สํานักงานสงเสริมการเรียนรูจังหวัดสงขลา ศูนยสงเสริมการเรียนรูอําเภอรัตภูมิ ศูนยการเรียนรูตําบลทาชะมวง ทีมงานดําเนินเรื่อง ผูใหขอมูล/บุคคลอางอิง : นางสาวสุภา โกสินทร ผูสํารวจขอมูล/ผูเขียนเรื่องราว : นางสาวสิริมนต สุนทราภรณ : นางสาวตูรายา มะดาแล : นางสาวศรัญญา จันศร ทีมสนับสนุนระดับสถานศึกษา ผูบริหารสถานศึกษา : นางจีรวรรณ ปตตะพัฒน ทีมสนับสนุนระดับหนวยงาน ผูอํานวยการ สํานักงาน สกร.จังหวัดสงขลา : นางเกษร ธานีรัตน รองผูอํานวยการ สํานักงาน สกร.จังหวัดสงขลา : นางสาวบุปผาชาติ เรืองกูล
“รอยเรียง เรื่องราว เพื่อเรียนรูและถายทอด” วิถีชีวิต วัฒนธรรม ประเพณี ผานตํานาน นิทาน และเพลง พื้นบาน รวมถึงตําราและเรื่องเลาตาง ๆ ของอําเภอรัตภูมิสู “วรรณกรรมชุมชน” ดิฉัน ตระหนักและใหความสําคัญกับวรรณกรรมชุมชน อันเปนการสงเสริมการเรียนรู ซึ่งสะทอนใหเห็นถึงสภาพทาง สังคม บทบาททางวัฒนธรรม วิถีชีวิตความเปนอยูของคนใน ทองถิ่น และความเชื่อ รวมถึงการใหขอคิดในการดําเนินชีวิต อัน ถือเปน “ตนทุนทางวัฒนธรรม” ซึ่งไดรวบรวมไวใน “วรรณกรรมชุมชน” ดิฉันหวังเปนอยางยิ่งวา วรรณกรรมชุมชนจะเปนตนทุน ทางวัฒนธรรมที่สามารถจรรโลงไวซึ่งความรู ใหผูอานไดระลึกถึง อําเภอรัตภูมิ จีรวรรณ ปตตะพัฒน ผูอํานวยการศูนยสงเสริมการเรียนรูอําเภอรัตภูมิ
จะยกขอ บอกกลาว เรื่องราวหมอไข ตรวจโรคภายใน บอกได แมนยํา แคจับปลายนิ้ว บีบบีบ คลําคลํา บอกไดแมนยํา สมคํา หมอเทวดา เริ่มจับนิ้วกอย นิ้วนาง กลางชี้ ดินน้ําลม ไฟนี้ วิธีรักษา จากนั้นเพงมอง เสนเลือด ในดวงตา ก็จะรูวา โรคา อะไร โรคสตรี มีบุตรยาก หมอชวยได เจ็บปวยไข วัยทอง หรือวัยไหน อัมพาต อัมพฤกษ ลึกภายใน แพทยแผนไทย หมอไข หมอเทวดา หมอไข : หมอเทวดา 6 1
เลาขานตํานานหมอเทวดา จากคําบอกเลาของผูปวยหลายคนวา หมอไขบีบปลาย นิ้วของผูที่มาตรวจเพียงไมกี่นาทีก็สามารถบอกถึงปญหาของ อวัยวะตางๆ ไดอยางเหลือเชื่อ “ที่เขาบอกวาหมอไขไดตํารามาจากเทวดาก็คงจะจริง ถาเทวดาหมายถึงปูยาที่เสียไปแลว ทั้งคูสอนหมอไขตรวจโรค ดวยการบีบปลายนิ้วมือ สวนการผดุงครรภแผนโบราณ เริ่มศึกษาเมื่ออายุได 8 ขวบ จากการตามยาไปทําคลอด พออายุได 21 ป หมอไขบวชเปนพระภิกษุและเรียนวิชาแพทย แผนไทยกับหลวงตาชวย วัดดอนยา อําเภอชะอวด จังหวัด นครศรีธรรมราช เพราะสั่งสมความรูมานาน เพียงบีบนิ้ว ก็อานโรคออก แตตองสวดมนต รักษาศีล หากไมทําจะตรวจ อะไรไมไดเลย เพราะขาดสมาธิ” หมอไขเกริ่นถึงที่มาของฉายา “หมอเทวดา” ดวยสีหนา ทาทางจริงจัง กอนเตรียมตัวตรวจโรค 2
ประวัติหมอไข 3
