โรค-แมลงศัตรูข้าวและการป้องกันกำจัด

หนอนกอข้าว หนอนกอขา้ ว
หนอนกอสีครมี ตวั เต็มวยั
ช่อื วทิ ยาศาสตร์
49โรค-แมลงศัตรูขา้ ว และการปอ้ งกนั ก�ำจัด
หนอนกอที่พบท�ำลายขา้ วเป็นประจำ� มี 4 ชนิด ดังน้ี กรมส่งเสริมการเกษตร
1. หนอนกอแถบลาย Chilo suppressalis
2. หนอนกอหวั ดำ� หรือแถบลายสีมว่ ง Chilo polychrysus
3. หนอนกอสคี รีม Scirpophaga incertulas
4. หนอนกอสชี มพู Sesamia inferens

รูปร่างลกั ษณะ

ตัวเต็มวัยเป็นผีเส้ือกลางคืน  วางไข่บนต้นข้าว
ตัวหนอนกอจะเข้าไปอยู่ระหว่างกาบใบและลำ� ต้น ระยะแรก
ตัวหนอนของหนอนกอสีชมพูและหนอนกอแถบลาย

อาจจับกลุ่มกันอยู่ที่หน่อหนึ่งหน่อใดของต้นข้าว ส่วนหนอนของหนอนกอสีครีมมักจะอยู่เด่ียวๆ
ตวั หนอนและดกั แดข้ องหนอนกอสคี รีม มีลักษณะคล้ายกนั มาก

ลักษณะการทำ� ลาย

เมอื่ ไขฟ่ กั เปน็ ตวั หนอนจะเจาะเขา้ ไปกดั กนิ ภายในกาบใบและลำ� ตน้ ทำ� ลายตน้ ขา้ วโดยกดั กนิ
ภายในล�ำต้น ตรงส่วนที่เป็นท่อน้ําท่ออาหารในระยะแตกกอ ท�ำให้ใบข้าวมีอาการ “ยอดเห่ียว”
การท�ำลายที่เกิดข้ึน ก่อนระยะแตกกอเต็มท่ี ต้นข้าวก็สามารถสร้างหน่อใหม่ขึ้นมาทดแทนได้
ถ้าท�ำลายในระยะออกรวง จะท�ำให้รวงแห้ง มีสีขาวและเมลด็ ลีบทง้ั รวงเรียกวา่ “ขา้ วหัวหงอก”

การป้องกนั และกำ� จัด

1. ใช้วิธกี ารเขตกรรม เช่น ไถดิน ตอซงั หลงั เกบ็ เกี่ยว ไขน�ำ้ ทว่ ม ปลกู พืชหมุนเวยี น เปน็ ตน้
2. ใช้กบั ดกั แสงไฟลอ่ ตวั เต็มวัยมาทำ� ลาย
3. ไม่ใช้ป๋ยุ ไนโตรเจนมากเกนิ ไป
4. ใช้สารก�ำจัดแมลงตามคำ� แนะนำ� ทางวิชาการ

50โรค-แมลงศตั รขู ้าว และการป้องกันก�ำจดั
กรมสง่ เสรมิ การเกษตร

หนอนแมลงวนั เจาะยอดขา้ ว

ช่อื วทิ ยาศาสตร์ ตัวอ่อน
ตัวเต็มวัย
Hydrellia spp. 51โรค-แมลงศตั รขู า้ ว และการป้องกันก�ำจัด

รูปร่างลกั ษณะ กรมสง่ เสริมการเกษตร

ตัวเต็มวัยเป็นแมลงวันชนิดหนึ่งล�ำตัวยาว
ประมาณ 2 มิลลิเมตร ตัวมีสีเทาอ่อน ตัวเมียจะ
วางไข่เดี่ยวๆ บนผิวใบข้าว ไข่มีลักษณะเรียวยาว
สีขาว ตัวหนอนหลังจากฟักใหม่ๆ มีลักษณะใสหรือ
สีครีมอ่อน เมื่อโตขึ้นมีสีเหลือง ไม่มีขา ตัวเต็มวัยเม่ือ
ถูกรบกวนมีความว่องไวในตอนกลางวัน บินเข้าหา
แปลงข้าวท่ีปลูกใหม่และมีน้�ำขัง โดยอาศัยแสงอาทิตย์

