๙๙ ดรรชนีชื่อยา ต ารายา ผูกที่ ๕ ฉบับหอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ นครพนม ชื่อยา หน้าลาน ก ยาแก้ตุ่ม ๙/๒ ค ยาคอเหนี่ยง ๔/๒ ยาไค่พอง ๔/๑ ฆ ยาฆ่ามาน ๔/๒ จ ยาเจ็บท้อง ๒๗/๒ ซ ยาซุม ๑๑/๒ ยาซุมแก้ ๖/๒ ยาซุมอ่อน ๖/๑ ด ยาดูก ๗/๒ ยาเด็กน้อยมูกพี ๕/๒ ท ยาท้องขี้ฮาก ๒๗/๑, ๒๗/๒ ยาท้องไค่ ๙/๒ ป ยาป่วยหาแฮงบ่ได้ ๔/๑
๑๐๐ ล ยาล้อมลูกในท้อง ๙/๒ ยาเลือด ๒๕/๑ห ยาหัวใจสั่น ๒/๒ส ยาสรรพล่องแก้ว ๒๕/๒ห ยาหัวใจสั่น ๒/๒ ยาหูหนวก ๔/๒ ยาหมากไม้ ๑/๑ ยาออกแง้น ๔/๒ ยาออกเมือก ๒/๒
๑๐๑ อภิธานศัพท์ ในการอธิบายค าศัพท์ต ารายา ผู้ปริวรรตใช้รูปแบบตามหลักการอภิธานศัพท์ของกลุ่มงาน อนุรักษ์เอกสารโบราณ สถาบันวิจัยศิลปวัฒนธรรมอีสาน มหาวิทยาลัยมหาสารคาม โดยก าหนดอักษร ย่อ ดังนี้ ก. = ค ากริยา ค. = ค าคุณศัพท์ น. = ค านาม บ = ค าบุพบท ป = ค าบาลี ว. = ค าวิเศษณ์ ส. = ค าสรรพนาม สัน = ค าสันธาน ก ก่น ก. ขุดโค่น กระบอง น. ไม้ผุผสมกับน้ ามันยางธรรมชาติใช้จุดไฟแทนตะเกียงน้ ามัน ก่อนงาย บ. ช่วงเวลาก่อนสาย, ก่อนเที่ยงวัน ก้อม ว. สั้น กะตืก น. พยาธิตัวตืด มี ๒ ซนิด คือ ซนิดแบนและกลม กางของ น. ต้นปีบ (เป็นไม้ยืนต้นสูงประมาณ ๑๕ เมตร มีดอกรูปแตรสีขาว หอมอ่อน ๆ นิยมปลูกเป็นไม้ประดับ) กาบ น. เปลือก กิ้ว ก. บิด, ขันให้แน่น ก้ า น. เบื้อง, ทิศ, ฝ่าย
๑๐๒ เกี้ยง น. ผลส้มโอ ข ขบ ก. กัด ขบแข้ว ก. กัดฟัน ขม่อม น. กระหม่อม (ส่วนของศีรษะตรงที่กะโหลกงอกมาบรรจบกัน) ขวยกะเดือน น. รังไส้เดือน ขันได น. บันได ขี้เข็บ น. ตะขาบ ขี้หมิ้น น. ขมิ้น ขี้เหล้าโท น. กากของน้ าเมาเกิดจากการหมักเชื้อ, น้ าขาว (เหล้า) แขบ น. ส่วนริมโดยรอบ แข้ว น. ฟัน แข้วแมง น. ฟันผุ ค ควัด ก. คุ้ย, เขี่ย ควายด่อน น. ควายเผือก คอแหบ ก. คอแห้งเป็นหวัดหรือหลอดลมอักเสบ คะยือ น. โรคหืด, โรคมีเสมหะติดในล าคอ หายใจไม่สะดวก คันคาก น. คางคก (ชื่อสัตว์สี่เท้าจ าพวกกบหรือเขียด แต่หนังหนาเป็น ตะปุ่มตะป่่า) คันดี ก. มีอาการดีขึ้น คันว่า สัน. หากว่า, แม้ว่า คา ก. ค้างอยู่, ติดอยู่, ติดขัด คาบ บ. มื้อ, มื้ออาหาร
