งานช่างสิบหมู่

“งานช่างสิบหมู่”โรงเรียนซางตาครู้สคอนแวนท์

คำ นำรายงานเล่มนี้จัดทำ ขึ้นเพื่อศึกษาเรื่อง “งานช่างสิบหมู่” ซึ่งเป็นศิลปหัตถกรรมไทยที่แสดงถึงภูมิปัญญา ความสามารถ และความละเอียดอ่อนของช่างไทยในอดีต งานช่างสิบหมู่ถือเป็นรากฐานของงานศิลปกรรมทุกแขนงในประเทศไทย ทั้งในด้านสถาปัตยกรรมประติมากรรม และจิตรกรรมในอดีต “งานช่างสิบหมู่” เป็นระบบการแบ่งงานของช่างฝีมือในราชสำ นัก มีหน้าที่สร้างสรรค์งานหลวง เช่น การสร้างวัง หรือการสร้างวัด เครื่องราชูปโภค และเครื่องประกอบพระราชพิธี ปัจจุบันแม้งานช่างสิบหมู่จะเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย แต่ยังคงเป็นมรดกทางภูมิปัญญาอันทรงคุณค่าของชาติผู้จัดทำ หวังว่ารายงานฉบับนี้จะช่วยให้ผู้อ่านเกิดความเข้าใจ และเห็นคุณค่าของศิลปกรรมไทยที่สืบทอดมาอย่างยาวนานผู้จัดทำนางสาววรลักษณ์ มกรแก้วเกยูรนางสาวกุลธิดา เกณฑ์มา1

สารบัญ2เรื่อง คำ นำช่างเขียนช่างแกะช่างปั้นหน้า1345

“ช่างเขียน”ช่างเขียนเป็นช่างสำ คัญในช่างสิบหมู่ ทำ หน้าที่สร้างสรรค์งานจิตรกรรมไทยโบราณเพื่อถวายงานหลวงและศาสนา รวมถึงออกแบบและร่างแบบให้ช่างแขนงอื่น ก่อนเริ่มงานจริงบทบาทสำ คัญคือการเขียนจิตรกรรมฝาผนังในพระอุโบสถและพระวิหาร เล่าเรื่องพุทธศาสนา เช่น พุทธประวัติ ทศชาติ และเทพชุมนุม พร้อมทั้งตกแต่งอาคารด้วยลายไทยบนบานประตู หน้าต่าง และเพดาน โดยใช้เทคนิคลงสี รัก และปิดทองงานของช่างเขียนมีรูปแบบตามขนบไทย ใช้การจัดภาพแบบ Perspective ขนานและเส้นสินเทาแบ่งฉาก ต้องเชี่ยวชาญลายไทยแม่บท สีธรรมชาติ และการตัดเส้นอย่างประณีตช่างเขียนจึงเป็นผู้ถ่ายทอดภูมิปัญญา ความเชื่อ และศิลปวัฒนธรรมไทยที่ยังคงคุณค่าอยู่จนปัจจุบัน.3

“ช่างแกะ”ช่างแกะเป็นหนึ่งในช่างสิบหมู่ที่เชี่ยวชาญการแกะสลักลวดลายบนวัสดุแข็ง เช่น ไม้ งาหรือกระดูก เพื่อสร้างงานประติมากรรมและงานตกแต่งต่าง ๆบทบาทสำ คัญคือการสร้างงานถาวรในสถาปัตยกรรมไทย เช่น หน้าบัน คันทวย บานประตู ธรรมาสน์ รวมถึงงานแกะสลักพระพุทธรูปและรูปเคารพ ภาพแกะแบ่งตามมิติได้แก่ ลอยตัว นูนสูง และนูนต่ำ โดยใช้สิ่วและฆ้อนไม้เป็นเครื่องมือหลัก พร้อมอาจลงรักปิดทองเพื่อความงามและความคงทน นอกจากนี้ยังรวมถึงช่างแทงหยวก ผู้สร้างงานแกะจากเครื่องสดสำ หรับงานพิธี ทำ ให้ช่างแกะเป็นผู้เปลี่ยนวัสดุธรรมชาติให้กลายเป็นงานศิลป์ที่งดงามและทรงคุณค่าทางวัฒนธรรม4

