กาพย์เห่เรือ (4)

กาพย์เห่เรือ

ชั้นมัธยมศึ กษาปีที่๖

คำนำ ก

หนั งสืออิเล็กทรอนิ กส์ (E-book) กาพย์เห่เรือ เป็นส่วนหนึ่ งของรายวิชาคัดสรรใน
หนั งสือเรียน ๖๐๔-๓๐๓ ซึ่งเป็นวรรณคดีที่ให้ข้อคิดเกี่ยวกับการเดินทาง การชมนก
การชมไม้ รวมถึงคำประพันธ์เเละข้อคิดต่างๆที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันได้

ผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนั งสืออิเล็กทรอนิ กส์เล่มนี้ จะเป็นประโยชน์ ในการ
ศึ กษาค้นคว้าต่อผู้ที่มาศึ กษาเป็นอย่างยิ่ง

ตวิษา ยอดชุม
ผู้จัดทำ

สารบัญ ข

กาพย์เห่เรือ หน้ า

คำนำ ก
สารบัญ ข
ประวัติผู้เเต่ง ๒
ผลงาน ๓
จุดประสงค์ของการเเต่ง ๔

ประเภทของการเห่เรือ ๕

ทำนองการเห่ ๖
เรื่องราวของการเดินทาง ๗
ข้อคิดที่ได้ ๑๕
อ้างอิง ๑๖

กาพย์เห่เรือ ๑

ประวัติผู้เเต่ง
จุดประสงค์ของการเเต่ง
เรื่องราวของการเดินทาง
ลักษณะคำประพันธ์

ประวัติผู้เเต่ง ๒

ผู้แต่ง เจ้าฟ้าธรรมธิเบศรไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ (เจ้าฟ้ากุ้ง)
พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย

ผลงาน ๓

-นั นโทปนั นสูตรคำหลวง
-พระมาลัยคำหลวง
-กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองเเดง
-กาพย์ห่อโคลงริราศพระบาท
-กาพย์เห่เรือ เรื่องกากี ฯลฯ

จุดประสงค์ของการเเต่ง ๔

คือ ใช้เห่เรือเล่นในคราวเสด็จฯ โดยทางชลมารค
เพื่อไปนมัสการพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี
การเห่เรือ นอกจากจะเป็นที่สำราญพระราชอิริยาบถ
แล้ว ยังเป็นการให้จังหวะแก่ฝีพายด้วย

ประเภทของการเห่เรือ ๕

แบ่งเป็น 2 ประเภท คือ เห่เรือหลวงเเละเห่เรือเล่น
เห่เรือหลวง เป็นการเห่เรือในราชพิธี
เห่เรือเล่น ใช้เห่ในเวลาเล่นเรือเที่ยวเตร่กาพย์เห่เรือเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร
เดิมเป็นเห่เรือเล่น ต่อมาในรัชกาลที่ 4 ใช้เป็นบทเห่เรือหลวง

ทำนองการเห่ ๖



ช้าละวะเห่ เป็นการเห่ทำนองช้าใช้เห่เมื่อเรือเริ่มออก
จากท่าและเมื่อพายเรือตามกระแสน้ำ
มูลเห่ เป็นการเห่ทำนองเร็ว ๆ ใช้เห่หลังจากช้าละวะเห่
เเล้วประมาณ 2-3 บท และใช้เห่เรือตอนเรือทวนน้ำ
สวะเห่ ใช้เห่เมื่อเรือจะเทียบท่า

๗

ช่วงเช้า : ชมเรือ

“สุวรรณหงส์ทรงพู่ห้อย งามชดช้อยลอยหลังสินธุ์
เพียงหงส์ทรงพรหมมินทร์ ลินลาศเลื่อนเตือนตาชม”






บรรยายความงดงามว่าเรือหงส์ทอง มีพู่ห้อยระย้าลงมาตรงจงอยปากของหงส์หน้ า
เรือ ลอยเคลื่อนไปบนแม่น้ำเหมือนกับหงส์ที่เป็นพาหนะของพระพรหม
มองแล้วช่างน่ าดู/น่ าชมยิ่งนั ก

ช่วงสาย : ชมปลา ๘

“นวลจันทร์เป็นนวลจริง เจ้างามพริ้งยิ่งนวลปลา
คางเบือนเบือนหน้ามา ไม่งามเท่าเจ้าเบือนชาย”

