หนังสือเรียนอิเล็กทรอนิกส์ (E-BOOK) ประวัติวรรณคดีสมัยอยุธยา

ห นั ง สื อ เ รี ย น อิ เ ล็ ก ท ร อ นิ ก ส์ ( E - B O O K )

ประวัติวรรณคดีไทย
สมัยอยุธยา

ร หั ส วิ ช า ท 3 2 2 0 1

ร ว บ ร ว ม ข้ อ มู ล โ ด ย
ค รู ป ริ ต ต า ช า ญ ส ม ร

คำนำ

หนังสือเรียนอิเล็กทรอนิกส์ (E-BOOK) เล่มนี้ จัดทำขึ้นเพื่อ
ให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ด้วยตนเอง เนื่องจากสถานการณ์โรคระบาดไข้
หวัดสายพันธุ์ใหม่ (COVID-2019) ทำให้เกิดการจัดการเรียนรู้แบบ
ออนไลน์ ผู้เรียนไม่สามารถมาเรียนที่โรงเรียนได้ตามปกติ ครูผู้สอน
จึงได้ทำสื่อนวัตกรรมการเรียนการสอนนี้เพื่ ออำนวยความสะดวก
ในการเรียนรู้กับผู้เรียน เพื่อให้ผู้เรียนได้เรียนรู้เพิ่มเติมจากที่ใดและ
เวลาใดก็ได้

ครูผู้สอนหวังเป็นอย่างยิ่งว่า ผู้เรียนจะได้รับประโยชน์จาก
การเรียนรู้ด้วย E-BOOK และทำให้ผู้เรียนได้รับความสะดวกในการ
เรียนรู้ได้อย่างมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น

ปริตตา ชาญสมร
ครูผู้สอน

ประวัติ

อวรรณคดี
ยุ
ธ
ย
า ตอนต้น

ประวัติวรรณคดี

สมัยอยุธยาตอนต้น

วรรณคดีสำคัญในสมัยอยุธยาตอนต้นส่วนใหญ่
มีเรื่องเกี่ยวกับศาสนาพิธีกรรมและพระมหา
กษัตริย์ จึงมีเนื้อเรื่องคล้ายวรรณคดีสุโขทัย
ส่วนลักษณะการแต่งต่างกับวรรณคดีสุโขทัย
เป็นอย่างมากวรรณคดีในสมัยนี้แต่งด้วยร้อย
กรองทั้งสิ้นคำประพันธ์ที่ใช้เกือบทุกชนิด คือ
โคลง ร่าย กาพย์ และฉันท์ ขาดแต่กลอนส่วน
ใหญ่แต่งเป็นลิลิต คำบาลี่สันสกฤตและเขมร

เข้ามาปะปนในคำไทยมากขึ้น

วรรณคดีสำคัญ

รัชกาลสมเด็จพระรามาธิปดีที่ ๑
๑.ลิลิตโองการแช่งน้ำ
รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
๒.ลิลิตยวนพ่าย
๓.มหาชาติคำหลวง
วรรณคดีที่สัณฐานว่าแต่งในสมัยอยุธยาตอนต้น ได้แก่
๔.ลิลิตพระลอ
๕.โคลงกำสรวล
๖.โคลงทวาทศมาศ
๗.โคลงหริภุญชัย

“ภาพประกอบทางวิทยาศาสตร์คืออะไร”Illustraciencia, 25 มิถุนายน 2563,
illustraciencia.info/en/que-es-la-ilustracion-cientifica/ซีเบิร์ต, จอห์น“วิวัฒนาการของ

การพิมพ์: ประวัติย่อ”PRINT, PRINT, 15 ก.ย. 2563, www.printmag.com/post/evolution-
typography-historyเพอร์ลิ, คาร่า“ภาพประกอบทางวิทยาศาสตร์: คืออะไร”สถาบันแฟรงคลิน, 6