“ช่างปั้น”ช่างปั้นเป็นช่างในงานสิบหมู่ที่สร้างสรรค์ประติมากรรมจากวัสดุอ่อนตัว เช่น ปูนและดิน โดยทำ งานต่อจากแบบร่างของช่างเขียนบทบาทหลักคือการปั้นลวดลายปูนปั้นประดับสถาปัตยกรรม เช่น ลายกนก เครือเถา หน้ายักษ์ ซุ้มประตู รวมถึงการปั้นยักษ์ ทวารบาล และองค์พระพุทธรูปหรือเทวรูปต่าง ๆ ก่อนส่งต่อให้ช่างหล่อโลหะ วัสดุสำ คัญคือปูนตำ ซึ่งมีความเหนียวและทนทาน ช่างปั้นต้องมีทักษะการขึ้นรูปให้ได้สัดส่วนตามตำ ราและความละเอียดประณีตในการเก็บลวดลาย ถือเป็นงานที่ผสานพละกำ ลังและความประณีตเพื่อสร้างศิลปะที่งดงามและยั่งยืน5

“ช่างหล่อ”ช่างหล่อ กลุ่มช่างผู้เชี่ยวชาญในการสร้างสรรค์งานประติมากรรมจากโลหะโดยเฉพาะสำ ริดบทบาทหลัก: เปลี่ยนหุ่นจำ ลองที่ปั้นโดยช่างปั้นให้กลายเป็นรูปเคารพหรือวัตถุที่คงทนถาวร งานหลักของช่างหล่อคือการหล่อพระพุทธรูปขนาดต่าง ๆ รวมถึงการหล่อเทวรูป รูปบุคคลสำ คัญ และเครื่องใช้ในราชสำ นัก เช่น ขัน พาน หรืออาวุธสำ คัญ ช่างหล่อใช้เทคนิคการหล่อโบราณที่เรียกว่า การหล่อแบบขี้ผึ้งหาย ซึ่งเป็นกระบวนการที่ซับซ้อนและต้องอาศัยความชำ นาญสูง โดยเริ่มต้นจากการทำ หุ่นจำ ลองด้วยขี้ผึ้ง จากนั้นหุ้มด้วยดินและเผาไฟเพื่อให้ขี้ผึ้งละลายออกไปเหลือเป็นช่องว่าง แล้วจึงเทน้ำ โลหะร้อน (เช่น สำ ริด) เข้าไปแทนที่ เมื่อโลหะแข็งตัวจึงทุบดินออกก็จะได้รูปทรงตามที่ต้องการ นอกจากนี้ ช่างหล่อยังหล่อระฆัง และเครื่องมือ เครื่องใช้อื่นๆ ที่ทำ จากโลหะ ถือเป็น งานที่ต้องใช้ความรู้ด้านโลหวิทยา ควบคุมอุณหภูมิ และความแม่นยำ ทางเทคนิคอย่างสูงเพื่อให้ได้ผลงานที่สมบูรณ์และไม่มีตำ หนิ6

“ช่างรัก”ช่างรัก กลุ่มช่างที่เชี่ยวชาญการใช้ ยางรัก ซึ่งเป็นวัสดุสำ คัญในการทำ หัตถกรรมและประณีตศิลป์ เพื่อการตกแต่ง การเคลือบผิว และการยึดติดบทบาทหลัก: สร้างสรรค์ความวิจิตรตระการตาให้กับงานศิลปะและเครื่องใช้ต่างๆงานหลักของช่างรักคือการทำ งานลงรักปิดทอง และ งานประดับมุก ซึ่งมักใช้กับบานประตู หน้าต่าง ตู้พระธรรม แท่นบุษบก หรือเครื่องราชูปโภคอื่นๆ ในการทำลงรักปิดทอง ช่างรักจะใช้ยางรักทาลงบนพื้นผิวซ้ำ หลายชั้นเพื่อเป็นพื้นสีดำ หรือสีแดง และใช้เป็นกาวในการติดแผ่นทองคำ เปลวให้เกิดลวดลายสวยงาม ส่วนงานประดับมุก จะใช้ยางรักทาเป็นกาวในการติดชิ้นส่วนของเปลือกหอยมุกที่ถูกตัดเป็นลวดลายต่างๆ ลงบนพื้นผิวไม้ จากนั้นจึงขัดเงาให้มุกเปล่งประกาย นอกจากนี้ ยางรักยังถูกใช้เป็นกาวสำ คัญในการปิดทองจังโกบนองค์พระเจดีย์ หรือใช้ในการเคลือบและอุดรอยรั่วของเครื่องใช้ ถือเป็นช่างที่ทำ งานร่วมกับช่างเขียนและช่างแกะอย่างใกล้ชิด เพื่อเพิ่มความสวยงาม ความคงทน และความศักดิ์สิทธิ์ให้กับผลงาน7

