CAHAYA DAN OBJEK

BIDANG TEMA 3: Tenaga dan Kelestarian Hidup
PEMBELAJARAN
BAB Cahaya dan Optik
7
Light and Optics

Konsep PENTING
IMPORTANT concepts

Kanta cembung dan CAHAYA DAN Titik fokus kanta cembung
kanta cekung OPTIK dan kanta cekung
Convex and concave The focal points of convex
lenses LIGHT AND and concave lenses
Gambar rajah sinar OPTICS Ciri imej bagi jarak objek
The ray diagrams yang berbeza
BAB Peralatan optik The characteristics of
Optical instruments image for objects with
Model teleskop ringkas difference distances
The model of simple Pembentukan imej akhir
telescope oleh peralatan optik
Final image formation by
7 optical instruments
Aplikasi kanta dalam
peralatan optik
The application of lenses in
optical instruments

APAKAH ITU CAHAYA DAN OPTIK?
WHAT ARE LIGHT AND OPTICS?
Cahaya membolehkan kita melihat. Optik mengkaji ciri-ciri cahaya termasuk interaksinya dengan jirim dan
pembinaan peralatan yang menggunakan atau mengesan cahaya.
Light enables us to see. Optics studies the properties of light, including its interactions with matter and
the constructions of instruments that use or detect it.

90

NOTA BESTARI

Kanta Cembung dan Kanta Cekung Convex and Concave Lenses
1. Convex lenses (converging glases) converge light rays
1. Kanta cembung (kanta penumpu) menumpukan sinar-
sinar cahaya yang melaluinya. that passes through it.
2. Concave lenses (diverging glasses) diverge light rays
2. Kanta cekung (kanta pencapah) mencapahkan sinar-
sinar cahaya yang melaluinya. that passes through it.
3. The image formed by a convex lens depends on the
3. Imej yang dibentuk oleh kanta cembung bergantung
pada jarak objek dari kanta itu. distance of the object (object distance) from the lens.
4. The characteristics of the image formed by a convex
4. Ciri-ciri imej yang dibentuk oleh suatu kanta cembung
adalah lens are
(a) virtual or real
(a) maya atau nyata (b) upright or inverted
(b) tegak atau songsang (c) diminished or magnified
(c) dikecilkan atau dibesarkan

Jenis Imej dan Maklumat daripada Rajah Sinar Types of Images and Information on Ray Diagrams

1. Imej nyata ialah imej yang dapat terbentuk pada 1. A real image is an image that can be formed on a
skrin manakala imej maya ialah imej yang tidak dapat screen where a virtual image is an image that cannot
terbentuk pada skrin. be formed on a screen.

2. Maklumat daripada rajah sinar: 2. Information on a ray diagram:
(a) Jarak objek ialah jarak antara objek dengan pusat (a) The object distance is the distance between the
optik manakala jarak imej ialah jarak antara imej object and the optical centre while the image
dengan pusat optik. distance is the distance between the images and
(b) Titik fokus ialah titik tumpuan sinaran cahaya the optical centre.
manakala panjang fokus ialah jarak antara pusat (b) The focal point is the point where light rays
optik dengan titik fokus. converge while the focal length is the distance
(c) Paksi utama ialah garis yang menerusi pusat optik between the optical centre and the focal point
kanta. (c) The principal axis is a line through the optical
(d) Pusat optik ialah titik tengah kanta. centre of the lens.
(d) The optical centre is the midpoint of the lens.
Pembentukan Imej oleh Kanta Cekung dan Kanta
Cembung Image Formation by Concave Lenses and Convex Lenses

1. Kanta cekung mencapahkan sinar-sinar cahaya. Ciri- 1. A concave lens diverges light rays. Characteristics of
ciri imej yang terbentuk adalah maya, tegak dan an image formed are virtual, upright and diminished.
dikecilkan.
2. An image formed by a convex lens depends on the
2. Imej yang terbentuk oleh kanta cembung bergantung object distance.
pada jarak objek.
Object Characteristics of Optical
Jarak objek Ciri-ciri imej Alat optik distance the image instrument BAB

Lebih Nyata, songsang Kamera More Real, inverted and Camera
than 2F diminished (smaller)
daripada 2F dan dikecilkan 7

