E-Book กระท่อม

ห้องสมุดประชาชนจังหวัดตราด

ใบกระทอ่ ม สรรพคณุ มีอะไรบ้าง

หลังจากถกู ปลดลอ็ กจากบัญชยี าเสพติดให้โทษประเภทที่ 5 หลายคนกห็ ันมาสนใจ
สรรพคุณของใบกระทอ่ มกันมากขน้ึ ง้นั มาดูกนั ซิวา่ ประโยชนท์ างยาของกระท่อมมอี ะไรบา้ ง

E-book

หอ้ งสมุดประชาชนจังหวัดตราด

เรามาร้จู ักกระท่อมกัน

กระท่อมเปน็ พชื พน้ื เมืองของไทยและมาเลเซีย มถี ิน่ กาเนิดในเขตร้อนและก่งึ ร้อนของภูมิภาคเอเชียตะวันออก
เฉียงใต้ รวมไปถึงทวปี แอฟริกา โดยกระท่อม หรือในช่ือเรยี กอ่นื ๆ วา่ อถี ่าง อแี ดง กระอว่ ม ทอ่ ม ท่ม เปน็ พืชในตระกลู
Mitragyna speciosa อย่ใู นวงศ์เข็มและกาแฟ (Rubiaceae) กระทอ่ มมีชื่อทางวทิ ยาศาสตร์ว่า Mitragyna speciosa
(Korth.) Havil. ทพี่ บในไทยมอี ยู่ 3 สายพันธด์ุ ว้ ยกัน คอื กระท่อมก้านเขียว (แตงกวา), กระทอ่ มชนิดขอบใบหยัก (ยักษ์
ใหญ่, หางกัง้ ) และกระทอ่ มกา้ นแดง

ลกั ษณะทางพฤกษศาสตรข์ องกระทอ่ มเปน็ ไมย้ นื ตน้ ขนาดใหญป่ านกลาง แก่นเปน็ ไม้เนือ้ แข็ง ลาต้นมีความสงู
ประมาณ 4-16 เมตร ใบกระทอ่ มคล้ายใบกระดังงา เป็นใบเดย่ี วสเี ขียว เรียงตวั เป็นคู่ตรงขา้ ม แผน่ ใบกระท่อมกว้าง
ประมาณ 5-10 เซนติเมตร ยาวประมาณ 8-14 เซนตเิ มตร ดอกกระทอ่ มมีลักษณะกลมโต ขนาดเท่าผลพุทรา มีสีขาวอม
เหลืองออกเป็นช่อตมุ้ กลมขนาด 3-5 เซนติเมตร ผลมลี กั ษณะเปน็ แคปซลู ภายในมีผลยอ่ ยและเมล็ดอดั แน่น ส่วนเมลด็
กระท่อมมีลักษณะแบน

กระท่อมเตบิ โตได้ดีในพื้นทช่ี ุ่มชื้น ชอบความชน้ื สูง และชอบแดดปานกลาง โดยพื้นท่ีปลกู กระท่อมในไทยจะเปน็ โซน
ภาคใต้ เช่น จังหวดั สรุ าษฎรธ์ านี นครศรธี รรมราช ตรงั สตลู พัทลงุ สงขลา ยะลา ปัตตานี นราธวิ าส และพบวา่ ดนิ ใน
ภาคกลางอยา่ งจงั หวัดปทมุ ธานกี ป็ ลกู กระทอ่ มได้ดเี ชน่ กนั

E-book

ห้องสมุดประชาชนจังหวัดตราด

สรรพคณุ ทางยา

สารสาคัญท่ีพบในใบกระทอ่ ม คอื Mitragynine, Speciogynine, Paynantheine, Speciociliatine ซึ่งบางสว่ น
ออกฤทธติ์ อ่ จติ ประสาท แต่ถึงอยา่ งนนั้ กระท่อมก็มสี รรพคณุ ทางยาอยู่ไมน่ ้อย ซง่ึ หากใชใ้ นปรมิ าณที่เหมาะสมก็
ช่วยบรรเทาอาการไม่สบายได้ ตามนี้
1. รกั ษาอาการติดเช้ือในลาไส้ เช่น ท้องเสีย ท้องร่วง

