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสทุ โธ

โคลง๔ วนั ทนา
๙๕/๒๑๘ ๏ พระเปรมปราโมทยน์ อ้ ม ฤทธแิ์ กล้ว
พลางพระทรงไอยรา นุภาพ พ้นแฮ
พระคเชนทร์ช่อื ไชยา- แผกแพ้ทกุ ภาย
อาจเข่นคชศกึ แผ้ว

๙๖/๒๑๙ ๏ พลายปราบไตรจักรอ้าง เอกิ ฤทธ์ิ
อาจปราบคชทกุ ทิศ ท่ัวไซร้
เอกาทศรถอศิ - วรเสด็จ ทรงนา
นาคเชนทเรศไท้ ธิราชเจ้าจอมสยาม ฯลฯ

ตอนท่ี ๗ พระมหาอปุ ราชทรงปรกึ ษาการศกึ แลว้ ยกทัพเขา้ ปะทะทพั หนา้ ของไทย
รา่ ย

๙๗/๒๒๘ ๏ ฝ่ายกองตระเวนรามญั อนั ขุนศกึ ธใช้ ใหเ้ อามา้ มาลาด คอยข่าวราชริปู
ดูทัพชาวพระนคร จกั ออกรอนออกรบ จักออกทบออกทาน เอากาการมาบอก แม้บออกตอ่ ติด
จกั ประชดิ เมืองถงึ จงึ สมงิ อะครา้ นขุนกอง รองสมงิ เป่อปลัดทัพ กบั สมิงซายมว่ น ทงั้ สามด่วนเดินพล
พวกพหลหมมู่ า้ ห้ารอ้ ยมามองความ ยลสยามยาตราทัพ อยู่ทา่ รับรายค่าย ขอบหนองสหร่ายเรียบ
พยูห์ ดกู องหน้ากองหลวง แลท้งั ปวงทราบเสรจ็ เร็วระเห็จไปทูล แด่นเรศรอุปราช คร้นั พระบาท
ไดส้ ดบั ธ กท็ ราบสรรพโดยควร ว่านเรศวรกษตั รา กับเอกาทศรุถ ยกมาแยง่ รงค์ แลว้ พระองค์
ตรัสถาม สามสมงิ นายกอง ถ้าจกั ประมาณพลไกร สกั เทา่ ใดดตู ระหนกั ตรัสซา้ ซักเขาสนอง
ว่าพลผองทัง้ เสร็จ ประมาณสบิ เจ็ดสิบแปดหมื่น ดูดาษดนื่ ท่งกวา้ ง ครนั้ เจ้าช้างทรงสดบั
ธกต็ รัสแก่ขุนทัพขนุ กอง วา่ ซึง่ สองกษัตริยก์ ลา้ ออกมาถา้ รอรับ เป็นพยุหทพั ใหญย่ ง คงเขาน้อย
กว่าเรา มากกวา่ เขาหลายส่วน จาเราดว่ นจโู่ จม โหมหกั เอาแต่แรก ตีใหแ้ ยกย่นยอ่ ย ค่อยเบาแรง
เบามือ เรว็ เร่งฮอื เขา้ หอ้ ม ล้อมกรุงเทพทวารตั ิ ชิงเอาฉัตรตัดเขญ็ เห็นไดเ้ วยี งโดยสะดวก
แลว้ ธส่งั พวกขุนพล เทยี บพหลทุกทพั สรรพแตย่ ามเสร็จ ตีสบิ เอ็ดนาฬิกา จักยาตราทัพขนั ธ์
กนั เอารุง่ ไว้หนา้ เร็วเรง่ จดั อย่าชา้ พรุ่งน้เี ช้าเราตี เทอญนา

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส/ หน้า ๑๙

สือ่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสทุ โธ

โคลง๔ ทกุ ตน
๙๘/๒๖๘ ๏ เสนรี บั ถ้อยท่าน ทกุ ผู้
ต่างเร่งตรวจเตรียมพล เริงร่าน อยู่แฮ
พลหาญห่นื หนรณ เข่นเส้ียนศกึ สยาม
คอยจกั ขับเค่ียวสู้

๙๙/๒๓๐ ๏ คร้นั ยามสบิ เอด็ แลว้ เวลา ลเุ อย
องค์อคั รอุปราชา หนอ่ ไท้
โสรจสรงรสธารา รวยรืน่ ฉมนา
เฉลมิ วเิ ลปน์ลบู ไล้ เฟื่องฟุง้ เสาวคนธ์ ฯลฯ

๑๐๐/๒๓๘ ๏ ภเู บนทรบ์ ่ายบาทขนึ้ เกยหอ
ขี่คชชอ่ื พทั ธกอ กาจกล้า
บ่เข็ดบ่ขามขอ เขาเงือด เงือ้ แฮ
มันตกติดหลงั หนา้ เสอื กเส้อื งสา่ ยเสย ฯลฯ
รา่ ย
๑๐๑/๒๖๗ ๏ สว่ นพระยาศรไี สยณรงค์ สองขุนคงควบทัพ กับพระราชฤทธานนท์
ทราบอนสุ นธสิ ัง่ ไท้ ธใหย้ าตรยกโยธี ออกโจมตีตัดศกึ แต่ยามดึกเดินพล เรง่ ขวายขวนเตรยี มทัพ
สรรพห้าหมน่ื โดยมี ตนพระยาศรขี ี่คช ปรากฏช่ือมาตงค์ พลายสุรงคเดชะ เมืองสงิ หะปีกขวา
ออกญาสรรค์ปกี ซ้าย เหจ็ คชผ้ายทุกมลู ขุนผคู้ ูก่ ากับ เปน็ ทัพหลั่งพร่ังพฤนท์ ขี่คชนิ ทรพาหะ
นามชนะจาบัง รงั ปกี ป้องกองขวา พระยาวิเศษชัยชาญ ขนุ หาญปกี อดุ ร เจา้ นครชัยนาท กองหน้าอาจ
โจมประจัญ ให้พระยาสพุ รรณผา้ ยพย่หู ์ ผู้ปีกซ้ายเมืองธน ทพั เมอื งนนทป์ กี ขวา ตรีเสนาเกา้ กอง
ลาลองเหล่าอาสา สา่ ศาสตราครบมอื ถอื กระลับกระลอก หอกดาบปนื และสาร แสนยาหาญแน่น
ขนดั รัดเร่งเท้าเร่งเทา โดยลาเนาลาดบั ถับถงึ โคกเผาเข้า พอยามเช้ายังสาย หมายประมาณโมง
ครบ ประทบทัพรามัญ ประทนั ทัพพมา่ ขบั ทวยกล้าเข้าแทง ขับทวยแขงเข้าฟนั สองฝา่ ยยนั ยนื ยทุ ธ์
อุดอึงโหเ่ อาฤกษ์ เอกิ อึงโห่เอาชยั สาดปนื ไฟยะแย้ง แผลงปนื พษิ ยะยงุ่ พุง่ หอกใหญ่คะคว้าง
ขวา้ งหอกชักคะไขว่ ไลค่ ะคลกุ บกุ บนั เง้ือดาบฟันฉะฉาด งา่ งา้ วฟาดฉะฉับ ขับปกี ซา้ ยเขา้ ดา
ขบั ปีกขวาเขา้ แดก แยกกันออกโรมรัน ปักกนั ออกโรมรณ ทนสศู้ กึ บม่ ิลด อดสู้ศกึ บม่ ิลาด อาจตอ่ อาจ
เขา้ รุก อุกต่ออุกเข้าร่า กลา้ ต่อกลา้ ชิงบ่นั กล่นั ต่อกลัน่ ชิงรอน ศรต่อศรยิงยืน ปืนตอ่ ปนื ยิงยนั
กทุ ณั ฑ์ตา่ งตอบโต้ โล่ต่อโล่ต่อตงั้ ด้งั ตอ่ ดัง้ ตอ่ ติด เขนประชิดเขนสู้ ตา่ วค่คู ู่ตา่ วตอ่ หอกหนั