ท่ีสะท้อนจากผิวน�้ำ และจะเกาะพักอยู่ท่ีใบข้าวใกล้ผิวน�้ำ หลังจากที่ใบข้าวแผ่ปกคลุม
ทัว่ แปลงแล้วจะไมพ่ บตัวเต็มวยั

ลกั ษณะการทำ� ลาย

ตัวหนอนกัดกินภายในใบข้าวท่ียังอ่อน และใบม้วนอยู่ ใบที่ถูกท�ำลายเมื่อเจริญ
ต่อมาจะเห็นเป็นรอยฉีกขาดคล้ายถูกกัด ขอบใบข้าวท่ีถูกทำ� ลายมีสีขาวซีด สภาพท่ีระบาด
รุนแรง ต้นข้าวท่ีถูกท�ำลายจะแคระแกร็น แตกกอน้อย มักพบท�ำลายในพันธุ์ข้าวท่ีให้
ผลผลิตสงู โดยเฉพาะในสภาพทีม่ นี ำ�้ ขงั

การป้องกนั และกำ� จัด

1. ระบายน้ำ� ออกจากแปลงนา ชว งท่ีมีการระบาดเพ่ือลดการวางไข่
2. ในพื้นท่ีระบาดเปนประจํา ควรปลูกขาวโดยวิธีหวาน จะมีการทําลายนอยกวา
ปลูกโดยวธิ ปี ก ดํา

52โรค-แมลงศตั รูข้าว และการปอ้ งกันก�ำจัด
กรมส่งเสรมิ การเกษตร

หนอนห่อใบข้าว หนอนหอ่ ใบข้าว
ลักษณะการท�ำลาย
ชอื่ วิทยาศาสตร์
53โรค-แมลงศตั รูขา้ ว และการป้องกันก�ำจัด
Cnaphalocrocis medinalis (Guenee) กรมสง่ เสริมการเกษตร

รูปร่างลักษณะ

ตัวเต็มวัยเป็นผีเสื้อกลางคืนปีกสีนํ้าตาลเหลือง
มีแถบสีด�ำพาดท่ีปลายปีก กลางปีกมีแถบสีน�้ำตาล
พาดขวาง วางไข่ประมาณ 300 ฟอง ขนานเส้นกลางใบ
อายุผีเส้ือประมาณ 10 วัน ไข่สีขาวขุ่น ลักษณะไข่
ค่อนข้างแบน ระยะไข่ 4 - 6 วัน หนอนสีขาวใส หัว
สีน�้ำตาลอ่อน ล�ำตัวจะเปลี่ยนเป็นสีเขียวหลังจากมัน
เรม่ิ กินใบขา้ ว ตัวหนอนปกติจะมไี หมหุ้มตวั เมอื่ โตเต็มที่

มสี เี ขียวแกมเหลือง หวั สนี ำ�้ ตาลเข้มมีทง้ั หมด 5 - 6 ระยะ เฉลีย่ อายุ 25 - 30 วนั จะเข้า
ดักแด้ อยู่ในใบที่ห่อ โดยจะมีเส้นไหมหุ้มตัวแก่ไว้ ดักแด้ใหม่ๆ สีเหลืองสด หลังจากนั้น
เปล่ยี นเปน็ สีน�้ำตาล ระยะดักแด้ 4 - 8 วัน

