องค์ความรู้การทำผ้าบาติกจากแม่พิมพ์โฟมปักดอกไม้และเทคนิคการสร้างลวดลายด้วยโฟมปักดอกไม้

-สำ นัก นั ศิลศิปะและวัฒ วั นธรรม มหาวิทวิยาลัย ลั ราชภัฏภูเก็ต ก็- องค์ค ค์ วามรู้กรู้ ารทำ ผ้า ผ้ บาติก ติ จากแม่พิ ม่ ม พิ พ์โฟมปัก ปั ดอกไม้ และเทคนิค นิ การสร้า ร้ งลวดลายจากโฟมปัก ปั ดอกไม้ จากการอบรมเชิงชิปฏิบัฏิติ บั กติาร “การออกแบบลายผ้าบาติกติเพื่อพัฒนา soft power ชุมชน สู่ก สู่ ารสร้างมูล มู ค่าเพิ่ม”

สารบัญ หน้า อุปกรณ์ ขั้นตอนการผสมสีบาติกเข้มข้น ขั้นตอนการทำ ผ้าบาติก ขั้นตอนการสร้างแม่พิมพ์จากอัตลักษณ์ของชุมชน เทคนิคการสร้างลวดลายจากโอเอซิส 1 3 4 8 9

1. เทียน 2. แปรงทาสี / พู่กั พู่ กันระบายสี 3. สีบสีาติกแบบผง 4. ถัง / กระป๋อ ป๋ งผสมสี 5. กระดาษชำ ระ 6. ผ้า ผ้ ที่ทำ มาจากเส้น ส้ ใยธรรมชาติ เช่น ช่ ผ้า ผ้ มัสมัลิน ผ้า ผ้ป่า ป่ น ผ้า ผ้ฝ้าย เป็น ป็ ต้น อุปกรณ์

7. ภาชนะใส่เ ส่ ทียน (ควรมีขมีนาดใหญ่พ ญ่ อที่แม่พิ ม่ มพิพ์จพ์ะสามารถชุบลงไปได้ และควรนำ ความ ร้อ ร้ นได้ดี ด้ เดีพื่อพื่จะได้ล ด้ ะลายเทียนให้ไห้ ด้ค ด้ วามร้อ ร้ นที่เหมาะสม) 8. เตาแก๊ส 9. น้ำ เปล่า (สำ หรับรัละลายสีบสีาติกควรมี “น้ำ ร้อ ร้ น” สำ หรับรัละลายสีแสีละ “น้ำ ที่อุณหภูมิ ภู ห้มิอ ห้ ง” เพื่อพื่ผสมปรับรัอุณหภูมิ ภู ใมิห้สี ห้ ไสีม่ร้ ม่ อ ร้ นจนเกินไปเพื่อพื่ ใช้ง ช้ าน) 10. แม่พิ ม่ มพิพ์ลพ์าย จากการแกะสลักโฟมปักดอกไม้แ ม้ ห้ง ห้ 11. แผ่น ผ่ รองพิมพิพ์ลพ์าย (ควรเป็น ป็ แผ่น ผ่ พลาสติก หรือรืแผ่น ผ่ โฟมที่สามารถทนความร้อ ร้ นและ มีคมีวามหนาเพื่อพื่ ใช้ใช้ นการรองพิมพิพ์ลพ์าย) 12. พาราฟินฟิ อุปกรณ์ (ต่อ)

1. ตัดผงสีใสีส่ภ ส่ าชนะจำ นวนตามอัตราส่ว ส่ น 2. เทน้ำ ร้อ ร้ นใส่ปส่ ริมริาตร 250 มิลิมิ ลิลิตร เพื่อพื่ทำ ละลายสี คนจนสีลสีะลายดีทั้ดี ทั้งทั้หมด 3. หลังจากสีลสีะลายหมดแล้วให้เ ห้ ทน้ำ เปล่าที่อุณหภูมิ ภู ห้มิอ ห้ งลงไปผสมปริมริาตร 750 มิลมิลิลิตร จะได้สี ด้ บสีาติกเข้ม ข้ ข้น ข้ ปริมริาตร 1 ลิตร เมื่อมื่ต้องการจะใช้ง ช้ านสีบสีาติกให้เ ห้ ทสีบสีาติกเข้ม ข้ ข้น ข้ ผสมน้ำ เปล่าเพิ่มพิ่ตามความเข้ม ข้ ของสีที่สี ที่ ต้องการใช้ ขั้นตอนการผสมสีบาติกเข้มข้น สีส้สีม ส้ 4 ช้อ ช้ นโต๊ะ ต่อ 1 ลิตร สีน้ำสีน้ำเงิน 6 ช้อ ช้ นโต๊ะ ต่อ 1 ลิตร สีดำสีดำ 7 ช้อ ช้ นโต๊ะ ต่อ 1 ลิตร สีบสีานเย็น ย็ 5 ช้อ ช้ นโต๊ะ ต่อ 1 ลิตร สีฟ้สีา ฟ้ 5 ช้อ ช้ นโต๊ะ ต่อ 1 ลิตร สีม่สีว ม่ ง 5 ช้อ ช้ นโต๊ะ ต่อ 1 ลิตร อัตราส่วนของสีที่ใช้ในการผสม