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ติ ชโิ นรส/ หน้า ๒๐

ส่อื ประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ทุ โธ

รอ่ หอกรับ ง้าวงา่ จบั ง้าวประจญั ทวนผัดผันทวนทบ รบอลวนอลเวง ต่างบเกรงบกลวั ตวั ต่อตัวชงิ
มล้าง ช้างตอ่ ช้างชิงชน คนต่อคนต่อรบ ของา้ วทบทะกัน ตา่ งฟนั ตา่ งป้องปดั วางเสนดั หลังสาร
ขานเสียงศกึ กึกก้อง วอ่ งต่อวอ่ งชงิ ชัย ไวต่อไวชงิ ชนะ มา้ ไทยพะม้ามอญ ตา่ งเข้ารอนเข้าโหม
ทวนแทงโถมทวนทบ หอกเข้ารบรอหอก หลอกลอ่ ไขว่แคล้ว แยง้ ธนเู หนีย่ วนา้ ว ห้าวตอ่ ห้าวหกั หาญ
ชาญต่อชาญหกั เชี่ยว เร่ียวต่อเรี่ยวหักแรง แขนตอ่ แขนหักฤทธ์ิ ตา่ งประชิดฟอนฟัน ตา่ งประชนั ฟอน
ฟาด ลว้ นสามารถมอื ทัด ลว้ นสมรรถมอื ทาน ผลาญกันกนั ลงเต็มหล้า ผรา้ กนั ลงเต็มแหลง่ แบง่ กนั
ตายลงครนั ปันกันตายลงมาก ตากเต็มท่งเตม็ เถอื่ น ตากเต็มเผื่อนเตม็ พง ท่ยี ังคงบมิยู่ ทย่ี งั อยู่
บมหิ ย่อน ต่างต่อกรฮดึ ฮอื ตา่ งต่อมอื ฮึกฮัก หนกั หนนุ แน่นมาหนา ดาหนนุ แนน่ มาดาษ บ่รขู้ ยาดย่อ
ทพั บ่รูข้ ยับย่อศึก คะศึกเขา้ ต่อแกล้ว คะแคลว้ เข้าต่อกล้า ตา่ งชิงฆา่ ชงิ ห่นั ต่างชงิ บ่ันชิงฟัน
ปันกันยงิ กันแผลง ปันกนั แทงกันพุ่ง ยอยทุ ธ์ยุ่งบม่ แิ ตก แยกยทุ ธ์แย้งบม่ พิ ัง ทวยหนา้ หลังต้อนผ้าย
ทวยขวาซ้ายต้อนพล เข้าผจญจู่โจม โหมหกั หาญราญรบ ต่างทา่ วทบระนบั ตา่ งทา่ วทบั ระนาด
บ้างตนขาดหัวหวิ้น บ้างขาดน้ิ แขกเดด็ บอยากกระหนาบหน้าหลงั ไทยประนงั น้อยแง่ แผ่ออก
รบมริ อด ถอดถอยท้อรอรับ มอญขยบั ยกตาม หลากเหลือล้นพลเต้า เสยี งปืนตึงตน่ื เร้า เร่งครื้น
เครงครกึ อยนู่ า

โคลง๒ เฉกอสนุ ผี า่ หล้า
๑๐๒/๒๖๘ ๏ พันลึกลม่ ลน่ั ฟ้า ฤๅบร่ า้ งรู้แพ้
คือสหี สูส้ ีหกล้า
แหล่งเพยี้ งพก แลนา
๑๐๓/๒๖๙ ๏ ดังตรลบโลกแล้