“ช่างบุ”ช่างบุ กลุ่มช่างที่เชี่ยวชาญการใช้ โลหะแผ่น เช่น ทองคำ เงิน หรือทองแดง ในการหุ้มหรือบุวัตถุต่าง ๆ เพื่อเพิ่มความงาม ความคงทน หรือความศักดิ์สิทธิ์บทบาทสำ คัญ: ในงานตกแต่งอาคารและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ให้มีความหรูหราบทบาทหลัก: คือการ บุ แผ่นโลหะที่มีค่าบนพื้นผิววัตถุอื่น เช่น การบุแผ่นทองคำ หรือเงินลงบนส่วนประกอบของอาคาร เช่น ยอดเจดีย์ ฉัตร หรือเครื่องราชกกุธภัณฑ์ การบุโลหะจะทำ โดยการนำ แผ่นโลหะมาทุบ ตี และดัด ให้เข้ารูปกับวัตถุที่จะบุอย่างแนบเนียน และบางครั้งมีการสลักลวดลายลงบนแผ่นโลหะนั้นก่อนการบุ นอกจากนี้ งานบุยังรวมถึงการทำ ทองจังโก ซึ่งเป็นการบุแผ่นทองหรือทองแดงหุ้มองค์พระเจดีย์หรือพระปรางค์ และงานขึ้นรูปโลหะแผ่นสำ หรับทำ เครื่องใช้ต่าง ๆ การทำ งานของช่างบุต้องอาศัยความแม่นยำ ในการวัดขนาด การขึ้นรูป และความชำ นาญในการควบคุมความหนาบางของโลหะเพื่อให้ได้ผลงานที่เรียบเนียนและงดงาม8

“ช่างปูน”ช่างปูน เป็นกลุ่มช่างที่ทำ งานโครงสร้างพื้นฐานและการตกแต่งด้วยปูนบทบาทสำ คัญ: ในการก่อสร้างและรักษาความมั่นคงแข็งแรงของอาคารในราชสำ นักและศาสนสถาน ช่างปูนจะแบ่งย่อยออกเป็นหลายหน้าที่ ได้แก่ ปูนก่อซึ่งรับผิดชอบการเรียงอิฐและการก่อสร้างโครงสร้างหลักของโบสถ์ วิหาร หรือเจดีย์ ปูนฉาบ มีหน้าที่ตกแต่งพื้นผิวที่ก่อสร้างให้เรียบเนียน และ ปูนปั้นซึ่งเป็นช่างที่มีทักษะด้านศิลปะ โดยจะทำ การปั้นลวดลายต่าง ๆ บนปูนที่ยังไม่แห้ง (ปูนปั้นปูนสด) รวมถึงการทำ ลวดบัวประเภทต่าง ๆ เช่น บัวคว่ำ บัวหงาย เพื่อประดับฐานอาคารและองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม การทำ งานของช่างปูนจึงเป็นรากฐานที่รองรับงานศิลปะของช่างแขนงอื่น ๆ และต้องใช้ความรู้เรื่องการผสมวัสดุเพื่อให้ปูนมีความแข็งแรงและสามารถขึ้นรูปได้ตามแบบแผน9

“ช่างหุ่น”ช่างหุ่น กลุ่มช่างผู้เชี่ยวชาญด้านการสร้างหุ่นจำ ลอง หรือโครงร่างของวัตถุทั้งขนาดเล็กและขนาดใหญ่บทบาทสำ คัญ: ในการสร้างโครงสร้างเบื้องต้นก่อนจะนำ ไปประดับตกแต่งด้วยวัสดุอื่น ๆ หรือใช้ในการหล่อโลหะแบ่งเป็นสองประเภทหลัก1.หุ่นรูป ซึ่งเป็นการต่อหุ่นเครื่องอุปโภคบริโภคหรือเครื่องประกอบต่างๆ โดยใช้ไม้ระกำ ไม้ไผ่ หรือวัสดุเบาอื่น ๆ มาผูกขดต่อกันขึ้นเป็นรูปทรง เช่น หุ่นพาน ตะลุ่มหรือกะบะ2.หุ่นผูก ซึ่งเป็นการสร้างหุ่นจำ ลองขนาดใหญ่สำ หรับใช้ในพิธีสำ คัญโดยการนำ ไม้ไผ่หรือหวายมาผ่า จัก และผูกมัดขัดกันเป็นโครงร่างรูปภาพ หรือผูกเป็นหุ่นเขาจำ ลอง เช่น เขาไกรลาส หรือเขาวงกตในงานเทศน์มหาชาติ จากนั้นจึงบุด้วยผ้าหรือกระดาษ การทำ งานของช่างหุ่นจึงเป็นงานออกแบบโครงสร้างที่ต้องใช้ความแม่นยำ และความคิดสร้างสรรค์ในการขึ้นรูปจากวัสดุธรรมชาติ10