1. วัดวัขนาดและตัดผ้า ผ้ เตรียรีมไว้โว้ ดยขนาดที่เป็น ป็ ที่นิยนิมในการทำ ผ้า ผ้ บาติกคือ 2 หลา ทั้งทั้นี้เ นี้ พราะ เป็น ป็ ขนาดที่สามารถนำ ไปทำ ประโยชน์ต่น์ ต่ อได้ เช่น ช่ การนำ ไปตัดเย็บ ย็ เป็น ป็ เสื้อสื้ผ้า ผ้ เป็น ป็ ต้น แล้ววาง ผ้า ผ้ ลงบนแผ่น ผ่ รองพิมพิพ์ลพ์าย 2. ละลายเทียนด้ว ด้ ยความร้อ ร้ นโดยวิธีวิตธีรวจสอบว่า ว่ เทียนมีอุมีอุ ณหภูมิ ภู ที่มิ ที่ ร้อ ร้ นเหมาะสำ หรับรัการนำ มาใช้ไช้ ด้มี ด้ ด้มีว ด้ ยกัน 2 ขั้นขั้ตอน คือ a. ขั้นขั้ตอนแรกสังสัเกตจากเทียนว่า ว่ ละลายครบหมดแล้วไม่ห ม่ ลงเหลือแท่งหรือรืเศษเทียนที่แข็ง ข็ อยู่ภ ยู่ ายในภาชนะที่ใส่เ ส่ ทียน หลังจากนั้นนั้สังสัเกตบริเริสวณขอบของภาชนะใส่เ ส่ ทียน หากมีหมียด เทียนที่เกิดจากการละลายของเทียนขึ้นขึ้ โดยรอบขอบภาชนะถือเป็น ป็ อันได้ที่ ด้ ที่ b. ขั้นขั้ตอนที่ 2 ลองจุ่ม จุ่ แม่พิ ม่ มพิพ์ลพ์งไปในเทียนแล้วลองพิมพิพ์ลพ์งบนผ้า ผ้ สำ หรับรัทดลอง หากเทียน ซึมซึผ่า ผ่ นผ้า ผ้ อย่า ย่ งทั่วทั่ถึงแล้วไม่มี ม่ ส่มีว ส่ นไหนของลายที่เทียนไม่ซึ ม่ มซึ (ดังดัภาพ) แสดงว่า ว่ อุณหภูมิ ภู ถึมิ ถึง จุดที่สามารถใช้ง ช้ านได้แ ด้ ล้ว ขั้นตอนการทำ ผ้าบาติก ภาพแสดงการตัดผ้า ผ้ ตามขนาดที่ต้องการ ภาพแสดงขั้นขั้ตอนการละลายเทียน ภาพแสดงหยดเทียนที่เกิดขึ้นขึ้เมื่อมื่อุณหภูมิ ภู ร้มิอ ร้ นถึงระดับที่ใช้ไช้ ด้ ภาพแสดงลักษณะของเทียนที่ไม่ซึ ม่ มซึเข้า ข้ไปใยเนื้อผ้า ผ้ เนื่องจากอุณหภูมิ ภู ขมิองเทียนยังยัไม่ร้ ม่ อ ร้ น