Di 2F Nyata, songsang Mesin fotostat At 2F Real, inverted and the Photocopy
dan sama saiz same size as the object machine
dengan objek
Between Real, inverted and Slide projector
Di antara F Nyata, songsang Projektor slaid F and 2F magnified and overhead
dengan 2F dan dibesarkan dan projektor projector

transparensi

Di F Imej terbentuk Lampu sorot At F Image is formed at Spotlight
di infiniti infinity

Kurang Maya, tegak dan Kanta pembesar Less Virtual, upright and Magnifying
than F magnified glass
daripada F dibesarkan

Alatan Optik Optical Instruments Nota Grafik
Lenses are used on everyday devices such as
Kanta digunakan pada peralatan harian seperti kamera, cameras, smartphones, LCD projectors, glasses,
telefon pintar, projektor LCD, cermin mata, kanta pembesar magnifying glasses and CCTV.
dan CCTV.

91

Standard Kandungan Tarikh:
7.1 Pembentukan imej oleh kanta

7.1 EKSPERIMEN Kanta cembung dan kanta cekung PBD
Penemuan
Tujuan INKUIRI Convex and concave lenses
Inkuiri

Buku teks m/s 202 – 209

Mengkaji ciri-ciri imej yang terbentuk oleh kanta cembung dan kanta cekung bagi objek
jauh
To study the characteristics of an image formed by a convex lens and a concave lens for a
distant object

Bahan dan Kanta cembung, kanta cekung, pemegang kanta, skrin, pembaris meter
Radas Convex lens, concave lens, lens holder, screen, metre rule

Prosedur 1 Sediakan susunan radas seperti yang
ditunjukkan dalam rajah.
Tingkap Skrin
Window Screen Set up the apparatus as shown in the
diagram.
Kanta cembung
Convex lens 2 Laraskan skrin sehingga suatu imej
yang tajam terbentuk pada skrin.
Pemegang
kanta Adjust the screen until a sharp image is
Lens holder formed on the screen.

3 Rekod pemerhatian anda tentang ciri-
ciri imej yang terbentuk.

Record your observation on the
characteristics of the image formed.

4 Ulang langkah 2 dan 3 dengan
menggunakan kanta cekung.

Repeat steps 2 and 3 by using a concave
lens.

Pemerhatian Ciri-ciri imej Jenis kanta
Characteristics of the image Type of lenses
1 Bolehkah imej terbentuk pada skrin?
Can an image be formed on the screen? Cembung Cekung
Convex Concave

Boleh Tidak boleh
Yes No

2 Adakah imej tegak atau songsang? Songsang Tegak
Is the image upright or inverted? Inverted Upright

BAB 3 Bandingkan saiz imej dengan saiz objek Lebih kecil/Mengecil Lebih kecil/Mengecil
Compare the size of the image with Smaller/Diminished Smaller/Diminished
the size of the object

7 Perbincangan 1 Berdasarkan pemerhatian anda, nyatakan ciri-ciri imej yang dibentuk oleh kanta
cembung dan kanta cekung bagi objek jauh. TP2
Based on your observation, state the characteristics of the images formed by a convex
lens and a concave lens for a distant object.
(a) Kanta cembung/Convex lens:
Nyata, songsang, dikecilkan/Real, inverted, diminished

(b) Kanta cekung/Concave lens:
Maya, tegak, dikecilkan/Virtual, upright, diminished

2 Nyatakan titik tumpuan sinar cahaya yang memberikan imej yang paling tajam.
State the point where light rays converge that gives the sharpest image. TP1
Titik fokus/Focal point.

Kesimpulan Kanta cembung dan kanta cekung masing-masing menumpu dan mencapahkan
sinar-sinar cahaya yang melaluinya.

Convex and concave lenses converge and diverge respectively light rays
that passes through them.

92

Tarikh:

7.2 EKSPERIMEN Panjang fokus kanta cembung PBD
Penemuan
Tujuan INKUIRI The focal length of a convex lens
Inkuiri

Buku teks m/s 202 – 209
2002 BHG. C, S1(a) & (b)  2008 BHG. A, S2  2009 BHG. C, S10

Menentukan panjang fokus kanta cembung K1PP1
To determine the focal length of a convex lens

Bahan dan Pembaris meter, skrin putih, kanta cembung tebal dan nipis, pemegang kanta K1PP4
Radas Metre rule, white screen, thick and thin convex lenses, lens holder

Prosedur Kanta cembung
Convex lens

Sinar cahaya dari objek jauh Skrin
Light rays from a distant object Screen

Pemegang kanta
Lens holder

Pembaris meter/Metre rule K2PP4

Panjang fokus/Focal length
1 Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan dalam rajah.