ส.ค. 2562, www.fi.edu/blog/scientific-illustration-what-is-it

ลิลิตโองการแช่งน้ำ

พระราชพิ ธี ถื อน้ำ
พระพิ พั ฒน์ สั ตยา

หรือ พระพิ พั ฒน์สัจจา คือ พระราชพิ ธีศรีสัจปานกาล คำ
ว่า "ปานะ" แปลว่า "เครื่องดื่ม" หรือ "น้ำสำหรับดื่ม"
พิ ธีศรีสัจปานกาล ก็หมายถึงพิ ธีดื่มน้ำกระทำสัตย์สาบาน
เพื่ อความสวัสดิมงคลตามวาระ โดยมากเรียกกันสั้นๆ ว่า
"ถือน้ำ" คือ ผู้ที่เข้าร่วมในพิ ธี จะต้องดื่มน้ำล้างอาวุธของ
พระราชา เพื่ อแสดงว่าจะจงรักภักดีต่อพระราชาธิบดีของ
ตน หากผู้ใดมิได้รักษาคำสัตย์ปฏิญาณที่ได้กล่าวไว้ในพิ ธี
นั้น ก็อาจจะต้องมีอันเป็นไปด้วยอาวุธหอกดาบอันใช้จุ่มใน
น้ำที่ตนดื่ม

วัตถุประสงค์อันสำคัญของพิธีนี้เพื่อหวังจะหล่อหลอมกล่อม
ขวัญของบรรดาข้าราชการทั้งฝ่ายทหารและพลเรือนให้ตั้ง
อยู่ในความซื่อสัตย์สุจริต ตั้งหน้าปฏิบัติราชการแผ่นดินแต่
ในทางที่ถูกที่ควร ไม่ว่าประเทศใดชาติใด หากผู้มีส่วนในการ
ปฏิบัติราชการแผ่นดินปฏิบัติด้วยความซื่อสัตย์สุจริต จงรัก

ภักดีในชาติ ศาสนา และองค์พระประมุขอย่างแนบแน่น
มั่นคงแล้วย่อมเป็นพลังขั้นมูลฐานที่สำคัญประการหนึ่ง
สำหรับสร้างความรุ่งเรืองและมั่นคงให้แก่ชาติ ดังนั้นจึงจะ
เป็นประโยชน์แก่ท่านที่เป็นข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ที่เป็นผู้นำใน

การการปฏิบัติราชการแผ่นดินในแขนงสำคัญต่างๆ

ประเพณีการถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยานั้นมาจากตาม
แนวคิดที่ว่ากษัตริย์เป็นสมมติเทพ ก็คือมาจากอินเดีย
โดยตรงเนื่องจากทั้งพระเจ้าแผ่นดิน ผู้ปกครองประเทศ
แต่ก่อนก็ล้วนทรงเป็นนักรบ ดังนั้นจึงได้ยึดถือเอาการ
กระทำสัตย์ปฏิญาณตนด้วยวิธีดื่มน้ำชำระล้างอาวุธ

ประวัติลิลิต

โองการแช่งน้ำ

ต้นฉบับเดิมที่เหลืออยู่เขียนด้วยอักษรขอม ข้อความที่เพิ่ม
ขึ้นในรัชกาลที่๔ ตามหลักฐานซึ่งรัชกาลที่ ๕ ทรงยืนยันไว้
ในพระราชพิธีสิบสองเดือน คือ "แทงพระแสงศรประลัย

วาต" "แทงพระแสงศรอัคนิวาต" และ "แทงพระแสงศร
พรหมมาสตร์"คำประพันธ์ที่ใช้คือโคลงห้าและร่ายโบราณ
หนังสือเรื่องนี้นับว่าเป็นวรรณคดีเรื่องแรกของคนไทย ที่
แต่งเป็นร้อยกรองอย่างสมบูรณ์แบบ ชื่อเรียกแต่เดิมว่า
โองการแช่งน้ำบ้าง ประกาศแช่งน้ำโคลงห้าบ้าง ต้นฉบับ
ที่ถอดเป็นอักษรไทยจัดเป็นวรรคตอนคำประพันธ์ไว้ค่อน
ข้างสับสน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเจ้าอยู่หัว ทรงสอบ