3. หลังจากเทียนร้อ ร้ นในอุณหภูมิ ภู ที่มิ ที่ เหมาะสมแล้วจึงจึทำ การจุมแม่พิ ม่ มพิพ์ลพ์งในภาชนะใส่เ ส่ ทียน ด้ว ด้ ยความระมัดมัระวังวัทิ้งค้างแม่พิ ม่ มพิพ์ไพ์ว้ร ว้ ะยะนึงนึเพื่อพื่ ให้เ ห้ ทียนเกาะบนแม่พิ ม่ มพิพ์ก่พ์ ก่ อนจะพิมพิพ์ลพ์าย ลงบนผ้า ผ้ให้ส ห้ ะบัดบัแม่พิ ม่ มพิพ์แพ์รงๆ 4 ถึง 5 ครั้งรั้เพื่อพื่กำ จัดจัเทียนส่ว ส่ นเกินออกก่อนจะพิมพิพ์ลพ์าย ลงบนผ้า ผ้ โดยกดพิมพิพ์ด้พ์ว ด้ ยแรงเท่า ๆ กันทั้งทั้แม่พิ ม่ มพิพ์เพ์พื่อพื่ ให้เ ห้ กิดลวดลายที่ครบถ้วนไม่ข ม่ าด เมื่อมื่ ได้ล ด้ วดลายที่ต้องการแล้วจึงจึนำ ผ้า ผ้ไปตากเพื่อพื่ ให้เ ห้ ทียนแห้ง ห้ พร้อ ร้ มสำ หรับรัขั้นขั้ตอนต่อไป หมายเหตุ : ลวดลายของเทียนที่พิมพิพ์ลพ์งไปเมื่อมื่ลงสีจสีนถึงขั้นขั้ตอนสุด สุ ท้ายแล้ว ลวดลาย เทียนจะแสดงสีขสีาวตามสีขสีองผ้า ผ้ หากต้องการให้ล ห้ วดลายเป็น ป็ สีต่สี ต่ าง ๆ ให้ล ห้ งสีบสีนผ้า ผ้ ก่อนจึงจึ ทำ การพิมพิพ์ลพ์ายแล้วจึงจึลงสีอีสี อีกครั้งรั้ลวดลายที่ได้ก็ ด้ ก็ จะปรากฏสีตสีามที่ลงไว้ใว้ นครั้งรั้แรก 4. ผสมสีบสีาติกเข้ม ข้ ข้น ข้ กับน้ำ เปล่าที่อุณหภูมิ ภู ห้มิอ ห้ งให้ไห้ ด้ค ด้ วามเข้ม ข้ ข้น ข้ ของสีที่สี ที่ ต้องการ ขั้นตอนการทำ ผ้าบาติก (ต่อ) ภาพแสดงการจุ่ม จุ่ แม่พิ ม่ มพิพ์ลพ์งไปในเทียน ภาพแสดงการพิมพิพ์ลพ์วดลายลงบนผ้า ผ้ ภาพแสดงขั้นขั้ตอนการตากผ้า ผ้ให้เ ห้ ทียนแห้ง ห้ ภาพแสดงการเทน้ำ ที่อุณหภูมิ ภู ห้มิอ ห้ งลงไปผสมกับสีบสีาติกเข้ม ข้ ข้น ข้

5. หลังจากเทียนแห้ง ห้ ดีแดีล้วก็ขึงขึผ้า ผ้ ที่พิมพิพ์ลพ์ายแล้วลงบนเฟรมไม้ โดยขึงขึบริเริวณขอบผ้า ผ้ กับ เฟรมไม้โม้ ดยใช้เ ช้ ทียน ข้อ ข้ ควรระวังวั : ควรขึงขึผ้า ผ้ให้ตึ ห้ ตึงที่สุด สุ เท่าที่จะทำ ได้เ ด้ พื่อพื่ความสะดวกในการลงสี 6. เริ่มริ่การลงสีโสีดยการลงสีคสีวรไล่ระดับดัจาก สีอ่สี อ่ อน ไปยังยัสีเสีข้ม ข้ เริ่มริ่ขั้นขั้ตอนแรกสุด สุ ด้ว ด้ ยการ ลงน้ำ เปล่าเพื่อพื่ ให้สี ห้ กสีระจายได้ดี ด้ มดีากขึ้นขึ้หลังจากลงน้ำ เปล่าแล้วจึงจึลงสีอ่สี อ่ อนตามลงไปแล้ว ค่อยลงสีเสีข้ม ข้ ตามเป็น ป็ ระดับดัๆ ข้อ ข้ ควรระวังวั : ควรระวังวัน้ำ และสีที่สี ที่ ลงไปแห้ง ห้ ระหว่า ว่ งการลงสีเสีพราะจะทำ ให้สี ห้ ไสีม่ก ม่ ระจายและ เกิดลายเป็น ป็ หยดๆ ดวง ๆ ไม่ส ม่ วยงาม แก้ไขด้ว ด้ ยการลงน้ำ และสีเสีป็น ป็ ส่ว ส่ น ๆ หรือรืแบ่ง บ่ คนลง น้ำ และลงสี โดยเมื่อมื่คนลงน้ำ ไปแล้วให้ล ห้ งสีตสีามทันทีเพื่อพื่ป้อ ป้ งกันสีแสีห้ง ห้ ภาพแสดงการขึงขึผ้า ผ้ กับเฟรมไม้ ภาพแสดงการลงน้ำ เปล่าลงบนผ้า ผ้ เพื่อพื่ ให้สี ห้ กสีระจายได้ดี ด้ ยิ่ดีงยิ่ขึ้นขึ้ ภาพแสดงการลงสีอ่สี อ่ อนทับลงบนน้ำ เปล่า ภาพแสดงการลงสีเสีข้ม ข้ ทับเป็น ป็ ระดับดัๆ ไปเรื่อรื่ย ๆ ขั้นตอนการทำ ผ้าบาติก (ต่อ)