ในตารบั ยาโบราณใช้ใบกระทอ่ มสดหรอื ใบแหง้ เค้ยี ว สบู หรือชงกบั นา้ ดมื่ รกั ษาอาการติดเช้ือในลาไส้ บรรเทา
อาการทอ้ งเสีย ท้องรว่ ง
2. บรรเทาอาการปวดเม่อื ยกล้ามเนอื้

สรรพคณุ ของกระท่อมยงั ช่วยบรรเทาอาการปวดกลา้ มเนือ้ โดยหากใช้กระท่อมในขนาดต่าจะชว่ ยลดอาการ
เม่อื ยลา้ เพราะฤทธิ์ของกระท่อมจะช่วยกดความรูส้ กึ ปวดเมื่อยเน้ือตัวได้ ช่วยให้มคี วามอดึ มากขน้ึ
3. บารงุ กาลัง ชว่ ยใหท้ างานไดน้ านข้นึ

จะบอกวา่ กระท่อมเป็นยาโด๊ปกค็ งไมผ่ ิดนกั เพราะพชื ชนิดน้อี อกฤทธิเ์ พมิ่ พละกาลงั กระตุน้ รา่ งกายใหอ้ ดทน
ตอ่ งานหนกั ทนแดดไดน้ านข้ึน และยงั ช่วยใหก้ ล้ามเนอ้ื ทางานอึดขน้ึ ในขณะท่ลี ดอาการปวดเมอ่ื ยกลา้ มเนอ้ื ด้วย แต่
ทั้งนีก้ ็ตอ้ งใช้กระท่อมในขนาดตา่ นะคะ โดยผลการศึกษาในขน้ั พรีคลินิก ของบริษัท Smith, Kline and French
Laboratories ไดท้ ดลองใช้ใบกระท่อมในกลมุ่ ชายวยั กลางคน 30 คน ทท่ี างานหนัก โดยใหเ้ ค้ียวใบกระทอ่ มสด 3-10
ครั้งต่อวัน ในปริมาณ 2-3 ใบตอ่ คร้ัง เป็นเวลานานกวา่ 5 ปี และพบวา่ ใบกระท่อมกระตุน้ การทางานและเพม่ิ
ประสิทธภิ าพการทางานได้จริง และผลกระตุ้นจะเกิดภายใน 5-10 นาที ทว่ากพ็ บอาการไม่พึงประสงคใ์ นกลุม่
อาสาสมัครดว้ ย เชน่ ปากแหง้ ทอ้ งผกู ผิวคลา้ เบ่ืออาหาร และน้าหนกั ลด

E-book

ห้องสมุดประชาชนจังหวดั ตราด

4. แกป้ วดได้ดกี วา่ มอร์ฟนี
ใบกระท่อมมีสารสาคญั ท่ีชื่อว่า ไมทราไจนนี (Mitragynine) ซงึ่ พบในใบกระทอ่ มไทยสูงถึง 66% โดยสารชนิดนี้

เป็นสารจาพวกอัลคาลอยด์ ออกฤทธ์ิกดประสาทส่วนกลาง (CNS depressant) เช่นเดียวกบั ยาเสพตดิ กลมุ่ LSD และ
ยาบา้ จึงมีฤทธร์ิ ะงบั ความเจ็บปวด กระตุ้นความรสู้ ึกเคลิม้ สขุ และทาใหง้ ่วงซมึ

อกี ทง้ั จากการศกึ ษาก็พบสารเซเว่นไฮดร็อกซีไมทราไจนนี (7-hydroxymitragynine) ในใบกระทอ่ ม โดยสารนี้มี
ฤทธยิ์ บั ยง้ั การตอบสนองตอ่ ความเจบ็ ปวด (Antinociceptive) ในหนู Mice ไดด้ กี วา่ มอร์ฟนี ถึง 13 เท่า นอกจากนี้ยงั
มกี ารศึกษาทพี่ บว่า กระทอ่ มใหผ้ ลขา้ งเคยี งนอ้ ยกว่ามอรฟ์ ีนหลายประการ เช่น ไมก่ ดระบบทางเดนิ หายใจ ไมท่ าให้
เกิดอาการคลืน่ ไส้ อาเจียน อาการขาดยาไมท่ รมานเทา่ มอรฟ์ นี และบาบดั ไดง้ ่ายกวา่ ยากลอ่ มประสาท