๑๐๓ คีง น. ร่างกาย, ตัวตน คุบา น. พระบวซใหม่ไม่เกิน ๑๐ พรรษา คุลี น. นิ้วมือ เครือ น. เถาไม้, เรียกพรรณไม้ที่เป็นเถา เครือเขาฮอ น. บอระเพ็ด เครือ น. เถาไม้, เรียกพรรณไม้ที่เป็นเถา ไค่ ก. พอง, บวม ง ง้วน น. ของเบื่อเมาถึงแก่ชีวิตเมื่อกินลงไป งัว น. วัว, โค ง่าว น. ง้าว, ดาบ งีบ น. กลีบ งูท าทาน น. งูปล้องทองมีสีทองตามตัว อาศัยอยู่ตามกิ่งไม้ ออกหากินตอน กลางคืน ว่ายน้ าเก่ง แง้น ก. ความต้องการสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไง่ ก. งัดขึ้น, ท าให้เผยอ จ จ่ม ก. บ่น จิง สัน. จึง (ค าส าหรับต่อความแสดงกิริยาที่จะกระท าต่อมาภายหลัง) จี่แข้ น. จระเข้ จีนายก้อม น. ชื่อพรรณไม้ซนิดหนึ่ง ใบหนา มียาง จุบัน น. ปัจจุบัน แจเฮือน บ. มุมบ้าน
๑๐๔ แจะ ก. ชิม, ลิ้มรส ซ ช่อย ก. ช่วยเหลือ, ป้องกัน ซะมอ น. ลูกสมอ ชื่น น. ตะกั่ว ซ ซะดวง น. ชื่อโรคจ าพวกหนึ่ง เรียกว่า ริดสีดวง ริดสะดวง ซะเอิก ก. สะอึก ซางไพ น. ชื่อพรรณไม้ซนิดหนึ่ง ในสกุลไม้ไผ่ ไม่มีหนาม มีหน่อกินได้ ซุมนี้ ส. พวกนี้, กลุ่มนี้ ซุมื้อ น. ทุกวัน ซุแห่ง ว. ทุกแห่ง, ทุกที่ ซุอัน ส. ทุกสิ่งทุกอย่าง เซียงคาน น. แต่เดิมตั้งอยู่ที่เมืองซะนะคาม ประเทศสาธารณรัฐประซาธิปไตย ประซาซนลาว ปัจจุบันเป็นอ าเภอหนึ่งของจังหวัดเลย เซื่อ ก. เชื่อ, ไว้วางใจ, มีศรัทธา ไซ ก. เสกเป่าด้วยมนต์คาถา เช่น วัวควายเป็นบาดแผล เสกมนต์เป่า เรียกว่า ไซบาดแผล ด ดอกฮัง น. ดอกเต็งรัง (มีลักษณะเป็นช่อแยกแขนง ที่บริเวณปลายกิ่งหรือตาม ง่ามใบ ช่อของดอกจะมีขนนุ่ม โดยดอกมีขนาดเล็กสีขาวนวล กลีบดอก และกลีบรองดอกมีอย่างละ ๕ กลีบ กลีบดอกเป็นสีขาวแกมเหลือง อ่อน กลิ่นหอมปลายกลีบแยกออกจากกัน ส่วนโคนกลีบดอก ซ้อนทับกัน)
๑๐๕ ด่อน ว. ขาว, เผือก เช่น ควายด่อน คือ ควายเผือก ดอม บ. ด้วย, กับ ดัง น. จมูก ดังเผา ก. ก่อไฟเผา ดูก น. กระดูก ต ตอก น. ไม้ไผ่ที่จักเป็นเส้นแบนยาว ขนาดหนาหรือบางตามต้องการ ส าหรับผูกมัดหรือ สานสิ่งต่าง ๆ ตอง ก. กรอง ตองก้วย น. ใบกล้วย ตองกุง น. ใบพลวง ติวไม้ น. ผิวที่เรียบและแข็งมีเฉพาะไม้ไผ่ ติ้วไม้ไผ่ น. ซี่ไม้ไผ่เล็ก ๆ ตีนเป็ด น. พญาสัตบรรณ (เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ เปลือกหนาแต่เปราะ ผิว ต้นมีสะเก็ด เล็ก ๆ สีขาวปนน้ าตาลกรีดดูจะมียางสีขาวล าต้นตรง แตก กิ่งก้านสาขามากลักษณะเป็นชั้น ๆ เปลือกชั้นในสีน้ าตาล มีน้ ายาง สีขาว) ตีนสิ่น น. ซายผ้าถุง ตุ่ม น. ผื่นบนผิวหนัง ถ ถิ้ม ก. ทิ้ง ถืก ก. สัมผัส, แตะต้อง เถิง บ. ถึง ท ท่อกัน ค. เท่ากัน เทื่อ น. ครั้ง, คราว, หน น