7. หลังจากลงสีเสีรียรีบร้อ ร้ ยแล้วนำ ม้ว ม้ นกระดาษชำ ระมาซับซัสีส่สีว ส่ นเกินด้ว ด้ ยการกลิ้งม้ว ม้ นกระดาษ ให้ทั่ ห้ ทั่วทั่ผืนผืผ้า ผ้ โดยเน้น น้ ที่ลวดลายเทียนเพื่อพื่กันไม่ใม่ ห้สี ห้ แสีทรกเข้า ข้ไปในเนื้อนื้เทียนระหว่า ว่ งการตากซึ่งซึ่ จะซึมซึเข้า ข้ไปในลายทำ ให้เ ห้ กิดความผิดผิพลาดของลวดลายขึ้นขึ้หลังจากนั้นนั้ ให้นำ ห้ นำเฟรมผ้า ผ้ไปตาม แดด หรือรืในกรณีที่ณี ที่ไม่มี ม่ แมีดดให้นำ ห้ นำเฟรมผ้า ผ้ไปตากลม (แต่สีจสีะแห้ง ห้ ช้า ช้ กว่า ว่ ตากแดด) เวลา ประมาณ 5 – 10 นาที เพื่อพื่ ให้สี ห้ แสีห้ง ห้ สนิทนิ ข้อ ข้ ควรระวังวั : หากตากแดดไม่ค ม่ วรตตากนานกว่า ว่ 5 นาทีเพราะเทียนที่เขียขีนอาจจะละลายได้ 8. หลังจากสีแสีห้ง ห้ สนิทนิแล้วเราสามารถนำ ผ้า ผ้ไปพิมพิพ์ลพ์วดลายเพิ่มพิ่และนำ ไปลงสีเสีพิ่มพิ่เติมตั้งตั้แต่ ขั้นขั้ตอนที่ 3 – 7 อีกรอบได้ เพื่อพื่ ให้ไห้ ด้ล ด้ วดลายที่มีมิมีติมิ ติมากขึ้นขึ้จนได้ล ด้ วดลายที่ต้องการแล้วจึงจึ นำ น้ำ ฉีดล้างสีส่สีว ส่ นเกินออกเป็น ป็ ขั้นขั้ตอนสุด สุ ท้าย โดยวิธีวิกธีารสังสัเกตว่า ว่ ล้างเรียรีบร้อ ร้ ยหรือรืยังยัคือ การสังสัเกตน้ำ ที่ไหลออกมา หากน้ำ ที่ไหลออกมาใสไม่มี ม่ สีมีอสีอกมาแล้วเป็น ป็ อันเสร็จ ร็ ขั้นขั้ตอนการ ล้าง 9. หลังจากผ่า ผ่ นขั้นขั้ตอนการฉีดน้ำ ล้างเรียรีบร้อ ร้ ยแล้วให้นำ ห้ นำผ้า ผ้ไปตากเป็น ป็ ครั้งรั้สุด สุ ท้ายจนแห้ง ห้ สนิทนิแล้วจึงจึนำ ผ้า ผ้ไปรีดรีด้ว ด้ ยความร้อ ร้ นโดยทำ การคว่ำ ด้า ด้ นที่เป็น ป็ รอยเทียนลงบนผ้า ผ้ อีกผืนผืที่ รองเอาไว้ เพื่อพื่ละลายเทียนตามลายพิมพิพ์โพ์ดยสังสัเกตได้จ ด้ ากการผ้า ผ้ ที่รองหากยังยัคงมีเมีทียน เหนียนีวติดผ้า ผ้ อยู่ใยู่ ห้ทำ ห้ ทำ การรีดรีต่อไปจนกว่า ว่ จะไม่ห ม่ ลงเหลือความเหนียนีวที่เกาะผ้า ผ้ อีกแล้ว หลัง จากนั้นนั้จึงจึนำ ผ้า ผ้ไปเคลือบด้ว ด้ ยสารกันสีลสีะลายเป็น ป็ อันเสร็จ ร็ ขั้นขั้ตอน ขั้นตอนการทำ ผ้าบาติก (ต่อ) ภาพแสดงการกลิ้งซับซัสีส่สีว ส่ นเกิน ภาพแสดงการฉีดน้ำ ล้างสีส่สีว ส่ นเกิน ภาพแสดงการรีดรีผ้า ผ้ ละลายเทียนออก ภาพแสดงการตากเฟรมผ้า ผ้ เพื่อพื่ ให้สี ห้ แสีห้ง ห้ สนิทนิ