นวลจันทร์ในที่นี้ คือชื่อปลา และคำว่า นวลอีกความ

หมายหนึ่ ง คือ สีนวลเหมือ
นเปลือกไข่ ส่วนประโยค ‘เจ้างามพริ้ง

ยิ่งนวลปลา’ หมายถึงผิวของเจ้านั้ นนวลงดงามยิ่งกว่าสีนวล
ของปลา ส่วนปลาคางเบือนที่ดูหน้ าบึ้งนั้ น เหมือนตอนที่นางอัน
เป็นที่รักงอน แต่ถึงยังไงนางก็ยังสวยงามกว่า

ช่วงบ่าย : ชมไม้ ๙

“ชมดวงพวงนางแย้ม บานแสล้มแย้มเกสร

คิดความยามบังอร แย้มโอษฐ์ยิ้มพริ้มพรายงาม”




บทนี้ เป็นการเปรียบเทียบรอยยิ้มของนางอันเป็นที่รัก

กับพวงดอกนางแย้มว่า เมื่อเห็นดอกนางแย้มบานสะพรั่ง

งดงาม ก็นึ กถึงยามที่ได้เห็นรอยยิ้มของนาง

ช่วงเย็น :ชมนก ๑๐

“นางนวลนวลน่ารัก ไม่นวลพักตร์เหมือนทรามสงวน

แก้วพี่นี้ สุดนวล ดั่งนางฟ้าหน้ าใยยอง”

ท่อนนี้ นำชื่อนกนางนวลกับคำว่า นวล ที่แปลว่านางอันเป็นที่รักมาไว้ใน
วรรคเดียวกันเพื่อเล่นคำ ส่วนการใช้คำว่า ดั่ง เป็นการอุปมาว่า
นางเป็นคนที่ผิวนวลและสวยเหมือนนางฟ้าเลยทีเดียว

ช่วงดึก : เห่ครวญ ๑๑

“งามทรงวงดั่งวาด งามมารยาทนาดกรกราย

งามพริ้มยิ้มแย้มพราย งามคำหวานลานใจถวิล”




บทนี้ กล่าวถึงความงามของนางสนม ที่งามดั่งภาพวาด อีกทั้งมารยาท

บุคลิกการเดิน รอยยิ้มและคำพูดต่าง ๆ ก็ยังงดงามด้วยเช่นกัน

ลักษณะคำประพันธ์ ๑๒

แต่งเป็น กาพย์ห่อโคลง
มีโคลงสี่สุภาพนำ 1 บท เรียกว่าเกริ่นเห่และตามด้วย
กาพย์ยานี 11 พรรณนาเนื้ อความโดยไม่จำกัดจำนวนบท

โคลงสี่ สุภาพ ลักษณะคำประพันธ์ ๑๓

่ คำสร้อย
่
่้ ( )
่ ่ ่ ้( )คำสร้อย

้ ่้

ลักษณะคำประพันธ์ ๑๔

กาพย์ยานี ๑๑

ข้อคิดที่ได้ ๑๕

๑.วรรณคดีช่วยทำให้จิตใจของมนุษย์อ่อนโยน ความงดงามของภาษาจะช่วยขัดเกลาทำให้สงบและมีความสุข

๒.การเดินทาง ทางน้ำ เป็นชีวิตของคนไทยในอดีต

๓.ในน้ำมีปลา เป็นภาพสะท้อนของระบบนิ เวศที่ดีเยี่ยม สมควรที่คนรุ่นปัจจุบันจะต้องฟื้ นฟู
ธรรมชาติให้กลับคืนมาให้ได้

๔.ระบบนิ เวศที่อยู่รวมกันได้อย่างเป็นสุขทั้งคน ปลา ไม้ นก และสัตว์ต่างๆ เป็นเมืองในอุดมคติที่สวยงาม

๕.การเดินทางจะไม่น่ าเบื่อถ้าสามารถเขียนคำประพันธ์หรือบันทึกการเดินทางเพื่อให้ผู้อื่นได้อ่าน

๖.ภาพสะท้อนของชนบทประเพณีความคิด ภูมิปัญญาบรรพบุรุษ จะบันทึกไว้ในวรรณกรรมอันเป็นสิ่งที่น่ าศึกษา

อ้างอิง ๑๖

สรัชชา จินดาขัด. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. [ออนไลน์].
เข้าถึงได้จาก : http/ / : www.damrong.ac.th/dslib/PDF/New/web02/index.html.

(วันที่ค้นข้อมูล : 11 พฤศจิกายน 2564).

thank you.