ชนะผู้ใดดาล ฉงนนา
๑๐๔/๒๗๐ ๏ สองฝ่ายหาญใชช่ า้

ต่อแกล้วในกลาง สมรนา

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชโิ นรส/ หน้า ๒๑

ส่ือประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ุทโธ

โคลง๔ ตอนที่ ๘ พระนเรศวรทรงปรกึ ษายทุ ธวธิ เี อาชนะศกึ

๑๐๕/๒๗๑ ๏ ปางอภุ ัยภเู บศเบื้อง บูรพถ์ วัลย ราชยแ์ ฮ
เรียบพริ ิยพลพรรค์ พรัง่ พรอ้ ม
เจียนจวบรวิวรรณ รา่ งเร่ือ แลฤๅ
ทวยทชิ ากรน้อม นอบนิว้ เสนอทูล
ฯลฯ
๑๐๖/๒๗๒ ๏ เชิญไท้ยูรยาตรเตา้ เตยี งสนาน
ถวายมทุ ธาภสิ ติ ธาร เพรยี กพร้อง
ศวิ เวทวษิ ณบุ รรสาน สงั ขโ์ สรจ สรงแฮ
มหรทกึ ครึกเครงก้อง เกรกิ หล้าหวั่นไหว
ฯลฯ
รา่ ย
๑๐๗/๒๗๗ ๏ ฝา่ ยชพี อ่ ทวชิ าชาติ ราชปุรโิ สดม พรหมพิทยาจารย์ เบิกโขลนทวารโดย
กระทรวง ปวงละว้าเชน่ ไก่ ไขวส่ รวงพลผี ีสาง พลางธสง่ แสงอาชญา แต่หลวงมหาวิชัย ใจทระนง
องอาจ ยาตรตัดไมข้ ่มนาม ตามตารับไสยเพท บัดนฤเบศทรงสดบั เสยี งปนื ทพั แย้งยทุ ธ์ สุดอาเภอ
เลอไสต โปรดโองการธใช้ ให้หม่ืนทพิ เสนา เหจ็ อาชาเรว็ รีบ ถบี ไปสบื เอาการ เขารับสารข้ึนม้า
ควบบชา้ บหงึ ถึงท่ีทวยพลทัพ รับพลางถอยพลางลา่ มอญพม่าตามตดิ ประชิดไลอ่ ลวน ผจญรบั
อลหมา่ น ผ่านทอ้ งทง่ ท้องนา ดามาโดยแดนผลู ดคู ะคลาคะคล่า บ่รู้กีส่ า่ สบั สน เขาเอาตนหมืน่ หนงึ่
มา ซึง่ เนาในกองทพั กลับมา้ นามาเฝา้ จึ่งพระพทุ ธเจา้ อยู่หัว ตรัสถามตัวหมน่ื พล เยยี ใดกลจงึ่ พ่าย
เขาจาหน่ายเหตุสนอง วา่ เผอื ผองผาดผา้ ย ทา้ ยดอนเผาธญั ญา พอนาฬิกาหนง่ึ นับ ปะทะทับดัสกร
เขา้ ราญรอมรุมรกุ คลกุ คลีกนั หนกั หนา ปวงปัจจามิตรมาก หลากทกุ คราทุกครง้ั ตง้ั ตนต่อบมิคง
ตรงตนต่อบมิหยดุ เหลือจักยทุ ธ์จง่ึ ลาด ครนั้ พระบาทยนิ สาร ธก็บรรหารตระบัด ตรัสปรึกษาหาเลศ
แห่งเหตเุ พโทบาย ถ้วนทกุ นายทุกมลุ ทัว่ ทุกขนุ หมู่มาตย์ คาดความคิดทั้งมวล ควรยศใดใครเหน็
จักเขน่ เข็ญให้มอด จักขอดเข็ญใหม้ ้วย ด้วยถา่ ยเทเล่ห์ไหน วานเขอื ไขอยา่ อา เขาขานคาทา่ นถาม
สงครามครานหี้ นกั เชิญเสด็จพักพลหมน้ั แต่งทพั ซั้นไปหน่วง ถ่วงศึกไวจ้ งหนา รามือลงก่อนไสร้
ไวส้ ักครง้ั รง้ั รอ พอได้ทจี ึง่ ยาตร ยกพยุหบาตรออกราญ เหน็ ควรการชัยชอบ ธกต็ รสั ตอบมนตรี
ตรองคดดี ูแผก ฝ่ายเราแตกยน่ ยบั จักสง่ ทพั ไปทาน พอพลอยฉานสองซ้า คา้ บอยูบ่ หยุด ชอบถอย

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชิตชโิ นรส/ หน้า ๒๒

ส่อื ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ุทโธ

ทรุดอยา่ ร้งั ให้ศึกพลงั้ เสยี เชิง โดยละเลงิ ใจอาจ ยาตรตามตดิ ผดิ ขบวน ควรเรายกออกโรม
โหมหักหาญราญรงค์ คงชานะเศกิ ไสร้ ได้ด้วยงา่ ยด้วยงาม เขายินความยลชอบ นอบประณตแด่ไท้
ธให้หมื่นทพิ เสนา กบั หมน่ื ราชามาตย์ เหนิ หัยราชรีบร้อน ไปเตอื นต้อนกองนา เร็วเรง่ ลา่ อย่ารง้ั
ทวยพหลทวั่ ทง้ั ทราบข้อบรรหาร ท่านนา

โคลง๒ ไปบ่รอรง้ั ท้าย
๑๐๘/๒๗๘ ๏ บนานต่างตนผ้าย บมีผูอ้ ย่ตู ้าน

ถเ่ี ทา้ ผาดผงั มานา
๑๐๙/๒๗๙ ๏ ผนั หลังแล่นแผผ่ า้ น

ต่อสู้สักตน หน่ึงนา ฯลฯ

โคลง๓ เห็นไทยผันหนีหนา้
๑๑๐/๒๘๐ ๏ พวกพลทัพรามญั เทห่ ก์ ลไทยใชน่ ้อย
บเปน็ ทพั เปน็ ขบวนแท้
ไปบห่ ยดุ ยง้ั ชา้ ตนื่ ต้อนแตกฉาน น่านนา ประมาทประมาณหมิน่ หมั้น
๑๑๑/๒๘๑ ๏ ไป่แจง้ การแห่งเลห่ ์

ตา่ งเรง่ ติดเร่งตอ้ ย เร่งเต้าตีนตาม มานา
๑๑๒/๒๘๒ ๏ แลหลงั หลามเหลอื นบั

ถวลิ วา่ พา่ ยจริงแล้ ไล่ลา้ ระสา่ ระสาย ย่งิ นา
๑๑๓/๒๘๓ ๏ หมายละเลงิ ใจอาจ

เบาเรง่ เบาเชงิ ชน้ั ชนื่ หน้ามาสรลม สรลอนนา

ลิลติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ิตชโิ นรส/ หน้า ๒๓

สื่อประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ุทโธ

ตอนที่ ๙ ทัพหลวงเคลอ่ื นพล
ชา้ งทรงพระนเรศวรและพระเอกาทศรถฝา่ เขา้ ไปในกองทพั ขา้ ศกึ
โคลง๔
๑๑๔/๒๘๔ ๏ เบ้อื งบรมจักรพรรดิเกล้า กษัตรา
เถลงิ พิภพทวารา เกริ่นแกล้ว
สถติ เกยรัตนราชา อาสนโ์ อ่ องค์เอย
คอยฤกษเ์ บกิ ยุทธ์แผว้ แผน่ พ้นื หาวหน

๑๑๕/๒๘๕ ๏ บดั ดลวลาหกซือ้ ชระอบั อยู่แฮ
แห่งทิศพายัพยล เยอื กฟ้า
มลกั แลกระลายกระลบั ลวิ ล่ง ไปเฮย
เผยผ่องภาณุเมศจา้ แจม่ แจ้งแสงฉาน

๑๑๖/๒๘๖ ๏ คัคนานต์นฤราสร้าง ราคนิ
คือระเบยี บรัตนอินทนิล คาดไว้
บรสิ ทุ ธ์สิ ร่างมลทิน ถอ่ งโทษ อย่นู า
นกั ษตั รสวัสดเิ ดชได้ โชคชีศ้ ุภผล ฯลฯ

รา่ ย
๑๑๗/๒๘๙ ๏ เคล่อื นพลตามเกล็ดนาค ตามเต็มท่งแถวเถอ่ื น เกล่อื นกลน่ แสนยาทัพ

ถับปะทะไพรินทร์ สว่ นหัสดนิ อภุ ยั เจ้าพระยาไชยานภุ าพ เจา้ พระยาปราบไตรจกั ร ตรับตระหนกั
สาเนยี ง เสียงฆอ้ งกลองปืนศึก อึกเอกิ ก้องกาหลง เร่งคารนเรียกมัน ชันหูชูหางแล่น แปร้นแปร๋
แลคะไขว่ บาทย่างใหญด่ มุ่ ด่วน ปว่ นกิริยารา่ เริง บาเทงิ มนั คร่นั ครกึ เข้าสู้ศึกโรมราญ
ควาญคัดท้ายบมิอยู่ วู่วางวิ่งฉับฉิว ปลิวประเล่ห์สมพาน สา่ แสะสารแสนยา ขวาซา้ ยแซงหนา้ หลงั
ท้งั ทวยพลตนขนุ ถ้วนทกุ มลุ มวลมาตย์ ยาตรบทนั โททา้ ว ดา้ วศึกสสู้ องสาร ราญศึกสสู้ องไท้
ไรพ้ ิรยิ ะแหห่ ้อม พร้อมแตก่ ลางควาญคช กาหนดสโี่ ดยเสรจ็ เห็จเข้าใกลก้ องหนา้ ขา้ ศกึ ดูดาษเดียร
ธระเมียรหมูด่ สั กร มอญพมา่ ดาด่ืน เดินดุจคลื่นคลาฟอง นองนา่ นในอรรณเวศ ตรสั ทอดพระเนตร
เนืองบร โล่โรมรอนทวยสยาม หลามเหลือหล่งั ค่งั คับ ซบั ซ้อนแทรกสับสน ยลบเปน็ ทัพเป็นกอง