๑๐๖ น า บ. กับ, ด้วย น้ าขี้สีก น. น้ าคร า แอ่งน้ าใต้ถุนเรือนตรงที่ตั้งโอ่งน้ ากินน้ าใช้ น าแน่ บ. ด้วยหน่อย เช่น ขอกินน าแน่ คือ ขอกินด้วยหน่อย น้ าเผิ่ง น. น้ าผึ้ง บ บ่ ว. ไม่ ปฏิเสธ บ้งกือ น. กิ้งกือ บ่เป็นสังแล ก. ไม่เป็นไร บ่แม่น ค. ไม่ใช่ ปฏิเสธ บวย น. ขันตักน้ า เรียก บวย ส่วนมากคนโบราณท าด้วยกะลามะพร้าว บ่อน บ. ที่ เช่น บ่อนนอน คือ ที่นอน บ่เอิ้น ว. อาการที่เป็นไปอย่างต่อเนื่อง, ไม่เว้นระยะ, ไม่หยุด เช่น เลือดไหล บ่เอิ้น คือ เลือดไหลอย่างต่อเนื่อง เลือดไหลไม่หยุด บ่ฮู้เมื่อ ก. ไม่รู้สึกตัว บัก ส. เป็นค าเรียกชื่อซายที่มีอายุเสมอกันหรือต่ ากว่า บาด ก. ถึงที, ถึงคราว บิ ก. แกะ, ท าให้หลุดออกด้วยนิ้วมือ เบิด ค. หมด ใบตดหมา น. กระพังโหม (ลักษณะของใบเป็นรูปใบหอก รูปขอบขนาน หรือรูป แถบ ปลายใบ เนื้อใบสอบแหลมและมีติ่งแหลมสั้น ๆ โคนใบหยักเป็นพูรูปใบหอก ส่วนขอบใบจักเป็นซี่ฟัน ค่อนข้างจะโอบล าต้น ขอบใบเหนือโคน ใบจะเรียวหรือเป็นคลื่น ส่วนโคนใบนั้นจะกางออกคล้ายติ่งหู) ใบส้มพ่อ น. ใบข่อย (ลักษณะเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับ มีขนาดเล็ก แผ่นใบมีสี เขียว ค่อนข้าง หนากรอบ ผิวใบสากคล้ายกระดาษทรายทั้งสองด้าน ลักษณะใบ คล้ายรูปรีแกมรูปไข่หัวกลับ โคนใบสอบ ปลายใบแหลม ขอบใบ หยัก)
๑๐๗ ป ประดงไฟ น. ชื่อโรคจ าพวกหนึ่ง มีหลายซนิด เกิดตามผิวหนัง มีอาการคัน ปลาฝา น. ตะพาบ, ตะพาบน้ า มีกระดองไม่มีเกล็ดเป็นแผ่นหนังอ่อนนิ่มมีเชิง แผ่กว้าง หลายซนิดมีจมูกยื่นยาว บางซนิดจมูกสั้น ตีนเป็นแผ่นแบนคล้าย พาย ป่อน ก. หย่อนลงไป ปะสม ก. ผสม, รวมเข้าด้วยกัน ปัว ก. รักษา ปาด ก. เอามีดเชือดหรือเฉือน ปิ้นหน้า ก. พลิกกลับขึ้นด้านหน้า ปี้นหลัง ก. พลิกกลับด้านหลัง ปุน ว. ท า, แต่ง, ให้ แปง ก. ปรับปรุง, เปลี่ยนแปลง แปว น. แผลเป็นตามร่างกาย ผ ผักขะ น. ซะอม ผักไซ่ น. มะระขี้นก ผักบ้ง น. ผักบุ้ง ผักบั่ว น. ต้นหอม ผักปัง น. ผักปลัง ผักหนอก น. ใบบัวบก ผักหม น. ผักขม, ผักโขม ผักอีเลิด น. ซะพลู ผิว่า สัน. ถ้าว่า, หากว่า, แม้นว่า ผู้ ค. ตัวผู้, เพศผู้ พ พระนาราย น. เป็นพระนามหนึ่งของพระวิษณุ พระพรม น. เป็นเทพเจ้าสูงสุด (ตรีมูรติ) ในคติของศาสนาฮินดู เป็นเทพเจ้าแห่ง การ สร้างสรรค์ ความเมตตา เป็นพระผู้สร้างโลกและให้ก าเนิดสิ่งต่าง ๆ ในจักรวาล
๑๐๘ พระยมพิบาน น. เจ้าพนักงานในนรกภูมิ มีหน้าที่ลงโทษทรมานสัตว์นรกตามค าสั่ง ของพระยม ศาสนาพุทธเชื่อว่ายมบาลมีชาติก าเนิดเป็นเทวดาในชั้นจาตุมหา ราชิกา พระอิสูร น. เทพชั้นหัวหน้า เช่น พระอินทร์พระพิรุณ พระอัคนี พิลา น. ทับทิม โพะ ก. การโป๊ะ หรือวางประคบไว้บนพื้นผิว ฟ ฟาย ก. ชื่อมาตราตวงซนิดหนึ่ง, เอาอุ้งมือตัก ม ม้าง ก. ท าลาย, ล้าง, รื้อ มี้ น. ขนุน มุ่น ว. แหลก, ละเอียด เมื่อย ก. อาการอ่อนเพลียเหนื่อยล้าของกล้ามเนื้อเมื่อใช้กล้ามเนื้อนั้นนาน ๆ แมงงอด น. แมงป่อง แมงไย น. หมาร่า (เป็นแมลงจ าพวกต่อหรือแตน แต่ท ารังด้วยดินเหนียวหรือ ดินเหนียวปน ทราย รูปร่างต่างกัน ติดอยู่กับกิ่งไม้หรือวัสดุอื่นภายนอกบ้านเรือน หรือตามฝ้า เพดาน ในบ้านเรือน) แม่มาน น. สตรีที่ก าลังตั้งครรภ์, หญิงตั้งครรภ์ ไม้ซางไพ น. ชื่อพรรณไม้ซนิดหนึ่ง ในสกุลไม้ไผ่ ไม่มีหนาม มีหน่อกินได้ ไม้หีบ น. ไม้ไผ่ที่ผ่ากลางส าหรับปิ้งปลาปิ้งเนื้อ ย ย่อง ก. ขยี้ ยาย ก. อยาย (แจก, แยก, จ าแนก) ยาชักพิษ น. ยาถอนพิษ ยาซุม น. สมุนไพรที่น ามาฝนประกอบด้วยรากไม้ แร่ธาตุหลายซนิด ยาพี น. ยาบ ารุงร่างกาย ยี่ยอง ก. ขยี้
๑๐๙ ยุ้มตีนหมา น. จัดเป็นพรรณไม้เถาล้มลุก ล าต้นมีลักษณะเล็กเรียว มักเลื้อยไป ตามพื้นดินหรือ เลื้อยพาดพัน ล าต้นปกคลุมไปด้วยขนแข็งสีขาว ขยายพันธุ์โดยใช้ เมล็ด เป็นพรรณไม้ที่พบขึ้นอยู่ตามบริเวณที่รกร้างว่างเปล่าทั่วไป เยี่ยว น. ปัสสาวะ เยี่ยวบ่ออก ก. ปัสสาวะขัด เยี่ยวหยัด ก. ปัสสาวะกระปริดกระปรอย แย่ ก. แหย่ (เอานิ้วหรือปลายไม้จิ้มเข้าไป) เหยี่ยงดุก น. กระดูกแหลมของปลาดุก ล ลงมูก น. อาการลงมูกในภาวะใกล้คลอด ลงเลือด น. ประจ าเดือนออกมาก ลี้ ก. หลีกหนี, หลบ, ซ่อน ว วันลุน