3.4 ปัจจัยที่มีผลต่อการสถาปนาอาณาจักรไทย

ใบความรู้ท่ี 3.4
เร่อื ง ปจั จยั ท่ีมผี ลตอ่ การสถาปนาอาณาจักรไทย

นับตั้งแต่สมยั สโุ ขทัยเป็นตน้ มา จนกระทงั่ ถึงปัจจุบนั เปน็ เวลากว่า 700 ปี คนไทยมีอาณาจักรต่อเนื่องกัน
มา คือ สุโขทยั อยุธยา ธนบุรี และรัตนโกสินทร์ โดยปจั จัยหลกั ที่มีผลตอ่ การสถาปนาอาณาจักรไทย ได้แก่ ปัจจัย
ทางภูมศิ าสตร์ การเมือง และประวตั ศิ าสตร์

1. กรงุ สุโขทยั (ราว พ.ศ. 1792 - 2006)

ปัจจัยด้านภูมิศาสตร์ ราชธานีส่วนใหญ่ตั้งอยู่ริมแม่น้ำ แต่กรุงสุโขทัยตั้งอยู่ห่างจากแม่น้ำยมราว ๑๒
กิโลเมตร จึงต้องมีการขุดสระ หรือ "ตระพัง" และสร้าง "สรีดภงส์” หรือทำนบกั้นน้ำ และสร้างถนนพระร่วง ซึ่ง
เป็นคลองส่งน้ำ สุโขทัยตั้งอยู่ท่ามกลางเทือกเขามีลมมรสุมพัดผ่านจึงมีฝนตกชุก แต่ก็ไม่อุดมสมบูรณ์เหมือน
ราชธานีอ่นื ๆ เชน่ อยธุ ยา กรงุ เทพฯ ท่ีมีแมน่ ้ำสายใหญ่ไหลผ่าน

ปัจจัยด้านการเมืองและประวัติศาสตร์ แม้ที่ตั้งของเมืองสุโขทัยจะต้อยกว่าราชธานีอื่นๆ ในด้าน
ภูมิศาสตร์ แต่สุโขทัยถูกตั้งเป็นเมืองหลวงของอาณาจักรสุโขทัย เพราะเคยเป็นเมืองสำคัญมาก่อนการสถาปนา
อาณาจักร จึงถอื เปน็ เมอื งทม่ี พี ัฒนาการทางการเมืองมานานแล้ว ดงั พบโบราณสถานที่ต่าง ๆ ไดร้ บั อทิ ธิพลเขมรท่ี
สร้างกอ่ นสมยั สุโขทัย เชน่ ศาลตาผาแดง วัดพระพายหลวง วดั ศรีสวาย เปน็ ต้น

2. กรงุ ศรีอยุธยา (พ.ศ. 1893 - 2031)

ปัจจยั ดา้ นภมู ศิ าสตร์ กรุงศรีอยธุ ยาได้รบั การสถาปนาขึน้ บนสถานทท่ี ี่มีความเหมาะสมทางภมู ศิ าสตร์ คือ
ตง้ั อยูใ่ นบริเวณพืน้ ทร่ี าบลุ่มแมน่ ำ้ เจา้ พระยาตอนลา่ ง มพี ้ืนทร่ี าบลมุ่ กว้าง มแี มน่ ้ำไหลผ่าน 3 สาย คือ แมน่ ำ้ ลพบรุ ี
แม่น้ำเจ้าพระยา และแม่น้ำป่าสัก ทำให้มีความอุดมสมบูรณ์ เป็นแหล่งอู่ข้าวอู่น้ำ เส้นทางคมนาคมทางน้ำ ทำให้
ติดตอ่ กบั หวั เมืองได้สะดวก ที่ตัง้ เมอื งหลวงอยู่ไม่ไกลจากอ่าวไทยทำให้กรงุ ศรีอยธุ ยาพฒั นาเป็นเมอื งทา่
สำคญั ของภมู ิภาค

ปจั จัยดา้ นการเมอื งและประวัติศาสตร์ กรงุ ศรีอยธุ ยามพี ัฒนาการมาจากอาณาจักรละโว้และสุพรรณภูมิ
บริเวณเกาะเมืองอยุธยามีการตัง้ ชุมชนมากอ่ นการสถาปนากรุงศรีอยธุ ยา ดงั ปรากฏหลักฐานคือ พระพุทธรูปองค์
ใหญท่ ีว่ ดั พนัญเชิงถกู สร้างขึน้ กอ่ นการสถาปนากรงุ ศรีอยธุ ยา ๒๖ ปี ซ่งึ การสรา้ งพระพทุ ธรปู ขนาดใหญ่ เช่นนั้นได้
แสดงว่าบริเวณนั้นเป็นเมืองที่มีขนาดใหญ่ มีผู้คนมากและมีความเจริญมาก่อน จึงเป็นปัจจัยที่เหมาะสมต่อการ
สถาปนาข้ึนเป็นอาณาจกั ร