“ช่างกลึง”ช่างกลึง กลุ่มช่างผู้เชี่ยวชาญการขึ้นรูปวัตถุให้เป็นทรงกลม ทรงกระบอก หรือรูปทรงที่มีแกนหมุนสมมาตร โดยใช้เครื่องมือที่เรียกว่า “เครื่องกลึง” ช่างกลึงจะทำ งานกับวัสดุหลากหลายชนิด เช่น ไม้ โลหะ หรือกระดูกบทบาทหลัก: ผลิตเครื่องใช้ในชีวิตประจำ วันของราชสำ นัก เครื่องใช้ในพิธีกรรม และส่วนประกอบของสถาปัตยกรรม งานหลักของช่างกลึงได้แก่ การกลึงเสาอาคารให้มีรูปทรงกลมหรือย่อมุมไม้สิบสอง การกลึงลูกกรง ลูกแก้ว ที่ใช้ประดับฐานเจดีย์หรือราวระเบียง การกลึง ด้ามเครื่องมือ ด้ามอาวุธ หรือชิ้นส่วนของเครื่องดนตรีต่างงานกลึงจึงเป็นงานที่ต้องใช้ความละเอียดรอบคอบในการวัดและการควบคุมเครื่องมือเพื่อให้ได้รูปทรงที่สมมาตร สวยงาม และได้มาตรฐานตามที่ต้องการเป็นงานที่เชื่อมโยงระหว่างงานช่างไม้และงานหัตถกรรมประณีตได้อย่างลงตัว11

“ช่างสลัก”ช่างสลัก กลุ่มช่างที่ทำ งานใกล้เคียงกับช่างแกะ แต่มีความชำ นาญพิเศษในการสร้างสรรค์ลวดลายหรือรูปภาพบนพื้นผิวด้วยวิธีการที่เรียกว่า สลัก หรือจำ หลักซึ่งมักเน้นไปที่การสร้างร่องรอยและลวดลายด้วยการใช้สิ่วขนาดเล็กเจาะหรือตอกบทบาทหลัก: การสร้างประติมากรรมนูนต่ำ นูนสูง และลอยตัว โดยใช้วัสดุที่หลากหลาย เช่น หิน ทราย ไม้สัก หรือกระดาษ โดยเฉพาะงานสลักหินและสลักโลหะจะถือเป็นงานของช่างสลักที่ต้องใช้เครื่องมือเฉพาะทาง การสลักลวดลายจะเน้นความคมชัดและความละเอียดประณีตสูง ซึ่งอาจรวมถึงการสลักดุน บนแผ่นโลหะเพื่อสร้างภาพนูนต่ำ หรือนูนสูงที่มีมิติ งานช่างสลักเป็นศิลปะที่ต้องใช้ความอดทนและฝีมือในการควบคุมเครื่องมือให้แม่นยำ เพื่อให้ลวดลายที่สลักลงบนวัตถุมีความอ่อนช้อยและมีชีวิตชีวาตามแบบแผนศิลปะไทยโบราณ12

บรรณานุกรมสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำ รงราชานุภาพ. (ม.ป.ป.). ตำ นานช่างสิบหมู่. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา.ศิลปากร, กรม. (ม.ป.ป.). งานช่างไทย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. (เป็นคู่มือที่รวบรวมงานช่างประเภทต่าง ๆ รวมถึงรายละเอียดเทคนิคของแต่ละช่าง)แนบ มหานีรานนท์. (2545). ตำ ราจิตรกรรมไทยและตำ ราประติมากรรมไทย. กรุงเทพฯ: บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำ กัด. (ใช้สำ หรับอ้างอิงช่างเขียนและช่างปั้น/แกะโดยเฉพาะ)วิบูลย์ ลี้สุวรรณ. (ม.ป.ป.). พจนานุกรมศัพท์ศิลปะ. กรุงเทพฯ: บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำ กัด. (ใช้สำ หรับอ้างอิงคำ ศัพท์เฉพาะทางของงานช่างต่าง ๆ)สำ นักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากรศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)13

จัดทำ โดยนางสาววรลักษณ์ มกรแก้วเกยูร ม.6/5 เลขที่ 4นางสาวกุลธิดา เกณฑ์มา ม.6/5 เลขที่ 8โรงเรียนซางตาครู้สคอนแวนท์144/1 ถนนเทศบาลสาย1 แขวงวัดกัลยาณ์เขตธนบุรี กรุงเทพมหานคร 10600