หาดใหญ่ - หนังจวน แม่นาง

สำนักงานส่งเสริมการเรียนรู้จังหวัดสงขลา ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้อำเภอหาดใหญ่ ศูนย์การเรียนรู้ตำบลทุ่งใหญ่ ทีมงานดำเนินเรื่อง เล่าเรื่อง : นางบุพผา เจียมสวัสดิ์ ต้นเรื่อง : นางเผือน พินิจสกุล เขียนเรื่อง : นางสาววรรัตน์ กลิ่นสุวรรณ ทีมสนับสนุน : ดร.ชยุต อินทร์พรหม ดร.สุจิรา วิจิตร นางสุพิทย์ ลอยแก้ว นายธนบดี มีสัจจานนท์ บุคคลอ้างอิง : นางเผือน พินิจสกุล ทีมสนับสนุนระดับสถานศึกษา ผู้บริหารสถานศึกษา : ดร.ไพโรจน์ คเชนทองสุวรรณ์ ทีมสนับสนุนระดับหน่วยงาน ผอ.สกร.จังหวัดสงขลา : นางเกษร ธานีรัตน์ รอง ผอ.สกร.จังหวัดสงขลา : นางสาวบุปผาชาติ เรืองกูล

ภาพจาก YouTube ตะลุงบันเทิง Channel หนังจวน แม่นาง หนังตะลุงเป็นศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นอย่างหนึ่ง ของภาคใต้ ที่เล่าเรื่องราวผูกร้อยเป็นนิยาย ดำเนินบท ด้วยบทร้อยกรองที่ผูกร้อยด้วยสำเนียงท้องถิ่น หนังตะลุงเป็นการแสดงบนเงาบนจอผ้าที่ดึงดูดสายตา ของผู้มาชมและนายหนังตะลุงจะเป็นคนแสดงเอง ทั้งหมด

นายจวน พินิจสกุล เป็นบุตรคนที่ 3 ในจำนวน บุตร 3 คน ซึ่งมีพี่สาว 2 คน บิดาชื่อ นายสุกแก้ว พินิจสกุล มารดาชื่อ นางจันทร์เนี่ยว พินิจสกุล เกิดเมื่อ พ.ศ.2475 การศึกษาจบชั้นประถมศึกษาปีที่ 2 โรงเรียนวัดแม่เตย ได้ศึกษาทางพระได้วุฒินักธรรมโทที่วัดหาดใหญ่ในอยู่กับ อาจารย์คลิ้งตั้งแต่เด็ก ชอบหนังตะลุงเป็นชีวิตจิตใจ ประกอบกับมีพรสวรรค์ในด้านการแสดงหนังตะลุง รักและชอบการแสดงของหนังกั้น ทองหล่อซึ่งเป็น ศิลปินแห่งชาตินางเผือน พินิจสกุล ผู้เป็นภรรยาได้ เล่าว่า นายจวน ได้ฝึกหัดหนังตะลุงกับญาติผู้ใหญ่

ในหมู่บ้านคือนายชุ่ม นายชุ่มได้เห็นแววของนายจวน ว่าสามารถเล่นหนังได้จึงพาไปฝากกับหนังกั้น ทองหล่อ ที่บ้านน้ำกระจายชีวิตช่วงที่อาศัยอยู่กับหนังกั้น ทองหล่อ ต้องการที่จะได้วิชาแสดงหนังตะลุง หนังกั้น ทองหล่อ ต้องการที่จะทดสอบดูว่าจะมีใจรักในการแสดงหนัง ตะลุงจริงและจะมีความพยายามสักแค่ไหน จึงจะยังไม่ สอนวิชาการแสดงให้ในทันที แต่ด้วยความพยายาม นายจวนติดตามไปกับหนังกั้น ทองหล่อ ทุกที่โดยแบก เครื่องเล่นเครื่องดนตรีหนังตะลุงทุกชนิด ตั้งแต่ ฉิ่ง โหม่ง กลอง และ ก็ใช้ความพยายาม ความตั้งใจ จดจำ ลีลา และวิธีการเล่นของการแสดงหนังตะลุง หนังกั้น ทองหล่อเห็นความพยายามจึงลองให้เล่นช่วงเบิกโรง คือ ออกเชิดรูปฤๅษีรูปโค และ ออกหน้าบท หลังจาก ได้ศึกษาเทคนิคและวิธีการเล่นหนังตะลุงจน เข้าใจทุกอย่างๆ ช่ำชองจนเกิดความเชื่อมั่นว่า สามารถออกโรงเล่นหนังได้ใช้เวลาฝึกประมาณ 5 ปี และตามประเพณีของหนังตะลุงสมัยก่อน การจะ