นายไข โกสินทร เริ่มสนใจศึกษาองคความรูดาน การแพทยแผนไทยทั้งดานผดุงครรภไทย หมอตําแย จากยา และดานสมุนไพรจากบิดาตั้งแตอายุ 8 ขวบ เมื่ออายุ 21 ป ไดบวชเรียนเปนพระภิกษุ ณ วัดบานพราว ตําบลทํานบ อําเภอ สิงหนคร จังหวัดสงขลา ในขณะบวชก็ไดศึกษาหาความรู ดานสมุนไพรและ การรักษาโรคตางๆ จากเจาอาวาสวัดตางๆ ทั้งในอําเภอสิงหนคร และอําเภอหาดใหญ จังหวัดสงขลา เปน เวลา 4 ป หลังจากนั้นไดเดินทางไปศึกษาหาความรูจาก อาจารยตางๆ ในจังหวัดนครศรีธรรมราช ตรัง และสุราษฎร ธานี หลังลาสิกขาบทไดประกอบอาชีพทําสวน ทํานาเลี้ยง ครอบครัว 4
เมื่ออายุ 42 ป จึงเริ่มประกอบอาชีพหมอพื้นบานเปน อาชีพเสริมและปจจุบันไดกลายเปนอาชีพหลัก ซึ่งใชเวลาใน การรักษาผูปวยมาเปนเวลา 35 ปถึงปจจุบัน จนเปนที่ยอมรับ เนื่องจากไดเรียนรูการเปนหมอตําแยมาจากยา จึงมีความ เชี่ยวชาญเปนพิเศษในการรักษาโรคสตรีตางๆ ทั้งการดูแล ครรภกอนและหลังคลอด การปรับแตงมดลูกใหเหมาะสมใน การตั้งครรภ โรคโลหิตสตรี โรคตางๆ ที่เกี่ยวกับมดลูก วัยทอง โรคเด็ก รวมทั้งกลุมโรคกลามเนื้อและกระดูก เชน อัมพฤกษ อัมพาต โรคหมอนรองกระดูกสันหลังทับเสนประสาท และการ ตอกระดูก ตลอดจนโรคผิวหนังตางๆ เปนตน ผูปวยจํานวน มากเดินทางมายังบานนายหมอไข เพื่อมารับการรักษาโรค โดย ในแตละวันพบวามีผูปวยมารับการรักษา ดวยโรคทั่วไปและ โรคทางระบบสืบพันธุเพศหญิง ประมาณวันละ 20 – 30 คน โดยหมอเปดใหการรักษาทุกวัน ยกเวนวันพระ โดยเริ่มรักษา ผูปวยตั้งแตเชาตรู จนถึงตอนเย็น หรือจนกระทั่งผูปวยหมด 5
คาตอบแทนแลวแตผูปวยจะให ยกเวนมีเก็บเงินเปน คาสมุนไพรเนื่องจากบางชนิดหายาก และบางชนิดตองซื้อ จากรานขายยาสมุนไพร 6
คาตอบแทนแลวแตผูปวยจะให ยกเวนมีเก็บเงินเปน คาสมุนไพรเนื่องจากบางชนิดหายาก และบางชนิดตองซื้อ จากรานขายยาสมุนไพร สัมผัสพิเศษสแกนรางกาย “ในการตรวจโรคแตละครั้ง ผูปวยตองจัดขันครู โดยมีเงิน 122 บาท เทียน 1 เลม หมาก 5 คํา พลู 5 ใบ แลวมอบขัน ใหหมอไขดวยตนเอง จะฝากคนอื่นมาไมได ใหเจ็บปวยแคไหน ก็ตองสงเองกับมือ” 7
หมอไขเริ่มจับชีพจรของผูปวย โดยใชนิ้วหัวแมมือวาง บริเวณขอมือขวาของผูปวย จากนั้น ใชนิ้วบีบและจับที่ปลาย นิ้วมือขางขวาทั้ง 4 นิ้ว เริ่มดวยนิ้วกอย นิ้วนาง นิ้วกลาง และนิ้วชี้ “นิ้วกอยคือธาตุดิน นิ้วนางคือธาตุน้ํา นิ้วกลางคือธาตุ ลม นิ้วชี้คือธาตุไฟ การจับปลายนิ้วจะบอกอุณหภูมิรอน - เย็น ซึ่งทําใหหมอไขรับรูถึงความบกพรองของอวัยวะภายในได” กอนเพงมองไปที่เสนเลือดในดวงตาของผูปวย “เมื่อรูวาผิดปกติสวนไหน ก็จายยา ซึ่งเปนยาสมุนไพร เสียสวนใหญ มีการนวดรวมกับการใชน้ํามันมะพราวเพื่อรักษา โรค อยางโรคมดลูกหยอนตองใชวิธีนวดเทานั้น” สําหรับโรคที่หมอไขตรวจไดอยางแมนยํามักเนนหนักไป ที่โรคสตรี ขณะเดียวกันเขาก็ยังสามารถตรวจสุขภาพทั่วไป เชน โรคหวัด หรือความผิดปกติของอวัยวะตางๆ ได 8