Set up the apparatus as shown in the diagram.
2 Letakkan satu kanta cembung tebal pada pemegang kanta.

Place a thick convex lens on a lens holder.
3 Letakkan kanta cembung itu di hadapan satu skrin putih.

Place the convex lens in front of a white screen.
4 Arahkan kanta itu pada suatu objek jauh./Direct the lens at a distant object.
5 Laraskan skrin supaya satu imej yang tajam terbentuk.

Adjust the screen so that a sharp image is formed.
6 Ukur jarak antara kanta cembung dengan skrin (imej).

Measure the distance between the convex lens and the screen (image).
7 Ulang langkah 2 hingga 6 dengan menggunakan kanta cembung nipis.

Repeat steps 2 to 6 by using a thin convex lens.

Keputusan Ketebalan kanta cembung Panjang fokus (cm) BAB
Thickness of the convex lens Focal length (cm)
Perbincangan Kanta cembung tebal/Thick convex lens
Praktis Kanta cembung nipis/Thin convex lens 15
Kendiri 20
(Jawapan murid/Student’s answer)
Kesimpulan
1 Nyatakan satu inferens berdasarkan pemerhatian bagi aktiviti ini. TP2 pendek . 7
State one inference based on the observation for this activity.

Kanta cembung yang lebih tebal mempunyai panjang fokus yang lebih
The thicker convex lens has a shorter focal length.

2 Nyatakan hubungan antara ketebalan kanta cembung dengan panjang fokusnya. TP2
State the relationship between the thickness of the convex lens and its focal length.

Semakin tebal kanta cembung, semakin pendek panjang fokusnya.
The thicker the convex lens, the shorter its focal length.

Kanta cembung tebal mempunyai panjang fokus yang pendek manakala kanta cembung
nipis mempunyai panjang fokus yang panjang .
A thick convex lens has a short focal length while a thin convex lens has a long
focal length.

93

Tarikh:

7.3 AKTIVITI Gambar rajah sinar bagi kanta cembung dan kanta cekung PBD
The ray diagrams for convex and concave lenses
PERBINCANGAN Masteri

Buku teks m/s 202 – 209

1 Label bahagian-bahagian gambar rajah sinar bagi kanta cembung dan kanta cekung. TP1
Label the parts of the ray diagrams for a convex lens and a concave lens.

Paksi kanta Titik fokus Pusat optik Panjang fokus Paksi utama Video
Axis of lens Focal point Optical centre Focal length Principle axis

(a) Paksi kanta (b) Pusat optik
Axis of lense Optical centre

(b) Paksi (a) Paksi F
utama utama
Principle F Principle F
axis axis
F
(c) Panjang fokus (c) Panjang fokus
Focal length (d) Titik fokus Focal length
Focal point
Kanta cekung/Concave lens
Kanta cembung/Convex lens

2 Rajah di bawah menunjukkan suatu aktiviti untuk mengkaji pembentukan imej oleh kanta cekung.
The diagram below shows an activity to study the formation of an image by a concave lens.

(a) Lengkapkan rajah di sebelah untuk menun­jukkan

2F F pembentukan imej.  TP3/KBAT
Complete the diagram on the left to show the formation
of the image.
F 2F (b) Ukur dan tulis/Measure and write down  TP3/KBAT
(i) saiz imej/the size of the image,
0.4 ± 0.1 cm

(ii) jarak imej/the distance of the image.
1.1 ± 0.1 cm

(c) Nyatakan tiga ciri imej yang terbentuk./State three characteristics of the image formed. TP1
Maya, tegak dan dikecilkan/Virtual, upright and diminished

BAB 2013 BHG. C, S11(b)(iii) & (iv)

3 Lukiskan gambar rajah sinar bagi imej yang terbentuk oleh kanta cembung bagi jarak objek yang
berbeza. Ukur saiz imej dan nyatakan ciri-ciri imej serta alatan optik yang mengaplikasikan prinsip

7 itu./Draw ray diagrams for the images formed by convex lenses at different object distances. Measure
the size of the images and state the characteristics and the optical instruments that apply the principles.