นอกจากนย้ี งั มีการนากระทอ่ มไปบาบดั การเสพตดิ มอรฟ์ ีนในผู้ปว่ ยบางรายด้วย แต่อย่างไรก็ตาม ยังคงต้อง
ศกึ ษาผลดี-ผลเสยี ในการใชก้ ระท่อมผลติ ยาให้รอบดา้ น เพอ่ื การใชย้ าอย่างปลอดภยั และให้ผลขา้ งเคยี งน้อยท่ีสดุ

5. แกป้ วดฟัน
ด้วยฤทธิร์ ะงับปวดของใบกระท่อมจึงมกี ารนาใบกระทอ่ มไปปรงุ เป็นยาสมุนไพรแก้ปวดฟันตามตารา

แพทยแ์ ผนโบราณ แตใ่ นปัจจบุ นั กม็ ียาแก้ปวดอ่ืน ๆ ใช้ทดแทนแลว้
6. แก้ไอ รกั ษาแผลในปาก และถอนพิษ

นอกจากยาแกป้ วดฟนั กระทอ่ มยงั ถกู ปรุงเป็นยาสมนุ ไพรแกไ้ อ ยาสมานแผลในปาก หา้ มเลือด และแก้
พษิ จากพชื หรอื สตั วไ์ ดอ้ ีกดว้ ย

7. ลดอาการขาดยาจากส่งิ เสพตดิ อ่นื

ในหลาย ๆ ประเทศใช้ใบกระท่อมลดอาการขาดยาเสพตดิ เชน่ ฝ่ิน เฮโรอีน หรือมอรฟ์ ีน เมือ่ ใชก้ ระทอ่ มใน
ปรมิ าณและในระยะเวลาท่จี ากัด เนอ่ื งจากกระทอ่ มให้ผลข้างเคยี งทน่ี ้อยกว่า และบาบดั การเสพตดิ ไดง้ า่ ยกวา่ นัน่ เอง

E-book

ห้องสมดุ ประชาชนจงั หวัดตราด

กระท่อมรกั ษาโรคอะไรไดบ้ า้ ง

นอกจากฤทธิ์ทางเภสชั วทิ ยาของกระท่อมขา้ งตน้ แลว้ ยังมขี ้อสงสัยเกี่ยวกบั สรรพคุณของใบกระทอ่ มอีก
มากมาย เชน่
ใบกระท่อมลดความดนั ได้ไหม

ไมทราไจนนี (Mitragynine) ซง่ึ พบในใบกระทอ่ มมฤี ทธิข์ ยายหลอดเลือด จงึ ชว่ ยลดความดนั โลหิต และผ่อน
คลายกล้ามเน้ือได้ อกี ทงั้ ในตารับยาแผนโบราณยงั ใช้ใบกระท่อมรักษาโรคความดันโลหิตสงู ดว้ ย
ใบกระท่อมรกั ษาเบาหวานไดไ้ หม

ตามตารบั ยาไทยจะพบว่า มีการใชใ้ บกระทอ่ มรักษาโรคเบาหวานมาชา้ นาน โดยใหน้ าใบกระทอ่ มทแ่ี กะกา้ นใบ
ออกมา เคีย้ ว แล้วคายกากออก จากนนั้ ด่ืมน้าตาม ส่วนการศกึ ษาฤทธิ์ทางเภสชั วิทยาต่อระบบทางเดินอาหารในหนู
ทดลองกพ็ บวา่ สารสกดั เมทานอลจากใบกระท่อมช่วยเพ่มิ การดูดกลบั ของน้าตาลกลโู คส ซึง่ อาจใช้สรรพคุณนี้
ควบคมุ ระดับนา้ ตาลในเลือดไดโ้ ดยไมต่ อ้ งเก่ยี วขอ้ งกบั การทางานของอินซลู นิ ทวา่ การจะใช้ใบกระท่อมเปน็ ยารกั ษา
เบาหวานในคนยงั คงต้องศึกษาถึงผลดี-ผลเสีย รวมถึงการควบคุมประสิทธิภาพตัวยาและความคุ้มค่าใน
กระบวนการผลติ ยาดว้ ย
ใบกระท่อมลดความอว้ นได้ไหม