3. กรงุ ธนบุรี (พ.ศ. 2310 - 2325)

ปัจจยั ดา้ นภูมศิ าสตร์ กรงุ ธนบรุ ีเป็นราชธานีท่ีตงั้ ข้ึนในช่วงทีบ่ ้านเมอื งยังไม่มัน่ คง สมเด็จพระเจ้าตากสิน
มหาราชจึงทรงเลือกเมืองทอ่ี ยู่รมิ แมน่ ำ้ เจ้าพระยาและอยู่ใกล้ทะเล เพราะหากขา้ ศกึ ยกมาแลว้ สู้ไม่ได้ก็ยังสามารถ
ถอยไปท่ีอน่ื ได้งา่ ย

ปัจจัยด้านการเมืองและประวัติศาสตร์ เมืองธนบุรีเป็นชุมชนเก่า มีป้อมที่สร้างในสมัยสมเด็จพระ-
นารายณ์มหาราช คือ ป้อมวิชัยประสิทธิ์ และป้อมวิไชยเย็นทร์ แต่ในสมัยสมเด็จพระเพทราชา ป้อมวิไชยเยนทร์
ถกู ร้ือไป เมอื่ สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราชสถาปนากรุงธนบรุ ีขึ้นใน พ.ศ. 2310 ไดท้ รงเลอื กธนบรุ เี ป็นเมืองหลวง
เพราะกรุงศรีอยุธยาเสยี หายหนักจนยากจะบูรณะ ส่วนกรงุ ธนบุรเี ปน็ เมอื งเลก็ เหมาะกับสภาพเหตุการณ์ ในขณะ
นัน้ รวมทงั้ มีสภาพภูมศิ าสตรท์ ี่ดแี ละเหมาะสม

4. กรงุ รัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2325 - ปจั จบุ ัน)

ปัจจัยด้านภูมิศาสตร์ กรุงรัตนโกสินทร์เป็นราชธานีที่ตั้งขึ้นใหม่บนฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา
มีความเหมาะสมกว่ากรุงธนบุรี เพราะมีพื้นที่กว้างใหญ่ แม้พื้นที่เป็นที่ราบลุ่มมาก แต่การขุดคลองระบายน้ำก็
สามารถปอ้ งกันน้ำทว่ มได้ และเป็นประโยชน์ในการคมนาคม และมที ีต่ ้ังทด่ี ีในการติดตอ่ ค้าขายกับต่างชาติ เพราะ
อยู่ใกลป้ ากอา่ วไทย

ปัจจัยต้านการเมืองและประวัติศาสตร์ เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรง
สถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้น ได้ทรงตัดสินพระทัยย้ายเมืองหลวงจากกรุงธนบุรีมายังกรุงเทพฯ หรือบางกอก
บรเิ วณท่ตี ง้ั พระบรมมหาราชวังเดมิ มเี พยี งชมุ ชนชาวจนี ตงั้ อยู่ ทรงสรา้ งเมอื งใหมโ่ ดยลอกแบบพระบรมมหาราชวัง
มาจากกรุงศรีอยุธยา ทรงต้ังชื่อสถานที่และสร้างสง่ิ กอ่ สร้างบางอย่างเลียนแบบสมยั อยธุ ยา เพื่อให้ประชาชนรู้สึก
ว่าราชธานที ี่สถาปนาขึน้ ใหม่สบื ทอดมาจากสมยั อยธุ ยาหรอื "เมือ่ ครงั้ บา้ นเมอื งด"ี

ลักษณะสำคญั ของการสถาปนาอาณาจกั รไทย มดี ังนี้
1) เป็นการเคลื่อนย้ายราชธานีหรือศูนย์กลางอาณาจักรจากเหนือลงใต้ คือ จากกรุงสุโขทัยลงมา
กรงุ ศรอี ยธุ ยา ลงมากรุงธนบรุ ี แล้วย้ายขา้ มฟากมากรงุ เทพมหานคร
2) ราชธานีทั้งหลายตั้งอยู่ริมแม่น้ำ ยกเว้นกรุงสุโขทัยที่อยู่ห่างแม่น้ำยม ประมาณ 12 กิโลเมตร
ส่วนกรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี และกรุงรัตนโกสินทร์ตั้งอยู่บริเวณริมแม่น้ำ คือ แม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นแม่น้ำ
สายสำคัญของไทย สำหรับกรุงศรีอยุธยามีแม่น้ำไหลผ่านถึง 3 สาย ได้แก่ แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำลพบุรี
และแมน่ ำ้ ป่าสกั