บ. วันหลัง วิน ก. อาการหน้ามืดตาลาย ส สงกา น. ความแคลงใจ, ความสงสัย สน่อย ว. สักหน่อย สบ น. ปาก สะหัว ก. สระผม สันนิบาต น. เป็นโรคเกี่ยวกับลม ระบบไหลเวียนโลหิต อาการเพ้อคลั่ง ป่วย เรื้อรัง บางราย อาจมีอาการวิงเวียนหน้ามืด สาด น. เสื่อ สารบาด น. เป็นโรคเกี่ยวกับลม ระบบไหลเวียนโลหิต อาการเพ้อคลั่ง ป่วย เรื้อรัง บางราย อาจมีอาการวิงเวียนหน้ามืดทันทีเรียกว่า สารบาดวิน
๑๑๐ สาลีปลี น. ดีปลี (ชื่อไม้เถา มีรากตามข้อของล าต้นเพื่อยึดเกาะ ผลอัดแน่น เป็นช่อ ทุกส่วน มีกลิ่น โดยเฉพาะผลกลิ่นหอมฉุน รสเผ็ดร้อนใช้เป็นเครื่องเทศและ ท ายาได้) สูด ก. ท่อง, ว่า, กล่าวเป็นท านอง ห หญ้าหลับมืน น. ชุดเห็ดเทศ (จะมีกลิ่นฉุน ต้มน้ ากินเป็นยาระบาย อมบ้วนปากและ ใช้เป็นยาฆ่า พยาธิตามผิวหนัง รักษากลากเกลื้อน ผิวหนังอักเสบเป็นผื่นคัน เส้นประสาทอักเสบ รักษากษัยเส้น ขับปัสสาวะและรักษา กระเพาะอาหารอักเสบ) หน่วย น. ผลไม้หรือสิ่งที่มีลักษณะเหมือนผลไม้ หนหวย ว. ร าคาญ, ไม่สบายใจ, หงุดหงิด, กังวลใจ หม ก. ประคบ หมาก น. ผลไม้ทุกซนิด เช่น หมากม่วง คือ มะม่วง หมากแข้ง น. มะเขือพวง หมากแคว้ง น. มะเขือพวง หมากพิก น. พริก หมากฟัก น. ฟัก (ชื่อไม้เถาจ าพวกหนึ่ง ใช้ผลเป็นผัก มีผลยาวสีเขียว) หมากไม้ น. ผลไม้ หมากอึก น. ฟักทอง หลิง ก. เล็ง แลดู หว่านซน น. พลับพลึง (พรรณไม้ล้มลุกขึ้นเป็นกอ มีหัวอยู่ใต้ดิน ล าต้นกลม) หว่านไฟ น. ไพล เป็นไม้ล้มลุก มีเหง้าอยู่ใต้ดิน เปลือกมีสีน้ าตาลแกมเหลือง เนื้อด้านใน มีสีเหลืองถึงสีเหลืองแกมเขียว แทงหน่อหรือล าต้นเทียมขึ้นเป็นกอ โดยจะประกอบไปด้วยกาบหรือโคนใบหุ้มซ้อนกันอยู่ หอนไก่ น. เป็นโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ โดยมีสาเหตุหลักมาจากเชื้อไวรัสที่ เรียกว่า HPV เป็นได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ หอระดาร น. หรดาล (แร่ซนิดหนึ่ง ประกอบด้วยธาตุ สารหนู และก ามะถัน สี แดงอมเหลือง