การเคีย้ วใบกระทอ่ มจะทาใหร้ ู้สกึ ไม่อยากอาหาร ไมร่ ู้สกึ หวิ และทาใหก้ ระปร้กี ระเปรา่ กดความรู้สกึ เมอ่ื ยล้า
ขณะทางาน ทว่าก็ยงั ไมม่ ีการใช้ใบกระท่อมลดความอว้ นแตอ่ ย่างใด เนื่องจากการใชใ้ บกระท่อมในปรมิ าณท่ีมาก
เกนิ ไปอาจทาใหเ้ สพติดและเกิดอาการข้างเคียงไมพ่ ึงประสงคไ์ ด้ และจริง ๆ กม็ ีวิธลี ดนา้ หนกั อื่น ๆ ทีเ่ ห็นผลและ
ยงั่ ยนื กว่าดว้ ย

E-book

หอ้ งสมุดประชาชนจงั หวัดตราด

ใบกระทอ่ ม ออกฤทธิอ์ ยา่ งไร มีโทษและขอ้ ควรระวังอะไรบ้าง

เมือ่ เคย้ี วใบกระทอ่ มไปประมาณ 5-10 นาที รา่ งกายจะดูดซึมสารสาคญั ในใบกระท่อม และออกฤทธ์ิ
กดประสาทสว่ นกลาง ทาให้รูส้ ึกกระปร้กี ระเปรา่ รา่ เรงิ สดชื่น หายปวดเม่ือย หายเหนอ่ื ย แต่ถา้ ครมึ้ ฟา้ คร้ึม
ฝนจะมีอาการหนาวสั่นคลา้ ยจะเปน็ ไข้ หากเสพทกุ วันต่อเนือ่ งไปนาน ๆ อาจเกดิ การเสพตดิ และเกดิ ผล
ขา้ งเคยี ง ดงั น้ี

1. ผิวคล้าลงจนดูเหมือนผิวแห้งขาดน้า
2. ปากแห้ง ริมฝีปากคล้า
3. ทอ้ งผูก อุจจาระแข็งเป็นก้อนเล็ก ๆ ถา่ ยยากกวา่ ปกติ
4. นอนไม่หลบั กระวนกระวาย
5. คลน่ื ไส้ อาเจยี น จากการเมากระทอ่ ม
6. ไม่มแี รง ออ่ นเพลยี เมอ่ื มีภาวะเสพตดิ แล้วหยดุ ใบกระทอ่ ม
7. ปวดเม่อื ยตามตัว ปวดกระดูก
8. บางรายทเ่ี สพมากเกนิ ไปอาจพบอาการแขนกระตกุ เองได้
9. ซึมเศร้า เซือ่ งซึม ไมอ่ ยากพดู จากับใคร หรืออาจมอี ารมณก์ า้ วร้าวไปเลย
10. พูดไมค่ ่อยรู้เรื่อง
11. รา่ งกายมอี ณุ หภูมสิ ูงกว่าปกติ
12. ไอมากขึน้
13. มนี า้ ตา น้ามกู ไหล
14. เบอื่ อาหาร
15. บางรายอาจมีอาการโรคจิตหวาดระแวง เห็นภาพหลอน คดิ วา่ จะมีคนมาทารา้ ย
อยา่ งไรก็ตาม อาการเมาใบกระท่อมกข็ น้ึ อยู่กับรา่ งกายของแตล่ ะคนดว้ ย บางคนอาจเค้ยี วใบกระท่อม
3 ใบไมเ่ มา แตบ่ างคนเคย้ี วแลว้ อาจมอี าการเมาใบกระท่อมก็เปน็ ได้
นอกจากนี้คนท่กี ินใบกระท่อมโดยไม่รูดกา้ นใบออก อาจทาให้เกิดถุงทอ่ มในลาไส้ เพราะก้านใบและใบ
ของกระท่อมไมส่ ามารถย่อยได้ จงึ ตกตะกอนตดิ ค้างอยูภ่ ายในลาไส้ ทาให้ขบั ถา่ ยออกมาไมไ่ ด้ และเกิด
พงั ผืดหมุ้ รัดรอบ ๆ ก้อนกากกระท่อมจนเป็นกอ้ นถุงข้นึ มา ซงึ่ อาจเพิ่มความเสย่ี งลาไส้อุดตันไดด้ ว้ ย