TP2

(* Saiz objek/Object size = 1 cm, F = Titik fokus/Focal point)

(a) Objek terletak lebih daripada 2F/Object is positioned at more than 2F
(i) Saiz imej/Image size
= 0.6
cm
(ii) Ciri-ciri imej:
Characteristics of the image
objek F 2F Nyata, songsang dan dikecilkan
object

2F F imej Real, inverted and diminished
image (iii) Alatan optik:
Optical instrument:
Kamera/Camera

94

(b) Objek terletak di 2F/Object is positioned at 2F (i) Saiz imej/Image size

= 1.0 cm
(ii) Ciri-ciri imej:
Characteristics of image:
Objek Nyata, songsang dan sama
Object F 2F
F imej saizsepertiobjek/Real,inverted
2F image

and same size as the object

(iii) Alatan optik
Optical instrument:
Mesin fotostat

Photocopy machine

(c) Objek terletak antara F dengan 2F/Object is positioned between F and 2F

(i) Saiz imej/Image size
= 2.0
cm
(ii) Ciri-ciri imej:
Objek Characteristics of image:
Object F 2F Nyata, songsang dan
2F
F dibesarkan
Real, inverted and magnified
imej (iii) Alatan optik
image Optical instrument:
Projektor slaid/Slide projector

(d) Objek terletak di F/Object is positioned at F (i) Imej terbentuk di
infiniti
Objek F 2F Imageisformedat infinity
Object (ii) Ciri-ciri imej:
2F F Characteristics of image
Maya, tegak dan dibesarkan
Virtual,upright and magnified
(iii) Alatan optik
Optical instrument:
Lampu sorot/Spotlight

BAB
7
(e) Objek terletak kurang daripada F/Object is positioned at less than F

imej Objek F 2F (i) Saiz imej/Image size
image Object = 3.0 cm
95 (ii) Ciri-ciri imej:
2F F Characteristics of image
Maya, tegak dan dibesarkan
Virtual,upright and magnified
(iii) Alatan optik
Optical instrument:
Kanta pembesar
Magnifying glass

Praktis
Kendiri

7.4 AKTIVITI Standard Kandungan Tarikh:
7.2 Peralatan optik
PERBINCANGAN PBD
Peralatan optik Kontekstual

Optical instruments

Buku teks m/s 210 – 215

Berdasarkan alatan optik dan gambar rajah sinar (jika ada) yang diberikan, jawab soalan-soalan yang
berikut./Based on the given optical instrumens and ray diagrams (if any), answer the following questions. TP2

1 Mikroskop/Microscope Kanta mata
Eyepiece
Objek Kanta objek Pemerhati
Object Objective lens Fe Observer
Imej
akhir Fo
Final Fo Fe
image
Fo = Titik fokus kanta objek
Focal point of objective
lens

Fe = Titik fokus kanta mata
Focal point of eyepiece

Kaji rajah sinar bagi pembentukan imej oleh mikroskop di atas dan jawab soalan-soalan yang berikut.
Study the ray diagram for the formation of the image by the microscope above and answer the
following questions.

(a) Tandakan ( ✓ ) kanta yang mempunyai jarak fokus yang lebih panjang.
Tick ( ✓ ) the lens which has a longer focal length.

✓ Kanta mata Kanta objek
Eyepiece Objective lens

(b) Tandakan ( ✓ ) ciri-ciri imej akhir yang terbentuk, seperti yang diperhatikan oleh pemerhati.
Tick ( ✓ ) the characteristics of the final image formed, as seen by an observer.

✓ Dibesarkan ✓ Songsang Nyata Dikecilkan ✓ Maya
Magnified Inverted Real Diminished Virtual

2 Teleskop/Telescope Kanta objek Kanta mata
Objective lens Eyepiece
Sinar cahaya
dari objek jauh Fo Fe
Light rays from
distant object

BAB Fe Pemerhati
Observer

7 Imej akhir Fo = Titik fokus kanta objek
Final image Focal point of objective
lens
Fe = Titik fokus kanta mata
Focal point of eyepiece

Kaji rajah sinar bagi pembentukan imej oleh teleskop di atas dan jawab soalan-soalan yang berikut.
Study the ray diagram for the formation of the image by the telescope above and answer the following
questions.