1. ประชุมเพื่อพื่หารือรืและจำ แนกอัตลักษณ์ขณ์องชุมชนออกมาเป็น ป็ ข้อ ข้ ๆ เช่น ช่ ลวดลายที่ เกี่ยวข้อ ข้ งกับชุมชน สีที่สี ที่ เกี่ยวข้อ ข้ งหรือรืแสดงความเป็น ป็ ชุมชน เป็น ป็ ต้น 2. ร่า ร่ งแบบลวดลายลงในกระดาษเพื่อพื่เตรียรีมลอกลวดลาย 3. ลอกลายจากกระดาษลงบนโอเอซิสซิเพื่อพื่เตรียรีมการแกะสลักแม่พิ ม่ มพิ 4. แกะสลักแม่พิ ม่ มพิพ์ตพ์ามลวดลายที่ลอกลงบนโอเอซิสซิ โดยให้ล ห้ วดลายที่ต้องการให้โห้ ดนเทียน นูน นู ขึ้นขึ้และลวดลายที่ไม่ต้ ม่ ต้ องการให้โห้ ดนเทียนเว้า ว้ เป็น ป็ ร่อ ร่ งลงไป ขั้นตอนการสร้างแม่พิมพ์จากอัตลักษณ์ของชุมชน ภาพแสดงแม่พิ ม่ มพิพ์ที่พ์ ที่ แกะเรียรีบร้อ ร้ ยแล้ว

1. ใช้โช้ อเอซิสซิสำ หรับรัดอกไม้ส ม้ ดนำ มาตัดเป็น ป็ ชิ้นชิ้เล็ก ๆแล้วนำ ไปแช่น้ำ ช่ น้ำ ให้พ ห้ อหมาด 2. หลังจากลงสีบสีนผ้า ผ้ บาติกแล้วให้โห้ รยเศษโอเอซิสซิลงบนบริเริวณที่ต้องการให้เ ห้ กิดลวดลาย ตัวโอเอซิสซิจะดูด ดู สีอสีอกทำ ให้สี ห้ มีสีคมีวามจางลงเป็น ป็ จุด ๆ เกิดเป็น ป็ ลวดลายที่เป็น ป็ ธรรมชาติและมี มิติมิ ติ เทคนิคการสร้างลวดลายจากโอเอซิส ภาพลวดลายที่เเกิดจากเทคนิคนิการสร้า ร้ งลวดลายจากโอเอซิสซิ

- สำ นัก นั ศิลศิปะและวัฒ วั นธรรม มหาวิทวิยาลัย ลั ราชภัฏภูเก็ต ก็- องค์ค ค์ วามรู้ก รู้ ารทำ ผ้าบาติกจากแม่พิ ม่ พิมพ์โฟมปักดอกไม้ และเทคนิคนิการสร้างลวดลายจากโฟมปักดอกไม้ จากการอบรมเชิงชิปฏิบัฏิติ บั กติาร “การออกแบบลายผ้าบาติกติเพื่อพัฒนา soft power ชุมชน สู่ก สู่ ารสร้างมูล มู ค่าเพิ่ม”