E-book

หอ้ งสมุดประชาชนจงั หวดั ตราด

ใบกระท่อมถูกกฎหมายหรือยงั

แม้ในตา่ งประเทศกระท่อมจะไมผ่ ดิ กฎหมายควบคมุ แตใ่ นไทย กระท่อมไดถ้ ูกจัดเปน็ ยาเสพตดิ ประเภท 5
ตามพระราชบัญญัติยาเสพตดิ ให้โทษ พ.ศ. 2522 กระทงั่ เมื่อวนั ที่ 27 พฤษภาคม 2564 ราชกจิ จานเุ บกษา ประกาศให้
ใบกระทอ่ มไม่ใชย่ าเสพตดิ อกี ตอ่ ไป และมีผลบงั คับใช้เม่อื พ้นกาหนด 90 วนั นับตง้ั แตม่ ีการประกาศในราชกิจจา
นุเบกษา

นนั่ หมายความว่า ต้งั แตว่ ันท่ี 24 สงิ หาคม 2564 เปน็ ตน้ ไป กระทอ่ มจะถกู ปลดล็อก ซึง่ การปลดลอ็ กกระทอ่ ม
ท่วี ่า หมายถงึ ปลดล็อกเฉพาะพชื กระทอ่ มในสว่ นตน้ ราก ใบ ดอก เมลด็ เทา่ นนั้ โดยสามารถเคี้ยวใบกนิ ได้ บรโิ ภคไดใ้ น
ลักษณะของสมนุ ไพร

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ทาไม่ไดแ้ ละผดิ กฎหมายแน่นอนก็คือ การนากระทอ่ มไปผสมสตู รต่าง ๆ เพ่ือใช้เปน็ สารเสพ
ติด เชน่ ตม้ ผสมยาแกไ้ อ เครือ่ งดืม่ ชูกาลัง หรอื นา้ อดั ลม เพราะถือว่าเปน็ การผลิตสารเสพตดิ ให้โทษ และมีความผดิ
ตาม พ.ร.บ.ยาเสพตดิ ให้โทษ พดู งา่ ย ๆ วา่ ถูกจบั กุมดาเนนิ คดไี ด้เลย

ปลูกกระทอ่ มเสรไี ดห้ รือยงั

ตงั้ แตว่ ันท่ี 24 สิงหาคม 2564 ประชาชนสามารถปลกู พชื กระท่อมไดอ้ ยา่ งเสรี ครอบครองได้ นามาบดเคย้ี ว
บรโิ ภคตามวถิ ชี าวบา้ นได้ (ยกเวน้ การนามาผสมเพ่อื ใชเ้ ป็นสารเสพตดิ เชน่ 4x100) รวมทั้งอนญุ าตให้ซอื้ -ขาย ไม่ว่า
จะเปน็ การส่งขายเพื่อพาณิชยกรรม อุตสาหกรรม โดยไม่ต้องขออนญุ าต และหลังจากน้จี ะมกี ารออก พ.ร.บ.พชื
กระท่อม เพือ่ กาหนดหลักเกณฑต์ า่ ง ๆ และโทษ เพือ่ ปอ้ งกนั การใชก้ ระท่อมในทางทีผ่ ดิ อาทิ

- ห้ามขายกระท่อมให้แกเ่ ดก็ ท่มี ีอายตุ า่ กวา่ 18 ปบี ริบูรณ์ ซงึ่ เปน็ เยาวชน รวมถึงสตรมี คี รรภ์ สตรีใหน้ มบุตร
- กาหนดสถานที่ห้ามขาย เช่น ในโรงเรยี น สถานศึกษา วดั หอพกั
- การทาธุระกิจนาเขา้ หรอื ส่งออกใบกระทอ่ ม เพอื่ ประโยชนเ์ ชิงอุตสาหกรรม ต้องได้รบั ใบอนญุ าต
โดยตอ้ งรอรายละเอยี ดและขอ้ กาหนดที่ชัดเจนจากกฎหมายทจ่ี ะออกมาในเร็ว ๆ นี้