(a) Tandakan ( ✓ ) kanta yang mempunyai panjang fokus yang lebih panjang.
Tick ( ✓ ) the lens which has a longer focal length.

Kanta mata/Eyepiece ✓ Kanta objek/Objective lens

(b) Tandakan ( ✓ ) ciri-ciri imej akhir yang terbentuk, seperti yang diperhatikan oleh pemerhati.
Tick ( ✓ ) the characteristics of the final image formed, as seen by an observer.

✓ Dibesarkan ✓ Songsang Nyata Dikecilkan ✓ Maya
Magnified Inverted Real Diminished Virtual

96

7.5 AKTIVITI Aplikasi kanta dalam peralatan optik Tarikh:

PERBINCANGAN Application of lenses in optical instruments PBD
Kontekstual

Buku teks m/s 210 – 215

Lengkapkan ruang tentang aplikasi kanta dalam peralatan optik. TP2
Complete the spaces about the application of lenses in optical instruments.

Membetulkan Memfokus Pengawasan Memantau Memaparkan Kedudukan Dibesarkan
Corrects Focuses Surveillance Monitor Display Position Enlarges

1 Kamera dan kamera telefon pintar 2 Spectacles
Camera and smartphone camera Cermin mata

Membetulkan kecacatan
penglihatan mata.
Memfokus cahaya yang terpantul dari suatu objek. Corrects
Focuses the light reflected from an object. the eye
defects.

3 Televisyen litar tertutup 4 Kanta pembesar 5 Kamera perisik
Closed circuit television, Magnifying glass Spy camera
CCTV

Membolehkan penggunaan
kamera video untuk
memantau Terutamanya digunakan
harta benda. untuk aktiviti
Allows the use of videos Membesarkan imej objek. pengawasan .
cameras to monitor Mainly used for
Enlarges the image of surveillance activities.

the property. an object BAB

6 Projektor LCD dan slaid 7 Mesin fotostat 8 Projektor transparensi 7
LCD and slide projectors Photocopy machine Overhead projector

Memaparkan video, Membuat salinan Menggunakan cahaya untuk
gambar atau data komputer dokumen berbeza saiz
pada layar atau permukaan dengan menyelaraskan mempamerkan gambar yang
rata yang lain. kedudukan dibesarkan
kanta, pada skrin.
Display Make copies of documents of Uses light to project an
video, images different sizes by adjusting the enlarged
or computer data on a screen image on a
position of the lens, screen.
or other flat surface.

97

SPM PRAKTIS PENGUKUHAN 7

Kertas 1

Arahan: Setiap soalan diikuti oleh empat pilihan jawapan, A, B, C dan D. Pilih jawapan yang terbaik.
Instructions: Each question is followed by four options A, B, C and D. Choose the best answer.

1 Rajah 1 menunjukkan pem­ The following shows the AB C D Kanta
KBAT ben­tukan imej oleh kanta characteristics of an image cembung
formed by an object. 2F F Convex
cembung. Antara kedudukan lens
objek A, B, C dan D, yang • Maya/Virtual
manakah akan menghasilkan • Tegak/Upright Rajah 3/Diagram 3
imej yang lebih kecil daripada • Dikecilkan/Diminished
objek? Antara kedudukan A, B, C,
Diagram 1 shows the formation Apakah objek itu? dan D, di manakah suatu
of an image by a convex lens. What is the object? objek perlu diletak untuk
At which position, A, B, C or A Cermin satah membolehkan projektor slaid
D, should the object be placed to Plane mirror berfungsi?
produce an image that is smaller B Prisma At which of the positions, A,
than the object? Prism B, C or D, should an object be
C Kanta cembung placed to enable a slide projector
AB C D Convex lens to function?
D Kanta cekung
2F F F 2F Concave lens