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ิตชโิ นรส/ หน้า ๒๔

ส่ือประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ทุ โธ

ธกไ็ สสองสารทรง ตรงเขา้ ถบี เขา้ แทง ดว้ ยแรงมันแรงกาย หงายงาเสยสารเศกิ เพิกพังพา่ ยบา่ ยตน
ปนปะไปไขว่ควา้ ง ชา้ งศกึ ไดก้ ล่นิ มัน หนั หวั หกตกกระหมา่ บา่ กันเล่ยี งกนั หลบ ประทบประทะอลวน
สองคชชนชาญเชยี่ ว เรยี่ วรณรงคเ์ ริงแรง แทงถืบฉัดตะลมุ บอน พม่ามอญตายกลาด ข้าศึกสาดปนื
โซรม โรมกฑุ ัณฑ์ธนู ดูดัง่ พรรษาซ้อง ไปต่ กต้องตนสาร ธุมาการเกดิ กระลบ อบอลเวงฟากฟ้า
ดูบ่รจู้ กั หนา้ หน่งึ ส้ินแสงไถง แลนา

โคลง๔ สมมุติ
๑๑๘/๒๙๐ ๏ จ่ึงไทเทเวศอ้าง เกศหล้า
มิ่งมหศิ วรมกฎุ ยายิง่ ยศแฮ
เฟือ่ งดา้ วดนิ ไหว
. เถลงิ ภพแผน่ อยธุ ย-
แสดงพระเดชฟุ้งฟา้

๑๑๙/๒๙๑ ๏ ภูวไนยผายโอษฐอ์ น้ื โชยงการ
แกเ่ ทพทุกถ่ินสถาน ฉช้นั
โสฬสพรหมพิมาน กมลาสน์ แลนา
เชิญชว่ ยชมุ โสตซน้ั สดบั ถอ้ ยตแู ถลง

๑๒๐/๒๙๒ ๏ ซึง่ แสร้งรังสฤษฏ์ให้ มาอบุ ัติ
ในประยรู เศวตฉัตร สืบเช้อื
หวังผดุงบวรรัตน ตรสั เยศ ยืนนา
ทานกุ พระศาสน์เกื้อ กอ่ สรา้ งแสวงผล

๑๒๑/๒๙๓ ๏ กลใดไปช่ ่วยแผ้ว นภา ดลฤๅ
ใสสรวา่ งธมุ า มดื มว้ ย
มลักเลง็ เหล่าพาธา ทวยเศิก สมรแฮ
เหน็ ตระหนักเนตรด้วย ดง่ั นแ้ี หนงฉงาย
โอษฐพ์ ระ
๑๒๒/๒๙๔ ๏ พอถวายวรวากย์อา้ ง ตื่นฟา้
ดาลมหาวาตะ พานพัด หาวแฮ
ทรหึงทรหวลพะ- จรัสด้าวแดนสมร
หอบธมุ างคจ์ างเจ้า

ลิลติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส/ หน้า ๒๕

สื่อประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ุทโธ

๑๒๓/๒๙๕ ๏ ภธู รเมลิ อมิตรไท้ ธารง สารแฮ
ครบสบิ หกฉตั รทรง เทริดเกลา้
บจ่ วนบจ่ วบองค์ อปุ ราช แลฤๅ
พลางเรง่ ขับคชเต้า แตต่ งั้ ตาแสวง
ทฤษฎี แลนา
๑๒๔/๒๙๖ ๏ โดนแขวงขวาทิศทา้ ว หน่ึงไสร้
บดั ธ เหน็ ขุนกรี เรียงคัง่ ขเู ฮย
เถลงิ ฉัตรจตั ุรพิรีย์ ขอ่ ยชี้เณอนาม
หนแหง่ ฉายาไม้ คะเนนึก อยู่นา
นกั โน้น
๑๒๕/๒๙๗ ๏ ปน่ิ สยามยลแท้ท่าน แลหลาก หลายแฮ
ถวิลว่าขนุ ศกึ สา- เพ่งเพีย้ งพศิ วง
ทวยทพั เทยี บพันลึก
ครบเคร่ืองอุปโภคโพน้ ฃขับคเชนทร์บ่ายหนา้
พักตร์ท่านผ่องฤๅเศร้า
โคลง๒ โซรมปืนไฟไป่ตอ้ ง
๑๒๖/๒๙๘ ๏ สองสรุ ยิ พงศ์ผา่ นหลา้

แขกเจา้ จอมตะเลง แลนา
๑๒๗/๒๙๙ ๏ ไป่เกรงประภาพเท่าเผา้

สเู้ สย้ี นไปห่ นี หน้านา
๑๒๘/๓๐๐ ๏ ไพรีเร่งสาดซอ้ ง

ตื่นเต้าแตกฉาน ผา้ นนา

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ติ ชิโนรส/ หน้า ๒๖

สอ่ื ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ุทโธ

โคลง๔ ตอนท่ี ๑๐ ยุทธหตั ถี และชยั ชนะของไทย

๑๒๙/๓๐๑ ๏ นฤบาลบพติ รเผา้ ภวู นา ยกแฮ
ผายสหิ นาทกถา ทา่ นพรอ้ ง
ไพเราะราชสุภา- ษติ สอื่ สารนา
เสนอบ่มีขอ้ ข้อง ขุน่ แคน้ คาไข

๑๓๐/๓๐๒ ๏ อ้าไทภูธเรศหล้า แหลง่ ตะเลง โลกฤๅ
เผยพระยศยนิ เยง ย่านแกลว้
สิบทิศทวั่ ลือละเวง หว่นั เดช ท่านนา
ไปเ่ รม่ิ รอฤทธิ์แผ้ว เผือดกลา้ แกลนหนี

๑๓๑/๓๐๓ ๏ พระพี่พระผูผ้ ่าน ภพอตุ - ดมเอย
ไปช่ อบเชษฐ์ยนื หยุด รม่ ไม้
เชิญราชรว่ มคชยทุ ธ์ิ เผยยอเกยี รติ ไวแ้ ฮ
สบื กวา่ สองเราไสร้ สุดสิน้ ฤๅมี