แคบีบปลายนิ้ว ตรวจโรคไดจริงหรือ? จ า ก ก า ร ศึ ก ษ า ข อ ง ค ณ ะ แ พ ท ย แ ผ น ไ ท ย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร กลาวถึงความมหัศจรรยของ การบีบนิ้วเพื่อวินิจฉัยโรควา การจับปลายนิ้วมือขางขวาทั้ง 4 นิ้ว สามารถ ตรวจจับความผิดปกติของรางกายไดจริง เนื่องจากมือขวา อยูหางจากหัวใจมากกวามือซาย เมื่อเกิดความผิดปกติ เลือดจะไหลเวียนไปเลี้ยงมือ ขวาไดยากกวา จึงทําใหรับรูถึงความเจ็บปวยของรางกาย ไดอยางชัดเจน ขณะที่การสังเกตอุณหภูมิรอน – เย็นสามารถบอก การทํางานของธาตุตางๆ ในรางกายได โดยปลายนิ้วที่เย็น หมายความวาตัวแทนของธาตุนั้นทํางานบกพรอง แตถา ปลายนิ้วรอน แสดงวาตัวแทนของธาตุนั้นทํางานมากไป 9
มือเทพเสกลูก สําหรับโรคที่ชาวบานจากหลายจังหวัดในภาคใต ตองเดินทางมาหาหมอไขหนีไมพนโรคสตรี ซึ่งผูปวยบาง คนที่ไมสามารถมีบุตร หมอเทวดาผูนี้ก็เสกใหได ขั้นแรก หมอไขจะชโลมน้ํามันมะพราวบริเวณหนา ทองใหชุม แลวจึงตรวจหาตําแหนงและลักษณะของมดลูก ที่เปลี่ยนไป จากนั้นหมอจึงเริ่มนวดเสนปกมดลูกใหคลาย โดยใชนิ้วหัวแมมือกดแลวรูดขึ้นไปทางศีรษะ นวดทีละขาง จนมดลูกคลายตัว หรือไมพบกอนแข็งเปนลําที่บริเวณเสน มดลูก 10
หนึ่งในผูปวยมีบุตรยากเลาวา “พยายามมีลูกดวยวิธีธรรมชาติมานานแลว แตไม สําเร็จ จึงตัดสินใจเดินทางมาหาหมอไข หมอชวยนวดมดลูกอยูนานประมาณ 40 นาที รูสึกถึงความมหัศจรรยเลย หนาทองรอนผาว จากนั้นหมอ ใหสมุนไพรกลับไปตมกินที่บาน ผานไปไมนานลูกคนแรกก็ มาคะ” รองศาสตราจารยดร.สนั่น ศุภธีรสกุล และคณะ การแพทยแผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทรให ความเห็นไวในการรวบรวมภูมิปญญาของหมอพื้นบานใน อําเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา กรณีศึกษาหมอไข โกสินทร วา “การนวดของหมอไขชวยคลายพังผืดบริเวณหนาทอง ทําใหระบบไหลเวียนเลือดดีขึ้น และคลายความตึงตัวของ อวัยวะในชองทอง 11
หลังการนวด ผูปวยจะรูสึกรอนที่ทองนอย เนื่องจากขั้นตอนการนวดของหมอไขเปนการนวดยก กระชับ ซึ่งชวยดึงมดลูกใหอยูตําแหนงงอพับมาดานหนา สงผลใหเนื้อเยื่อเกี่ยวพันขยายตัวไดดี ทําใหมดลูกทํางาน ไดดีขึ้น 12
13
สํานักงานสงเสริมการเรียนรูจังหวัดสงขลา ศูนยสงเสริมการเรียนรูอําเภอรัตภูมิ บรรณาธิการ นายดุสิต ศิริรักษ ครูอาสาสมัครฯ คําประพันธ นางจีรวรรณ ปตตะพัฒน ผูอํานวยการ สกร.อําเภอรัตภูมิ นายดุสิต ศิริรักษ ครูอาสาสมัครฯ รูปเลมและภาพประกอบ นางสาวปทมพร ปริชญากร บรรณารักษ นางสาวสิริมนต สุนทราภรณ ครู กศน.ตําบล นางสาวตูรายา มะดาแล ครู กศน.ตําบล นางสาวศรัญญาจันศร ครูผูสอนคนพิการ จัดพิมพ ศูนยสงเสริมการเรียนรูอําเภอรัตภูมิ สํานักงานสงเสริมการเรียนรูจังหวัดสงขลา พ.ศ. 2567