Rajah 1/Diagram 1 4 Antara yang berikut, yang 6 Imej yang terbentuk pada skrin
manakah kedudukan objek putih dalam Rajah 4 adalah
KLON SPM 2010/2013 untuk membolehkan suatu nyata, songsang, dan mengecil.
kanta cembung bertindak The image formed on the white
2 Rajah 2 menunjukkan satu sebagai kanta pembesar? screen in Diagram 4 is real,
gambar rajah sinar. Which of the following is the inverted and diminished.
Diagram 2 shows a ray diagram. position of the object to enable
a convex lens to act as a
Objek F 2F magnifying glass? X Skrin
Object A Kurang daripada panjang putih
F fokus White
2F Less than the focal length
B Sama dengan panjang fokus
The same as the focal length screen
C Dua kali panjang fokus
Rajah 2/Diagram 2 Twice the focal length 2F F
D Antara panjang fokus
Antara yang berikut, yang dengan dua kali panjang Rajah 4/Diagram 4
fokus
BAB manak­ah merupakan ciri-ciri Between the focal length and Apakah yang berlaku pada imej
twice the focal length pada skrin jika lilin dialihkan
imej yang terbentuk? ke kedudukan X?
KLON SPM 2004/2007 What happens to the image on
7 Which of the following are the the screen if the candle is moved
characteristics of the image 5 Rajah 3 menunjukkan su­ to position X?
formed? sunan radas untuk mengkaji A Imej menjadi lebih besar.
A Nyata dan tegak pembentukan imej oleh kanta The image becomes bigger.
cembung. B Imej menjadi lebih kecil.
Real and upright Diagram 3 shows the The image becomes smaller.
arrangement of apparatus to C Imej maya dan tegak
B Maya dan tegak study the formation of image by terbentuk.
a convex lens. The image formed is virtual
Virtual and upright and upright.
D Tiada imej terbentuk pada
C Nyata dan songsang skrin.
No image is formed on the
Real and inverted screen.

D Nyata dan lebih kecil dari­

pada objek

Real and smaller than the

object KLON SPM 2000/2012

3 Berikut menunjukkan ciri-ciri
imej yang terbentuk oleh suatu
objek.

98

Kertas 2

Arahan: Jawab semua soalan.
Instructions: Answer all the questions.
Bahagian B/Section B

1 Rajah 1 menunjukkan aktiviti untuk mengkaji pembentukan imej oleh suatu kanta cembung.

Diagram 1 shows an activity to study the formation of an image by a convex lens. KLON SPM 2006 BHG. A, S2

Imej Objek
Image Object

2F F F 2F

Rajah 1/Diagram 1

(a) Lukiskan rajah sinar bagi pembentukan imej pada Rajah 1. [2 markah/2 marks]
Draw the ray diagram for the formation of the image in Diagram 1.

(b) Ukur jarak imej./Measure the distance of the image.
2.1 ± 0.1 cm

[1 markah/1 mark]
(c) Nyatakan tiga ciri imej yang terbentuk./State three characteristics of the image formed.

Maya, tegak dan lebih besar daripada objek/ Virtual, upright and larger than the object

[3 markah/3 marks]

(d) Nyatakan satu alatan optik yang objeknya diletakkan pada kedudukan seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 1.
State one optical instrument whose object is located at the position as shown in Diagram 1.
Kanta pembesar/Magnifying glass

[1 markah/1 mark]

Bahagian C/Section C

2 Kaji pernyataan berikut./Study the following statement.

Cermin mata orang tua mempunyai panjang fokus yang lebih pendek daripada cermin mata seorang dewasa BAB
yang rabun dekat. Hal ini demikian kerana kanta cermin mata mereka mempunyai ketebalan yang berbeza.
The spectacles of old people have shorter focal lengths than those of an adult who is long-sighted. This is because
the lenses in their spectacles have a different thickness.

(a) Nyatakan satu pernyataan masalah daripada maklumat di atas. [1 markah/1 mark] 7
State one problem statement from the above information.

(b) Cadangkan satu hipotesis untuk menyiasat pernyataan di atas. [1 markah/1 mark]
Suggest one hypothesis to investigate the above statement.

(c) Berdasarkan pernyataan yang diberi, reka bentuk satu eksperimen makmal untuk menguji hipotesis anda
dengan menggunakan kanta pelbagai ketebalan.
Based on the given statement, design a laboratory experiment to test your hypothesis by using lenses with
different thickness.

Huraian anda harus mengandungi aspek-aspek berikut: [1 markah/1 mark] Praktis
Your description should include the following aspects: [2 markah/2 marks] SPM
(i) Tujuan eksperimen/Aim of the experiment [4 markah/4 marks]
(ii) Mengenal pasti pemboleh ubah/Identification of variables [1 markah/1 mark]
(iii) Prosedur atau kaedah/Procedure or method
(iv) Penjadualan data/Tabulation of data


99