ทานและพระราชวินิจฉัยเรียบเรียงวรรคตอนใหม่

ประวัติ

อวรรณคดี
ยุ
ธ
ย
า ตอนกลาง

อ ยุ ธ ย า
ตอนกลาง

วรรณคดีอยุธยาตอนกลางเป็น “ยุคทองของ
วรรณคดี” มีกวีและวรรณคดีเกิดขึ้ นมากมาย

ลักษณะคำประพันธ์นิยม ใช้ โคลงมากที่สุด
ฉันท์และกาพย์มีบ้าง ไม่ปรากฏคำประพันธ์
ประเภทกลอน มีแบบเรียนภาษาไทยกำเนิดขึ้ น
ด้วยคือเรื่อง “จินดามณี ” วรรณคดีในยุคทอง
แห่งวรรณคดีมีหลายเรื่องหลายประเภท และเกิด
ประเภทใหม่ ๆ ขึ้ นอีกหลายอย่าง เช่ น กาพย์ห่อ
โคลง นิราศ กาพย์ขับไม้ มีการนำฉันท์ไปแต่ง
เป็นเรื่องราว และเกิดแบบเรียนภาษาไทยขึ้ น

สาเหตุการที่วรรณคดีรุ่งเรือง
ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์

ดังนี้
๑. ความเจริญของบ้านเมือง สมเด็จพระนารายณ์ ทรงเป็น
กษัตริย์ที่ทรงพระปรีชาสามารถด้านต่าง ๆ เช่น นักรบ นักการฑูต
และสถาปนิก บ้านเมืองเจริญก้าวหน้า สมบูรณ์พูนสุข เช่นนั้น
วรรณคดีก็ย่อมเจริญตามไปด้วย
๒. สมเด็จพระนารายณ์ทรงสนพระทัย และทรงพระปรีชาญาณ
ทางวรรณคดีเป็นพิเศษ จึงทรงสนับสนุนและอุปการะกวี
๓. ในรัชกาลนี้ ชาวยุโรปเข้ามาเผยแพร่ศาสนาคริสต์เป็นอันมาก
คนไทยจึงต้องตื่นตัวหันมาใสใจศึกษาภาษาและศาสนาของตนเอง

วรรณคดีสมัยอยุธยาตอนกลาง

ว ร ร ณ ค ดี ส มั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ก ล า ง มี ดั ง นี้
๑ . ก า พ ย์ ม ห า ช า ติ
๒ . โ ค ล ง สุ ภ า ษิ ต
๓ . เ สื อ โ ค คำ ฉั น ท์
๔ . ส มุ ท ร โ ฆ ษ คำ ฉั น ท์
๕ . จิ น ด า ม ณี
๗ . อ นิ รุ ท ธ์ คำ ฉั น ท์
๘ . โ ค ล ง กำ ส ร ว ล ห รื อ กำ ส ร ว ล ศ รี ป ร า ช ญ์
๙ . โ ค ล ง เ บ็ ด เ ต ล็ ด ข อ ง ศ รี ป ร า ช ญ์
๑ ๐ . โ ค ล ง อั ก ษ ร ส า ม ห มู่
๑ ๑ . โ ค ล ง เ ฉ ลิ ม พ ร ะ เ กี ย ร ติ พ ร ะ น า ร า ย ณ์
๑ ๒ . นิ ร า ศ น ค ร ส ว ร ร ค์
๑ ๓ . ก า พ ย์ ห่ อ โ ค ล ง
๑ ๔ . นิ ร า ศ สี ด า ( ร า ช า พิ ล า ป )
๑ ๕ . คำ ฉั น ท์ ดุ ษ ฎี สั ง เ ว ย ก ล่ อ ม ช้ า ง

แบบเรียนจินดามณี

จิ นดามณี (มี ความหมายว่ า แก้ วสารพั ดนึ ก) เป็ นแบบเรี ยนภาษาไทย มี
เนื้ อหาครอบคลุ มเรื่ อง การใช้ สระ พยั ญชนะ วรรณยุ กต์ การแจกลู ก
การผั นอั กษร อั กษรศั พท์ อั กษรเลข การสะกดการั นต์ การแต่ งคำ
ประพั นธ์ ชนิ ดต่ างๆ และกลบท ปรากฏกลบท อยู่ ๖๐ ชนิ ด มี ทั้ ง
จิ นดามณี แต่ งขึ้ นในสมั ยอยุ ธยาตอนกลาง โดยพระโหราธิ บดี ในรั ช
สมั ยของสมเด็ จพระนารายณ์ มหาราช และยั งเป็ นแบบเรี ยนเล่ มแรก
ของไทยด้ วย และจากการที่ จิ นดามณี ของพระโหราธิ บดี เป็ นแบบเรี ยน
ไทยมาก่ อนจนเป็ นเสมื อนสั ญลั กษณ์ ของแบบเรี ยนไทย ทำให้ หนั งสื อ
แบบเรี ยนไทยในยุ คต่ อมาหลายเล่ มใช้ ชื่ อตามว่ า "จิ นดามณี " เช่ น
เดี ยวกั น เช่ น จิ นดามณี ฉบั บความแปลก จิ นดามณี ครั้ งแผ่ นดิ นพระเจ้ า
บรมโกศ จิ นดามณี ฉบั บกรมหลวงวงษาธิ ราชสนิ ท จิ นดามณี ฉบั บพิ มพ์
ของหมอสมิ ท และจิ นดามณี ฉบั บพิ มพ์ ของหมอบรั ดเลย์