ตัวเมอื งอยุธยา มแี มน่ ำ้ สำคญั 3 สาย ไหลผา่ น เป็นปัจจยั สำคัญทที่ ำให้พระเจา้ อทู่ อง
ทรงตดั สินพระทัยเลือกเป็นสถานที่สรา้ งราชธานี

ท่ีมา : https://www.khaosod.co.th/lifestyle/news_103332
สืบค้นเม่ือ : 29 เมษายน 2562

3) มีชัยภูมิที่เหมาะสม ในการเพาะปลูกข้าว ซึ่งเป็นอาหารหลักของคนไทย จำเป็นต้องอยู่ใกล้แม่น้ำ
ลำคลอง หนอง บงึ ส่วนการเดินทางน้นั ในสมัยก่อนการเดินทางเรือในแมน่ ้ำ ทะเล มีความสะดวกกวา่ เส้นทางบก
และทางเรือยังสะดวกในการติดต่อค้าขายทั้งภายใน และภายนอกประเทศ นอกจากนี้ชัยภูมิที่เหมาะสมในการ
ป้องกนั การโจมตีของข้าศึกก็มีความสำคญั ในการสถาปนาอาณาจักรไทย ถ้าพจิ ารณาในเรื่องชยั ภูมทิ ี่เหมาะสมเม่ือ
เปรียบเทียบอาณาจักรทง้ั สี่จะพบว่า กรุงสุโขทยั มีความเหมาะสมน้อยกว่าอาณาจักรอืน่ ส่วนกรุงศรีอยุธยามีความ
เหมาะสมมากทส่ี ุด

4) ตง้ั อยู่ใกลห้ รือในเสน้ ทางการค้า ทัง้ การคา้ ภายในและการค้ากับตา่ งประเทศ การมีปัจจัยท่ีเหมาะสม
ในการคา้ ขายนับว่ามีสว่ นสำคญั ต่อความรุ่งเรืองของอาณาจกั ร เพราะถ้าคา้ ขายได้ดี เศรษฐกิจของอาณาจักรและ
ความเป็นอยู่ของราษฎรก็ดีไปดว้ ย ในแง่นก้ี รุงสโุ ขทยั ค่อนขา้ งเสยี เปรียบ เพราะไมไ่ ดต้ ง้ั อยู่ริมแม่น้ำและไม่มีแม่น้ำ
สายใหญ่ไหลผ่าน ส่วนกรุงศรีอยุธยามีแม่น้ำ ดำเนินการค้าขายมาก ๓ สายไหลผ่าน จึงมีความสะดวกในการขาย
มาก

5) ตั้งอยู่ในแหล่งทรัพยากรและผลผลิตจากทรัพยากร คือ ของป่าทั้งหลาย รวมทั้ง สัตว์ป่า ในสมัย
อยุธยา สินค้าสำคัญที่ต่างประเทศต้องการมาก คือ หนังกวาง หนังปลากระเบน ไม้ฝาง เครื่องเทศ ดังนั้น
กรุงศรีอยุธยาจงึ เปน็ ศนู ย์กลาง การคา้ ทสี่ ำคญั ในภูมิภาค

6) การสถาปนาราชอาณาจกั รใหม่อาจเลือกราชธานีจากเมืองทเ่ี คยมอี ย่กู อ่ นแลว้ ดงั เช่น เมอื งสุโขทยั มี
มาก่อนการตั้งอาณาจักรของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ทำนองเดียวกัน การสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีก็ใช้
พนื้ ทบ่ี างส่วน ของเมอื งท่ีเปน็ ชมุ ชนอยู่แล้ว สถาปนาขนึ้ เปน็ ราชธานี ยกเวน้ ในกรณสี มเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราช
ที่ทรงยา้ ยราชธานีมาที่กรุงธนบุรี เพราะเหตุผลทางด้านการป้องกนั อาณาจักรเป็นสำคญั เพราะอยูใ่ นช่วงเริ่มการ
ฟ้นื ฟบู ้านเมอื ง