E-book

ห้องสมุดประชาชนจงั หวดั ตราด

สรุป ! ใชใ้ บกระท่อมแบบไหน ผดิ -ไมผ่ ิดกฎหมาย
สิ่งทท่ี าได้ ไมผ่ ิดกฎหมาย
การเค้ียวใบ
การปลกู
การครอบครอง
การขายใบสดทไ่ี ม่ไดป้ รงุ หรือทาเปน็ อาหาร
ตม้ น้ากระท่อมเพ่อื ดืม่ เอง
ส่ิงท่ที าไม่ได้ ผิดกฎหมาย
การทาผลิตภณั ฑส์ มุนไพร ท่ีแจ้งวา่ มีสรรพคุณช่วยบรรเทาอาการต่าง ๆ ต้องขออนุญาตตาม พ.ร.บ.ผลติ ภัณฑ์
สมุนไพร พ.ศ. 2562 หากผลติ ขายเองโดยไม่ไดข้ ออนญุ าตถือว่าผิดกฎหมาย
การขายอาหารที่ทาจากใบกระทอ่ ม หรอื มีใบกระท่อมเปน็ ส่วนผสมในอาหาร เนือ่ งจาก พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ. 2522 ยงั ไม่
ปลดล็อกใหผ้ ลติ นาเขา้ หรอื จาหน่าย
การตม้ นา้ กระทอ่ มเพอื่ จาหนา่ ย (แมไ้ มไ่ ด้ผสมกับส่ิงใดเลย) เนื่องจากอาหารทมี่ ีสว่ นผสมของกระทอ่ ม เชน่ น้าต้ม
กระท่อม ชากระทอ่ ม จดั เป็นผลติ ภัณฑ์สมนุ ไพร ผปู้ ระกอบการตอ้ งขออนุญาตผลิตกบั ทาง อย. ก่อน เพ่อื
ประเมนิ คณุ ภาพ ความปลอดภยั ให้กับผูบ้ ริโภค และติดฉลากใหถ้ กู ต้องกอ่ นนาไปวางขาย ตาม พ.ร.บ.ผลติ ภณั ฑ์
สมนุ ไพร พ.ศ. 2562
การนาใบกระท่อมมาผสมสตู รต่าง ๆ เพื่อใชเ้ ป็นสารเสพติด

อยา่ งไรกต็ าม อนาคตจะมกี ารกาหนดกฎเกณฑต์ ่าง ๆ ท่ีแนช่ ดั ใน พ.ร.บ.พืชกระท่อม ต่อไป
โทษของการใช้ใบกระทอ่ มในทางทีผ่ ดิ

ในรา่ ง พ.ร.บ. ดังกล่าว ยังกาหนดโทษเพ่ือคมุ้ ครองบคุ คลและการป้องกนั การใช้ใบกระท่อมในทางทีผ่ ดิ อาทิ
กรณขี ายใบกระท่อม น้าต้มใบกระท่อม หรืออาหารทีม่ ใี บกระทอ่ มเป็นวตั ถดุ บิ หรือสว่ นประกอบ กับคนทอ่ี ายุต่ากว่า
18 ปี หญิงมีครรภ์และหญงิ ใหน้ มบุตร มีโทษปรบั ไมเ่ กนิ 30,000 บาท
กรณีขายในสถานศึกษา หอพกั สวนสาธารณะ สวนสตั ว์ หรอื สวนสนุก หรือขายโดยวิธีการอเิ ลก็ ทรอนิกส์ มโี ทษ
ปรบั ไม่เกนิ 50,000 บาท
กรณบี ริโภคใบกระท่อมหรือนา้ ตม้ ใบกระทอ่ มทีป่ รุงผสมกบั ยาเสพติดใหโ้ ทษ มโี ทษปรับไมเ่ กนิ 50,000 บาท

การตม้ น้ากระท่อมขาย มีโทษจาคกุ 6 เดอื น ถงึ 2 ปี ปรับ 5,000-20,000 บาท (ตาม พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ. 2522)

E-book

นายฐิติรตั น์ มีเกียรติ บรรณารกั ษ์