๑๓๒/๓๐๔ ๏ หัสดรี ณเรศอา้ ง อวสาน นน้ี า
นบั อนาคตกาล ห่อนพ้อง
ขตั ติยายทุ ธบ์ รรหาร คชคู่ กนั แฮ
คงแต่เผอื พ่ีน้อง ตราบฟา้ ดินกษัย

๑๓๓/๓๐๕ ๏ ไวเ้ ปน็ มหรสพซอ้ ง สุขศานติ์
สาหรับราชสาราญ เรม่ิ ร้งั
บาเทงิ หฤทัยบาน ประดิยุทธ์ น้ันนา
เสนอเนตรมนุษยต์ งั้ แต่หล้าเลอสรวง

๑๓๔/๓๐๖ ๏ ป่วงไท้เทเวศท้งั พรหมมาน
เชญิ ประชุมในสถาน ทนี่ ้ี
ชมชืน่ คชบาราญ ตูต่อ กันแฮ
ใครเช่ยี วใครชาญชี้ ชเยศอ้างอวยเฉลมิ

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชโิ นรส/ หน้า ๒๗

สื่อประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรีสทุ โธ

๑๓๕/๓๐๗ ๏ หวันเริ่มคุณเกยี รติกอ้ ง กลางรงค์
ยนื พระยศอยคู่ ง คู่หลา้
สงครามกษตั รยิ ท์ รง ภพแผ่น สองฤๅ
สองราชรอนฤทธ์ิรา้ เรื่องร้สู รเสรญิ
พรรณนา
๑๓๖/๓๐๘ ๏ ดาเนนิ พจน์พากยพ์ ร้อง ทา่ นแจ้ง
องค์อัครอปุ ราชา นะนกึ หาญเฮย
กอบเกิดขตั ตยิ มา- วนดว้ ยโดยถวลิ
ขับคชเข้ายุทธแ์ ย้ง ด่ โททรง
หนึ่งอ้าง
๑๓๗/๓๐๙ ๏ หัสดนิ ปิ่นธเรศไท้ คลอาสน์ มารเอย
คือสมิทธมิ าตงค์ ไขว่แคว้งแทงโถม
หน่ึงคอื ศิรเิ มขลม์ ง บารู
เศยี รส่ายหงายงาควา้ ง เชิดดา้
ไวว่อง นกั นา
๑๓๘/๓๑๐ ๏ สองโจมสองจ่จู ้วง เขน่ เขี้ยวในสนาม
สองขัตตยิ สองขอชู เลอพศิ นาพ่อ
กระลึงกระลอกดู ศึกสร้าง
ควาญขับคชแข่งค้า รบราพณ์ แลฤๅ
อ่ืนไทไ้ ปเ่ ทยี ม
๑๓๙/๓๑๑ ๏ งามสองสุรยิ ราชล้า ขนุ ตะเลง
พา่ งพชั รินทรไพจิตร หยอ่ นห้าว
ฤๅรามเริม่ รณฤทธิ์ องั กุศ ไกวแฮ
ทุกเทศทกุ ทิศอ้าง ทา่ นส้ศู ึกสาร

๑๔๐/๓๑๒ ๏ ขุนเสียมสามรรถตา้ น
ขนุ ต่อขนุ ไปเ่ ยง
ยอหตั ถเ์ ทดิ ลบองเลบง
งามเร่งงามโทท้าว

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส/ หน้า ๒๘

สื่อประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ทุ โธ

๑๔๑/๓๑๓ ๏ คชยานขัตตเิ ยศเบื้อง ออกถวลั ย์
โถมปะทะไปท่ นั เหยยี บยัง้
สารทรงราชรามญั ลงลา่ ง แลนา
เสยส่ายทา้ ยทนั ต์ทง้ั คคู้ ้าคางเขิน
เชงิ ชิด
๑๔๒/๓๑๔ ๏ ดาเนินหนนุ ถนัดได้ ตกดา้ ว
หนอ่ นเรนทรทศิ ราร่อน ขอแฮ
เสด็จวราฤทธ์ิ อยเู่ พย้ี งจักรผนั
ฟอนฟาดแสงของา้ ว สยามมนิ ทร์
หอ่ นพ้อง
๑๔๓/๓๑๕ ๏ เบอื้ งน้ันนฤนาถผู้ ฤๅถกู องคเ์ อย
เบ่ยี งพระมาลาผิน ปัดด้วยขอทรง
ศสั ตราวุธอรินทร์ ทวารตั ิ
เพราะพระหตั ถห์ ากป้อง ตกใต้
คอคช เศกิ แฮ .
๑๔๔/๓๑๖ ๏ บัดมงคลพ่าห์ไท้ ทว่ งทอ้ ทีถอย
แว้งเหวี่ยงเบ่ยี งเศยี รสะบัด ในรณ
อุกคลุกพลุกเงยงัด พา่ ยฟอ้ น
เบนบา่ ยหงายแหงนให้ เผดจ็ คู่ เข็ญแฮ
ขาดดา้ วโดยขวา
๑๔๕/๓๑๗ ๏ พลอยพลา้ เพลียกถา้ ท่าน ยลสยบ
บัดราชฟาดแสงพล- ทา่ วดน้ิ
พระเดชพระแสดงดล สังเวช
ถนัดพระอังสางขอ้ น สฟู่ ้าเสวยสวรรค์

๑๔๖/๓๑๘ ๏ อุรารานร้าวแยก
เอนพระองคล์ งทบ
เหนอื คอคชซอนซบ
วายชวิ าตมส์ ิ้นสุด

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส/ หน้า ๒๙

สื่อประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ุทโธ

๑๔๗/๓๑๙ ๏ บ้นั ทา้ ยคชาเรศท้าว ไทยไผท
ถึงพริ าลยั ลาญ ชีพมล้าง
เพราะเพือ่ พิพิธไพ- รรี าช แลนา
โซรมสาดตราดปนื ขว้าง ตอกตอ้ งตนสลาย
นฤบาล
๑๔๘/๓๒๐ ๏ ฝ่ายองคอ์ ศิ วรนาถน้อง ยาตรเต้า
แสดงยศคชยุทธยาน ฤทธิร์ าช แลฤๅ
มางจาชโรราญ เขน่ ค้าบารู
เรว็ เรง่ คเชนทรเขา้ เชงิ ชน
เทิดใต้
๑๔๙/๓๒๑ ๏ บัดภูธเรศพา่ ห์ได้ เซซวน ไปแฮ
ลงล่างง้างโททนต์ เพลยี่ งพล้ังเสยี ที
พชั เนยี งเบย่ี งเบนตน ของอน
หัวปัน่ หันข้างให้ บัน่ เกลา้
เมอื ชีพ แลเฮย
๑๕๐/๓๒๒ ๏ ภูมมี ืองา่ ง้าว พน่ี ้องสองไท
ฟันฟาดขาดคอบร จุลจกั ร .
อินทรยี ์ซบกญุ ชร ท่าวซ้า
เผลพระเกยี รติผา่ นเผา้ ปืนป่าย เอาเฮย
อยเู่ บอ้ื งบนสาร
๑๕๑/๓๒๓ ๏ ทนั ใดกลางคชเจา้ เดโช
มลายชิพิตลาญทกั ท่านทา้ ว
เหลอื หลามเหลา่ ปรปกั ษ์ ผา่ นแผ่ ภพนา
ตรึงอกพกตกขวา้ ศึกสู้เสยี สอง