สามารถออกแสดงได้ต้องออกรูปฤๅษีแสดงตามที่ต่าง ๆ โดยไม่รับค่าแสดง เมื่ออายุได้ 26 ปีนายเลื่อน ชาวบ้านทุ่งงาย เป็นผู้รับหนังจวนมาแสดงเป็นรายแรก เมื่อออกฤกษ์เล่น 3 วัด 3 บ้าน หมายถึง แสดงตาม หมู่บ้านให้ครบ 3 หมู่บ้านก่อน หลังจากเล่นครบ 3 หมู่บ้านแล้ว ขั้นตอนต่อไปก็ไปยกครู แสงสว่างที่ใช้ใน การแสดงใช้น้ำมันวัวทำเป็นแท่งคล้ายเทียนไขเพื่อใช้ เป็นแสงสว่าง ในขณะนั้นจะเดินสายเร่ร่อนเล่นไปจน ทั่วจังหวัดสงขลา โดย ขออนุญาตผู้ใหญ่บ้าน กำนัน ในแต่ละท้องที่ ๆ ไปทำการแสดง ท้องถิ่นที่ท่านได้ ไปแสดงอยู่ประจำ คือ บ้านป่ากันโดยได้ไปอาศัยอยู่ กับกำนันเทือนแห่งบ้านคลองแห และทำการแสดง บริเวณหมู่บ้านใกล้เคียง มีอุปกรณ์ให้และ แสงสว่าง ก็วิวัฒนาการมาเป็นตะเกียงเจ้าพายุ (ตะเกียงแสงจันทร์) ทำการแสดงอยู่ที่บ้านป่ากันเป็นเวลาหลายเดือน ก็เลย รับงานแสดงเรื่อย ๆ เมื่ออายุได้ประมาณ 30 ปี ก็มี งานแสดงเข้ามาก็เริ่มมีชื่อเสียงขึ้นเรื่อย ๆ เพราะมีมุขตลก

ที่แปลกแหวกแนวที่เป็นเอกลักษณ์ที่น่าจดจำเป็นที่ ยอมรับของผู้ชมทั่วภาคใต้ แนวทางการแสดงยึดถือ เป็นแบบอย่าง คือ การยึดหลักอ่อนน้อมถ่อมตน จนผู้ใหญ่ เพื่อนฝูงชื่นชอบ และให้การสนับสนุน การแสดง จนบางช่วงต้องแสดงคืนละ 2 แห่ง ช่วงที่ โด่งดังสุด เป็นช่วงจังหวะที่หนังตะลุงเป็นที่นิยมของ คนใต้ ภาพจาก YouTube ศิลป์ ถิ่นใต้ การตั้งชื่อคณะหนังตะลุงว่า “หนังจวน แม่นาง” ได้เกิดจากการนำเอาชื่อจริงของนายจวนมาตั้ง และ นำสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ตนเคารพนับถือนำมาตั้งชื่อเพื่อเป็น สิริมงคลของคณะ โดยที่มาของคำว่า “แม่นาง”

ซึ่งบ้านทุ่งงายได้มีอาณาเขตติดกับพื้นที่อำเภอนาหม่อม โดยมีควนคานหลาวที่เป็นภูเขาขนาดใหญ่ แต่เดิมมี สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ชาวบ้านนับถือกันเรียกว่า “นางชีเลือดขาว” ซึ่งเป็นเรื่องเล่าว่าอาศัยอยู่ในถ้ำบริเวณควนคานหลาว และชาวบ้านบริเวณใกล้เคียงเขาสักการะนับถือ ซึ่ง นายจวนได้มีการเคารพและนับถือเป็นแม่นาง ซึ่งทุก ครั้งก่อนการแสดงจะมีการไหว้ครูและนึกถึงนางชีเลือดขาว ทุกครั้งไป และตัวละครแม่นางที่ทำให้คณะหนังจวน แม่นางโด่งดังและเป็นเอกลักษณ์ที่ทุกคนต้องจดจำ และพูดถึงตลอดคือการเอาลีลาท่าทีของแม่ยาย คือ นางเนื่อง ภรรยาผู้ใหญ่บ้านเพชร ที่กล่าวขานกันว่า เป็นคนพูดจาฉะฉานและมีมุขตลกขบขัน จึงนำมาเป็น ตัวแสดงในหนังตะลุงที่มีชื่อว่า แม่นาง (นางเจ้าเมือง) โดย แม่นางจะเป็นตัวละครที่มีความตลกและชอบหยอกล้อ สามีตนอยู่ในเรื่อง โดยจะใช้มุขตลกที่ใช้สำเนียงภาษา ท้องถิ่นแทนที่จะพูดภาษากลางหรือภาษาข้าหลวง