๑๑๑ ใช้ประสมน้ าเขียนลายรดน้ าและสมุดด า) ห า น. อัณฑะและถุงอัณฑะ หินส้ม น. สารส้ม (เป็นเกลือเคมีประเภทหนึ่ง มีลักษณะเป็นผลึก หรือก้อนสี ขาวใสออก ขุ่นเล็กน้อย มีรสเปรี้ยวฝาด ไม่มีกลิ่น) เหนี่ยง ก. บีบ, ขย า บีบด้วยมือแล้วขย าไปมา เหล้าเด็ด น. น้ าเมาที่กลั่นแล้ว เหื่อ น. เหงื่อ เหือย ก. ไหล เช่น น้ าลายเหือย คือ น้ าลายไหล อ อีตู่ น. แมงลัก อีฮุม น. มะรุม เอิงเชิญ ก. เชิญด้วยความเคารพนับถือ แอ่น ก. โก่ง, โค้ง, งอ แอว น. เอว ฮ ฮม ก. รม (อบด้วยกลิ่นหรือควัน) ฮ้อน ค. ร้อน ฮังมด น. รังของมด ฮาก น. ราก ฮากแตก ก. อาเจียน ฮ้าย ก. ดุ, ต่อว่า ฮู้จัก ก. ทราบ, รู้จัก ฮูป น. รูป เฮือ น. เหงื่อ แฮง น. แรง, ดัง, มาก แฮ้ง น. นกแร้ง
๑๑๒ บรรณานุกรม ธวัซ ปุณโณทก. วรรณกรรมท้องถิ่น. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, ๒๕๓๕. ปรีซา พิณทอง. สารานุกรมภาษาอีสาน – ไทย – อังกฤษ. อุบลราซธานี : โรงพิมพ์ศิริธรรม, ๒๕๓๒. ราซบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรม ฉบับราซบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๔๒. กรุงเทพฯ : นานมีบุคส์พับลิเคชั่นส์, ๒๕๔๖ ส านักงานสาธารณสุขจังหวัดสกลนคร. ต ารายาในเอกสารใบลาน จังหวัดสกลนคร เล่มที่ ๑. สกลนคร : สมศักดิ์การพิมพ์, ๒๕๕๔. หอสมุดแห่งชาติ, กรมศิลปากร. ประมวลค าศัพท์ภาษาลาว ในเอกสารโบราณ เล่มที่ ๑ อักษร ก – ง. กรุงเทพฯ : เอ.พี.กราฟฟิคดีไซด์, ๒๕๔๔. หอสมุดแห่งชาติ, กรมศิลปากร. ประมวลค าศัพท์ภาษาลาว ในเอกสารโบราณ เล่มที่ ๒ อักษร จ – ถ. กรุงเทพฯ : เอ.พี.กราฟฟิคดีไซด์, ๒๕๔๔. หอสมุดแห่งชาติ, กรมศิลปากร. ประมวลค าศัพท์ภาษาลาว ในเอกสารโบราณ เล่มที่ ๓ อักษร ท – ฝ. กรุงเทพฯ : เอ.พี.กราฟฟิคดีไซด์, ๒๕๔๔. หอสมุดแห่งชาติ, กรมศิลปากร. ประมวลค าศัพท์ภาษาลาว ในเอกสารโบราณ เล่มที่ ๔ อักษร พ – ษ. กรุงเทพฯ : เอ.พี.กราฟฟิคดีไซด์, ๒๕๔๔. หอสมุดแห่งชาติ, กรมศิลปากร. ประมวลค าศัพท์ภาษาลาว ในเอกสารโบราณ เล่มที่ ๕ อักษร ส – ฮ. กรุงเทพฯ : เอ.พี.กราฟฟิคดีไซด์, ๒๕๔๔.
๑๑๓ หอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ นครพนม ถนนอภิบาลบัญซา ต าบลในเมือง อ าเภอเมือง จังหวัดนครพนม ๔๘๐๐๐ หมายเลขโทรศัพท์. ๐๔๒ ๕๑๒ ๒๐๔,๐๔๒ ๕๑๒ ๒๐๐ อีเมล. [email protected] เปิดท าการ/บริการ วันอังคาร – เสาร์ เวลา ๐๙.๐๐ – ๑๗.๐๐ น. หยุดท าการวันอาทิตย์ - จันทร์ และวันนักขัตฤกษ์
๑๑๔