ลักษณะการทำ� ลาย

ตัวหนอนจะเอาใบข้าวห่อหุ้มตัวคล้ายหลอด แล้วกัดกินใบอยู่ภายในนั้น ท�ำให้บริเวณ
ที่ถูกกัดกิน ขาว-ใส เป็นทางยาวขนานกับเส้นกลางใบ ความยาวของรอยที่ถูกกัดกิน
ประมาณ 15 - 20 เซนติเมตร ปกตจิ ะพบตวั หนอนกัดกินอยภู่ ายในนนั้ เพยี งตัวเดยี ว ผลของ
การทีใ่ บถกู ท�ำลายน้ัน ทำ� ให้ประสิทธภิ าพในการสังเคราะห์แสงลดลง

การปอ้ งกันและก�ำจัด

ใช้สารกำ� จัดแมลง ฟโี ปรนิล เบนซลั เทป

54โรค-แมลงศตั รขู ้าว และการปอ้ งกันก�ำจัด
กรมส่งเสริมการเกษตร

หอยเชอรี่ ไข่หอยเชอรี่
หอยเชอร่ี
ชอื่ วทิ ยาศาสตร์ 55โรค-แมลงศตั รูข้าว และการป้องกันก�ำจัด

Pomacea canaliculata (Lamarck) กรมส่งเสรมิ การเกษตร

รูปร่างลักษณะ

หอยเชอรี่มีลักษณะเหมือนหอยโข่งบ้านเรา ในประเทศไทย
มอี ยู่ 2 ชนิด คอื ชนิดท่มี ีเปลือกสีเหลอื งปนนำ�้ ตาล เน้อื และหนวด
เป็นสเี หลือง และชนดิ ที่มเี ปลือกสเี ขยี วเขม้ ปนดำ� มแี ถบสดี ำ� จางๆ
พาดตามความยาวเนื้อและหนวดเป็นสีนํ้าตาลอ่อน หอยเชอร่ี
ตัวเต็มวัยทั้งเพศผู้และเพศเมีย จะผสมพันธุ์เมื่ออายุได้ 3 เดือน
วางไข่ประมาณครั้งละ 400 - 2,000 ฟอง และออกลูกได้ภายใน
ระยะเวลา 7 - 8 วนั ไขเ่ ป็นฟองเล็กๆ สชี มพู รวมตวั กนั เป็นกลมุ่ กอ้ น
ยาวประมาณ 2 - 3 น้ิว โดยปกติจะวางไข่ตามต้นวัชพืช ต้นข้าว
กิ่งไม้ หรือตามพื้นดินเหนือระดับน้ํา เม่ือไข่ฟักออกเป็นตัว โตเท่า
หัวเข็มหมุดก็จะร่วงหล่นลงนำ�้ และเรม่ิ กินวัชพืชนำ้� ทันที

ลักษณะการทำ� ลาย

หอยเชอร่ี กินพืชน้�ำที่มีลักษณะอ่อนนุ่มได้เกือบทุกชนิด เช่น สาหร่าย ผักบุ้ง ผักกระเฉด ต้นกล้าข้าว
และซากสัตว์ท่ีเน่าเปื่อยในนำ�้ โดยเฉลี่ยวันละประมาณ 50 เปอร์เซ็นต์ของนำ�้ หนักตัวหอย โดยเฉพาะต้นข้าว
หอยเชอร่ีจะกินต้นข้าวตั้งแต่ระยะกล้าอายุประมาณ 10 วัน จนถึงระยะข้าวแตกกอ โดยกัดส่วนโคนต้นข้าว
เหนือพ้ืนดนิ ประมาณ 1.0 - 1.5 นิ้ว หลงั จากนั้นจะกนิ ส่วนใบท่ลี อยนำ้� จนหมด