๑๕๒/๓๒๔ ๏ พระราญอริราชดว้ ย
สท่ี าสสนองบาทโท
พระยศยงิ่ ภยิ โย
สองรอดโดยเสด็จด้าว

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ิตชโิ นรส/ หน้า ๓๐

สือ่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรีสุทโธ

รา่ ย
๑๕๓/๓๒๕ ๏ จ่ึงกองพยุหทวยทัพ สรรพหลงั หน้าขวาซา้ ย ผ้ายทันธบิ ดินทร์ ขณะอรินทร

พนิ าศ ขาดคอคชสองเสร็จ ต่างรบี ระเหจ็ เข้าโรม โหมหักหาญราญรกุ บกุ บัน่ ฟนั แทงฆา่ พม่ามอญ
ไทยใหญ่ ไลล่ า้ งลาวดาษดวน ไล่มล้างยวนดาษดน่ื ตน่ื กนั แตกกนั ตายหลายเหลอื นับเนืองนอง
กองกา่ ยกายรายหวั ตวั ขาแขนเดด็ ดาษ กลาดกลางทง่ กลางเถือ่ น เกลือ่ นกลางดงกลางดอน
แลน่ ซอกซอนซนซุก บกุ ทกุ ภายพา่ ยแพ้ เพราะพระเดชท่านแท้ หากใหข้ าดเข็ญ แลนา

โคลง๒ เชี่ยวกวา่ เช่ียวเหลืออ้าง
๑๕๔/๓๒๖ ๏ เหน็ ประภาพเจ้าช้าง พวกอเรนทรด์ ่วนด้น

เอกิ อ้ืออัศจรรย์ ยิ่งนา
๑๕๕/๓๒๗ ๏ ขวัญหนดี ฝี อ่ พ้น

ดดั ดั้นทางทวน ไปนา ฯลฯ

โคลง๔ ตอนท่ี ๑๑ พระนเรศวรทรงสรา้ งสถปู และปนู บาเหนจ็ ทหาร

๑๕๖/๓๓๒ ๏ ราชาชเั ยศอนื้ โองการ
รังสฤษฏ์พระสถปู สถาน ท่ึมล้าง
ขุนเข็ญคู่ราบาญ สวมศพ ไว้แฮ
หนตระพงั ตรุสร้าง สืบหลา้ แหลง่ เฉลิม

รา่ ย
๑๕๗/๓๓๓ ๏ เสร็จเร่ิมรณแลว้ ไสร้ ธใหเ้ จา้ เมืองมลว่ น ถว้ นท้ังคชหมอควาญ จาทูลสาร

เสียรงค์ องค์อปุ ราชเอารส ขาดคชลาญชพี รบี เรว็ ยาตรอยา่ หึง ไปแจ้งองึ กฤษฎาการ แดม่ หิบาล
ผู้เผา้ เจ้าแผน่ ภพหงสา แล้วธใหค้ ลาพยหุ ทัพ กลับคนื ครองครอบเหลา้ เถลงิ อยุธยเย็นเกล้า
ทว่ั ทวยสยาม ส้ินนา

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ติ ชิโนรส/ หน้า ๓๑

สอ่ื ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสทุ โธ

โคลง๔ ฟูภ่ พ
๑๕๘/๓๓๔ ๏ กรุงรามฤทธ์เิ ฟื่องฟา้ ชอบพน้
ตระบัดบพิตรปรารภ คงคู่ เสดจ็ นา
เจ้ารามราฆพ ต่อดว้ ยดัสกร
ตาแหนง่ กลางชา้ งตน้ เถลิงงาน
๑๕๙/๓๓๕ ๏ กุญชรวรพ่าห์ทา้ ย บั่นเส้ยี น
องค์อนชุ นฤบาล ชเยศ ยง่ิ นา
ขุนศรีคชคงชาญ เพื่อนไท้ในรณ
สนองบาทยาตรยุทธ์เที้ยน โดยเสดจ็
๑๖๐/๓๓๖ ๏ สองผจญอริราชดว้ ย ท่านให้
คณุ ขอบตอบบาเหนจ็ ทกุ ส่งิ สรรพแฮ
ครบเครื่องอุปโภคเสรจ็ อีกทง้ั ทวยเชลย
เงินและทองทาสใช้ บรรหาร
๑๖๑/๓๓๗ ๏ แลว้ เผยพจนารถชน้ั ที่ม้วย
ยกชอบกอบบานาญ กลางคช หนงี่ นา
นายมหานุภาพควาญ ศกึ สู้เสยี ตน
หมนื่ ภักดศี วรดว้ ย ปนู ยศ
๑๖๒/๓๓๘ ๏ นบัดดลดารัสให้ ท่วั ท้ัง
ทรัพยส์ ่ิงศรสี ารด ความชอบ เขานา
บตุ รทารท่านแทนทด
สมทีภ่ กั ดีตัง้ ตอ่ เหง้าเผา่ เฉลิม

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานชุ ิตชโิ นรส/ หน้า ๓๒

สื่อประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ุทโธ

รา่ ย
๑๖๓/๓๓๙ ๏ เพ่ิมบาเหนจ็ เสรจ็ ไซร้ ธให้เชญิ พระอยั การศกึ ปรึกษาโทษขุนทัพ สรรพทัง้

มวลหมมู่ าตย์ ว่าอรริ าชริปู ยกพยหู เหยยี บเขต ประเวศชานเวียงชัย พระบาทไทธท้งั สอง ปองพระ
ศาสน์อารงุ ผดงุ ชุมชที วิชาติ ทว่ั ทวยราษฎรป์ ระชา ไป่ระอาออกท้อ ขอ้ ลาเคญ็ พระองค์ ทรงพระอตุ
สาหภาพ เสดจ็ ปราบราชอรี ปวงมนตรีนายทัพ สรรพทุกตนทกุ ตวั กลวั อเรนทร์เหลือล้น พ้นยิ่งพระ
ราชอาชญา ไปย่ าตราพลขนั ธ์ ทนั เสดจ็ ด้าวรณรงค์ มละสารทรงสองเตา้ เข้าทา่ มกลางปัจนกึ ถึงสู้
ศกึ หัสดี มชี เยศเสร็จสรรพ โทษขุนทัพทงั้ มวล ควรประการใดไสร้ โดยระบอบแบบไว้ แตเ่ บื้องโบราณ
รีตนา ฯลฯ