ตามขนบธรรมเนียมนิยมนายหนังตะลุงในยุคนั้น แต่ สำหรับตัวแสดงอื่นจะใช้การพูดภาษากลางทุกครั้งไป นายจวนจะมีเรื่องเด่นที่แสดงเป็นประจำคือ เรื่องสามยุพราช แรงกตัญญู คมในฝักรักในฝัน ที่เป็น ที่ชื่นชอบของผู้ชมและเกิดความโด่งดังเป็นที่รู้จักใน วงการ และนายจวนยังเป็นผู้ได้ชื่อว่าเป็นผู้ทำ คุณประโยชน์แก่ชุมชน โดยมีการจัดการทอดกฐิน วัดทุ่งงาย และ ได้ทำการแสดงหนังตะลุง เพื่อทำให้ ชาวมาเลเซียหลั่งไหลเข้ามาทำบุญเป็นจำนวนมาก อีกทั้งยังได้มีการนำไฟฟ้าเข้ามายังวัดทุ่งงายเป็นที่แรก จากนั้นชุมชนก็เริ่มมีการติดต่อการไฟฟ้าเพื่อ

ดำเนินการจ่ายกระแสไฟฟ้าให้ชาวบ้านทุ่งงายทั่วทั้ง หมู่บ้าน จากอดีตจนถึงปัจจุบัน หนังตะลุงเป็น ศิลปะการแสดงที่อยู่กับคนในภาคใต้มาอย่างช้านาน คณะหนังตะลุง จวน แม่นาง ที่โดดเด่นที่ ได้รับความ นิยมเป็นอย่างมากและทำให้เกิดการพูดถึงการแสดง ของนายจวนจนได้รับรางวัลโล่ทองคำจากการแข่งขัน ประชันโรงหนังตะลุงทั้งหมด 14 คณะ และทำให้เป็น ที่ยอมรับในการแสดงหนังตะลุงตลอดมาจนทำให้เป็น ที่รู้จักการแสดงหนังตะลุงเรื่อยมา ภาพจาก YouTube ศิลป์ ถิ่นใต้

จากนั้น จึงได้ถ่ายทอดวิชาความรู้การแสดงหนังตลุง ให้กับ หนังอนันต์ ศ.แม่นาง ก่อนจะเสียชีวิตลง ในวันที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2539 บทตลกของหนังจวน แม่นาง ที่ทำให้ได้สมญานาม “แม่นาง” คือ บทที่ราชินีหยอกล้อ พระราชาว่า “อิอิ แก่นั้นทำท่าอิบ้าเมียอีกแล้วหล่าวแหละแลแต่งตัวตะ นุ่งกางเกงคับรัดรูปจนรูปซิปไม่ขึ้นแล้วนั่น แกนั้น หวี ผมใสมันจนแมงวันเกาะหลน ถึงเสื้อใหญ่กางเกงเท่า หีด อย่าลืมรูดซิปนั่นแกนั้น” (ทั้งพระราชา พระราชินี พูดภาษาใต้) ราชินีหยอกจนพระราชาร้องไห้ พระ ราชินีหัวเราะ พระราชินีพูด “อิอิหยอกหีดเดียว ร้องไซ่ละกะไปแหละบ้าเด็ก”

ประวัติผู้ให้ข้อมูล : นางบุพผา เจียมสวัสดิ์ วัน เดือน ปีเกิด 1 มิ.ย. 2500 อายุ66 ปี อาชีพ ข้าราชการบำนาญ ระดับการศึกษา ปริญญาโท ประวัติผู้ให้ข้อมูล : นางเผือน พินิจสกุล วัน เดือน ปีเกิด 22 สิงหาคม พ.ศ. 2485 อายุ81 ปีระดับการศึกษา ประถมศึกษา

ลงพื้นที่สอบถามข้อมูลความเป็นมาของหนังจวน แม่นาง

ร่วมพูดคุย สอบถามประวัติ ของนายจวน พินิจสกุล นางเผือน พินิจสกุล ภรรยาเป็นผู้ให้ข้อมูล

สำนักงานส่งเสริมการเรียนรู้จังหวัดสงขลา ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้อำเภอหาดใหญ่ ผู้ทรงคุณวุฒิ ดร.ชยุต อินทร์พรหม : อาจารย์ประจำหลักสูตรสวัสดิการสังคม คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา ดร.สุจิรา วิจิตร : อาจารย์ประจำหลักสูตรสวัสดิการสังคม คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา บรรณาธิการ นางสุพิทย์ ลอยแก้ว : บรรณารักษ์ชำนาญการพิเศษ คำประพันธ์/ออกแบบตรวจทานเนื้อหา นางสาววรรัตน์ กลิ่นสุวรรณ : ครู กศน.ตำบลทุ่งใหญ่ รูปเล่มและภาพประกอบ นางสาวอริสรา เกื้อกูล : ครู กศน.ตำบลทุ่งใหญ่ นางสาววรรัตน์กลิ่นสุวรรณ ครู กศน.ตำบลทุ่งใหญ่ จัดพิมพ์ สำนักงานส่งเสริมการเรียนรู้จังหวัดสงขลา