การป้องกันและกำ� จดั

1. วธิ ีกล
1.1 เกบ็ กล่มุ ไข่และตัวหอยมาสับ ต้มใหส้ กุ ใช้เปน็ อาหารสัตว์เลย้ี ง เช่น เป็ด ไก่
1.2 ใชต้ าข่ายไนล่อนชนิดตาถี่ ดกั จบั หอยเชอร่ี ขณะสบู นำ�้ เข้านา
1.3 เมื่อเตรียมเชือกเพ่ือหว่าน หรือเม่ือปักด�ำเสร็จแล้ว ควรทิ้งไว้ 2 – 3 วัน ให้มีน้�ำขังอยู่ใน
ระดับ 5 - 10 เซนติเมตร และหาท่ีก�ำบังร่ม ใช้ใบหญ้าอ่อนล่อให้หอยเชอร่ีมากินแล้วค่อย
เกบ็ หอยที่มากินหรอื หลบแดดทำ� ลายใหห้ มด
2. วธิ ีชีววิธี โดยการอนรุ ักษ์ศตั รธู รรมชาติ เช่น ตวั หํ้า การใช้กากเมล็ดชาหวา่ น (ในนาที่ไม่มปี ลา)
3. วธิ กี ารใชส้ ารก�ำจัดแมลง เช่น สารคอปเปอร์ซัลเฟต นโิ คซาไมด์

56โรค-แมลงศัตรูข้าว และการปอ้ งกันก�ำจัด
กรมส่งเสริมการเกษตร

โรค-แมลงศัตรขู า้ ว และการปอ้ งกนั ก�ำจัด

ท่ีปรกึ ษา นายโอฬาร พทิ ักษ ์ อธบิ ดีกรมส่งเสรมิ การเกษตร
นายน�ำชัย พรหมมีชัย รองอธิบดกี รมส่งเสริมการเกษตร ฝ่ายบริหาร
นายไพรัช หวงั ด ี รองอธิบดกี รมสง่ เสริมการเกษตร ฝ่ายวชิ าการ
นายสุรพล จารพุ งศ ์ รองอธบิ ดกี รมสง่ เสรมิ การเกษตร ฝ่ายสง่ เสริมและฝกึ อบรม
นางสุกญั ญา อธปิ อนันต ์ ผอู้ ำ� นวยการส�ำนกั พัฒนาการถ่ายทอดเทคโนโลยี
นายประสงค์ ประไพตระกูล ผอู้ �ำนวยการกองส่งเสรมิ การอารกั ขาพชื และจดั การดนิ ปยุ๋
นางศภุ ลักษณ์ กลับนว่ ม ผอู้ ำ� นวยการกล่มุ สง่ เสริมการวนิ ิจฉยั ศัตรูพืช
นายกิตตศิ ักดิ์ จันทสงั ข ์ ผอู้ ำ� นวยการกล่มุ พยากรณ์และเตอื นการระบาด
ผเู้ รยี บเรียง/ขอ้ มูล นางสาวจุฬาภรณ์ นกสกลุ นกั วิชาการเกษตรชำ� นาญการ
นางสาวเบญจมาภรณ์ ลิ้มประเสริฐ นักวชิ าการเกษตรปฏิบัตกิ าร
นายสามารถ ศรวี ิลัย นกั วิชาการเกษตรปฏิบัติการ
นางสาวกฤตยา ทองนวล นักวิชาการเกษตร
กองส่งเสริมการอารกั ขาพชื และจัดการดินปุ๋ย
จัดท�ำ นางอมรทิพย์ ภิรมยบ์ รู ณ ์ ผอู้ ำ� นวยการกลุ่มพฒั นาสอื่ ส่งเสรมิ การเกษตร
นางสาวอำ� ไพพงษ์ เกาะเทยี น นักวิชาการเผยแพรช่ �ำนาญการ
กลุ่มพัฒนาสอ่ื ส่งเสริมการเกษตร ส�ำนักพฒั นาการถา่ ยทอดเทคโนโลยี
พิมพค์ รัง้ ท่ี 2 ปี 2557 (ฉบบั ปรบั ปรงุ ปี 2555) จำ� นวน 5,000 เลม่
พิมพท์ ่ี โรงพมิ พช์ ุมนมุ สหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย จ�ำกัด