โคลง๓ ดารัสโดยเหตหุ ้นั
๑๖๔/๓๔๓ ๏ ถวายพพิ ากษาชัน้ วนั บณั รสไี ซร้
พนั ธนาไวแ้ ล้
แห่งเบือ้ งบันทึก โทษนา
๑๖๕/๓๔๔ ๏ คานึงนึกบาปใกล้

จวบเขา้ ควรงด หน่อยนา
๑๖๖/๓๔๕ ๏ กาหนดพรุกเพญ็ แท้

ตรตุ ร้ึงตรากขงั มนั่ นา

โคลง๓ ลว่ งอุโบสถเสดจ็ แล้ว
๑๖๗/๓๔๖ ๏ ต้ังแตป่ าฏบิ ท

เร่งสฤษฏโ์ ทษอยา่ แคล้ว คลาดด้าวดาเนนิ บทนา

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานชุ ิตชิโนรส/ หน้า ๓๓

สอื่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกว้าง ศรสี ุทโธ

ตอนที่ ๑๒ สมเด็จพระวนั รตั ขอพระราชทานอภยั โทษ
รา่ ย

๑๖๘/๓๔๗ ๏ ไป่เกนิ กาลทา่ นสั่ง กระท่ังแรมสิบห้าค่า ย่าสองนาฬกิ าปลาย
ทางนงายพอเสร็จ จ่ึงสมเด็จพระวันรตั วดั ปา่ แก้วแคล้วคลา กับราชาคณะสงฆ์ ยสี่ ิบหา้ องคส์ อง
แผนก แฉกงาสานสรลา้ ย ผา้ ยลุยังวงั ราช พระบาทธให้นิมนต์ ดลเรอื นรตั นมาฬก ตกแต่งอาสน์
ลาดเจยี ม เตรียมเสร็จสงฆ์สสู่ ถติ บพิตรกรกรรมพมุ ชมุ บรรพชิตแช่มช่ืน ขนุ ชีอนื้ อวยพร ถามข่าวจร
จอมภพ ซ่งึ เสด็จรบพารณ จนอเรนทรพนิ าศ ขาดคอคชในรงค์ จ่งึ พระองค์อิศเรศ บรรหารเหตุจาบงั
จอมสงฆ์ฟังซน้ั ขาน พระราชสมภารมีชัย ใดทวยบาทมูลกิ า ตอ้ งอาชญายนิ แหนง ตรสั แสดงโดยดับ
วา่ นายทัพทั้งผอง เกณฑ์เขา้ กองพยหู ์ โยมสองตูต่อเข็ญ มันเห็นเศิกสระทก ตระดกดาระรัว ยงิ่ กวา่
กลวั สวามศิ บเตา้ ติดตตู ้อย มละแต่ขอ้ ยสองคน เขา้ โรมรณราวศิ ในอมิตรหมกู่ ลาง แสนเสนางค์
เนืองบร จนราญรอนไอยเรศ ลุชเยศมฤตยู จง่ึ ได้ดูหนา้ มนั เพ่อื มหันตบารเมศ เบ้ืองบุเรศบารงุ
ผดงุ เดชเผอื พ่ีนอ้ ง ผิบพอ้ งบุญบูรพ์ ไอยศรู ย์เสยี มภพ ตรลบเลือ่ งขามนามตะเลง ลอื ละเวงธาษตรี
เปน็ ธรณหี งสา เส่อื มกฤตยาสยามยศ สาหสสหากมากมวล ควรลงทัณฑถ์ ึงม้วย ด้วยพระอยั การศกึ
จารกึ ชอ่ื ชั่วฟา้ ไว้เปน็ ขนบภายหนา้ อยา่ ให้ใครยลเยย่ี งนา

โคลง๔ จอมชี
๑๖๙/๓๔๘ ๏ สมเด็จพนรัตเจ้า ท่านให้
ฉลองพจนร์ าชวาที บัวบาท พระนา
ทวยทลู ละอองธลุ ี บทเบ้อื งเรณู
พนื้ ภกั ดีตอ่ ใต้

๑๗๐/๓๔๙ ๏ ดผู ดิ ไปร่ กั ท้าว ไป่เกรง
แผกระบอบแต่เพรง หอ่ นพ้อง
พระเดชหากแสดงเอง อานาจ พระนา
เสนอทกุ ทวยธเรศกอ้ ง เกียรติอา้ งอศั จรรย์
ฯลฯ เผดจ็ มาร
พน่ี ้อง
๑๗๑/๓๕๗ ๏ พระตรโี ลกนาถแผว้ อรนิ าศ ลงนา
เฉกพระราชสมภาร เกยี รตทิ ้าวทุกภาย
เสดจ็ ไร้พิรยิ ะราญ
เสนอพระยศย่ิงยินกอ้ ง

ลลิ ิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส/ หน้า ๓๔

สอื่ ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ทุ โธ

๑๗๒/๓๕๘ ๏ ผิวหลายพยุหยทุ ธ์ร้า โรมรอน
ชนะอมิตรมวลมอญ มั่วมล้าง
พระเดชบ่ดาลขจร เจรญิ ฤทธ์ิ พระนา
ไปทวั่ ธเรศออกอ้าง เอิกฟ้าดนิ ไหว

๑๗๓/๓๕๙ ๏ อยา่ ไทโทมนัสนอ้ ย หฤทยา
เพ่อื พระราชกฤษฏา แต่กี้
ทกุ ทวยเทพคณา ซมุ ซว่ ย พระเอย
แสดงพระเดโชชี้ ชเยศไวใ้ นสนาม
ขอบพิตรอยา่ ข้อง
โคลง๓ ทา่ นนา
๑๗๔/๓๖๐ ๏ สมดั่งความตพู ร้อง ฤๅสนเท่หเ์ ล่หแ์ ล้
ขุน่ แคน้ เคอื งกมล นน้ี า
๑๗๕/๓๖๑ ๏ โดยยบุ ลถ่องแท้
ถูกถ้อยแถลงการณ์

รา่ ย
๑๗๖/๓๖๒ ๏ ปางนฤบาลบดนิ ทร์ ยินสมเดจ็ พระวนั รตั จาแนกอรรถบรรยาย

ถวายวสิ ัชนาสาร โดยพสิ ดารพรรณนา เสนอสมญายศโยค พระบรมโลกโมลี ดว้ ยวิธอี ปุ มาแหง่
กฤษฎาภนิ ิหาร ดาลมนสั ชุม่ ชน้ื ต้ืนเต็มปรดี ปิ์ ราโมทย์ โอษฐอ์ อก้นื สาธู ชูพระกรกรรพุม
ชมุ ทศนขั เหนือผาก เพ่อื ยนิ มลากเลอมาน เจ้ากูขานคาขอบ ชอบทกุ ส่ิงจริงถ้อย ถวลิ บ่แหนงหนง่ึ นอ้ ย
แนแ่ ท้แถลง แลนา

๑๗๗/๓๖๓ ๏ แจง้ เหตแุ หง่ เหอื ดขง้ึ ในมนสั
จ่งึ พระวันรตั วัด ปา่ แกว้
ถวายพรบวรศรสี วสั ด์ิ สวา่ งโทษ ท่านนา
นฤทุกข์นฤภยั แผว้ ผอ่ งพ้นอันตราย

๑๗๘/๓๖๔ ๏ ทัง้ หลายทวยบาทเบอ้ื ง บงกช
ควรโคตรโทษสาหส อะคร้าว
แตท่ ลู ธุลีบท สนองบาท มานา
เพรงพระอยั กาทา้ ว ตราบไท้พระเจ้าหลวง

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชติ ชิโนรส/ หน้า ๓๕

สื่อประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกว้าง ศรีสทุ โธ

๑๗๙/๓๖๕ ๏ ล่วงถึงบพติ รผู้ เถลงิ ถวลั ย- ราชย์ฤๅ
คอื พทุ ธบรรษัทสรรพ์ สืบสรา้ ง
เชิญดอดอวยทณั ฑ์ ทวยโทษ น้ีนา
เลยอยา่ ลาญชีพมลา้ ง หนงึ่ ครงั้ ขอเผอื

๑๘๐/๓๖๖ ๏ ไวเ้ พอ่ื ผดุงเดชเจา้ จอมปราณ
ก่อเกิดราชราบาญ ใหม่แม้
พูนเพิม่ พระสมภาร เพญ็ ภพ พระนา
วายบห่ วงั ตนแก้ ชอบไดไ้ ปม่ ี
รา่ ย
๑๘๑/๓๖๗ ๏ นฤบดีดาลสดับอรรถ ซึ่งพระวนั รตั อภปิ ราย ถวายพระพรอาจายน์
โทษมวลมาตยท์ กุ มุล เพือ่ การุญบริรกั ษ์ ภักดีในบาทบงส์ุ จ่งึ พระองคอ์ นญุ าต พระราชทานโทษทง้ั
ผอง โดยอันครองยศ บรรหารพจนพาที ซง่ึ เจ้าชขี านขอ ข้อยยกยอโทษให้ แต่ชอบใช้ไปรอน เอานคร
ตะนาวศรี บุรที วายมริด ถ่ายหนผดิ หาชอบ ขุนสงฆต์ อบคาขาน ข้อโรมราญราวิศ ไป่เป็นกจิ ตตู าม
ใช่เง่อื นงามบรรพชิต โดยพติ รอัธยา เบือ้ งบญั ชาเชิงใช้ ขอลาไท้ลลี าศ ยงั อาวาสเวียงวดั ตระบดั ท่าน
จรลี พาเพ่ือนชอี ะครา้ ว คนื สู่ด้าวอาราม เจ้าจอมสยามเสาวนยี ์ เนอื งมนตรีพน้ โทษ โปรดใหเ้ นา
ตาแหน่ง แห่งฐานันดรยศ พระราชกาหนดโดยดับ ทพั เจ้าพระยาคลัง รังพลหา้ หมน่ื เสรจ็
เหจ็ โหมเวยี งทวาย หมายเจ้าพระยาจักรี พรกั พริ ีย์เทยี บทัด รดั ไปโรมตะนาวศรี ตมี รดิ เวยี งชยั
จ่ึงชไมมาตยา บลั คลลายาตรพยู่ห์ สู่แดนเศิกโดยปอง ปน่ิ เสียมสองสุรยิ ชาติ ตรสั พภิ าษพจนา
ซงึ่ อุตรานคเรศ เขตสีมาเมืองออก เลิกครัวครอกมาหลาย หมายบห่ มดท้ังผอง ตริไตรครองคราวศึก
เสอื่ มหาญฮดึ แบง่ เบา จักโรมเราฤๅยา่ น ฝีมือมา่ นมอญมวล ควรผดงุ ชนบท ปรากฏเกียรตยิ ืนยง
คงค่กู ลั ปป์ ระลยั เฉลมิ แหล่งไผททั่วด้าว แสดงพระยศไททา้ ว ธริ าชไวไ้ ปว่ าย นามนา
ฯลฯ
โคลง๔
๑๘๒/๔๒๖ ๏ เสร็จแสดงพระยศเจ้า จอมอยุธ- ยาแฮ
องคอ์ ดิศรสมมุติ เทพไท้
นเรศวรรตั นมกุฎ เกศกษตั ริย์ สยามฤๅ
หวงั อยู่คู่ธเรศไว้ ฟากฟ้าดินเฉลิม

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชิตชโิ นรส/ หน้า ๓๖

สอ่ื ประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกวา้ ง ศรสี ุทโธ

๑๘๓/๔๒๗ ๏ รงั เริม่ รจเรขอ้าง อรรถา แถลงเอย
เสมอทิพยม์ าลย์ผกา เกบ็ ร้อย
ฉลองบทรัชนรา- ธิปผา่ น ภพฤๅ
โดยบ่เช่ยี วเชลงถ้อย ถ่องแท้แลฉลาย

๑๘๔/๔๒๘ ๏ บรรยายกลกาพยแ์ สร้ง สมญา ไวแ้ ฮ
สมลักษณ์เลห่ ์เสาวนา เรื่องรู้
“ตะเลงพ่าย”เพอ่ื ตะเลงปรา- ชเยศ พระเอย
เสนอฤทธิส์ องราชสู้ ศึกช้างกลางสมร

๑๘๕/๔๒๙ ๏ อวยพรคณะปราชญพ์ ร้อม พจิ ารณ์ เทอญพ่อ
ใดวริ ุธบรรหาร เหตุด้วย
จงเฉลิมแหลง่ พสธุ าร เจริญรอด หึงแฮ
มลายโลกอย่ามลายม้วย อรรถอนื้ อัญขยม

๑๘๖/๔๓๐ ๏ กรมหมน่ื นุชิตเช้อื กววี ร
ชิโนรสม่ิงมหศิ ร เสกให้
ศรสี คุ ตพจนสุนทร เถลงิ ลกั ษณ์ น้ีนา
ขัตตยิ วงศ์ผจงโอษฐไ์ ว้ สบื หล้าอย่าศนู ย์
ฯลฯ
๑๘๗/๔๓๗ ๏ ผวิ วงวา่ ยวฏั เวิ้ง วารี โอฆฤๅ
บลุโลกกตุ รโมลี เลศิ ล้น
จงเจนจิตกวี วรวากย์ เฉลียวเอย
ตราบล่วงบ่วงภพพ้น เผด็จเสีย้ นเบยี นสมร

ลิลิตตะเลงพ่าย : สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส/ หน้า ๓๗

สอ่ื ประกอบการเรยี นโดย อ.บุญกว้าง ศรีสทุ โธ

ลลิ ติ ตะเลงพ่าย : สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชิตชโิ นรส/ หน้า ๓๘

ส่อื ประกอบการเรียนโดย อ.บุญกวา้ ง ศรีสทุ โธ