แบบเรียนจินดามณี

ผู้แต่ง พระมโหราธิบดี
คำประพั นธ์ เป็นร้อยแก้ว มีตัวอย่างคำประพั นธ์ต่าง ๆ
วัตถุประสงค์ สมเด็จพระนารายณ์โปรดให้นักปราชญ์แต่งหนังสือเรียน
ภาษาไทยเพื่ อไม่ให้คนไทยหันไปเรียนและไปนับถือศาสนาคริสต์
สาระสำคัญ กล่าวถึงอักษรศัพท์ เป็นคำศัพท์ที่มีเสียงคล้าย ๆ กัน วิธีใช้
อักษรต่าง ๆ การผันอักษร กำเนิดตัวอักษร วิธีแต่งคำประพั นธ์ชนิดต่าง ๆ

ประวัติ

อวรรณคดี
ยุ
ธ
ย
า ตอนปลาย

วรรณคดีอยุธยาตอนปลาย

พ.ศ.๒๒๗๕-พ.ศ.๒๓๑๐ นับตั้งแต่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จสวรรคตแล้ว บ้าน
เมืองไม่สู้จะสงบสุขนัก เนื่องจากมีการแย่งราชสมบัติกัน ทำให้เกิดสงครามกลางเมือง
อยู่เรื่อย ๆ จนถึง พ.ศ. ๒๒๗๕ ต่อจาก พ.ศ. ๒๒๗๕-พ ศ. ๒๓๑๐ บ้านเมืองอยู่ในปกติ
สุขขึ้น ในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกษฐ์ จึงมีวรรณคดีเกิดขึ้นหลายเรื่อง ได้แก่
วรรณคดีประเภทบทละคร กลอนแปด เล่นเป็นเพลงยาว ดอกสร้อย สักวา อันเป็นแบบ

อย่างแพร่หลายมาจนทุกวันนี้

วรรณคดีในสมัยอยุธยาตอนปลาย

สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกษฐ์ ทรงสนพระทัยในด้านอักษร
ศาสตร์ ด้านศาสนา จึงทำให้เกิดกวีเอกขึ้นหลายท่าน ทั้งที่เป็น
คฤหัสถ์และบรรพชิต วงวรรณคดีได้เจริญรุ่งเรืองขึ้นอีกวาระ
หนึ่ง จนถึง พ ศ. ๒๓๑๐ อันเป็นการสูญเสียเอกราชของชาติ
ไทย และสูญเสียวรรณคดีลํ้าค่าหลายเรื่อง เพราะผลจากการศึก
สงครามชนิดล้างชาติบ้านเมือง กรุงศรีอยุธยาถูกไฟเผา วัดวา
อารามถูกไฟไหม้ สิ่งของต่างๆ ที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์
ต้องพลอยสาปสูญไปด้วย

วรรณคดีไทยสมัยอยุธยาตอนปลาย มีดังนี้
๑.โคลงชะลอพระพุ ทธไสยาสน์
๒.โคลงนิราศ
๓.นันโทปนันทสูตรคำหลวง
๔.พระมาลัยคำหลวง
๕.กาพย์เห่เรือ
๖.กาพย์ห่อโคลงนิราศ
๗.กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง
๘.เพลงยาวเจ้าฟ้ากุ้ง
๙.ดาหลัง และอิเหนา
๑๐.ปุณโณวาทคำฉันท์
๑๑.โคลงนิราศพระบาท
๑๒.กลบทสิริวิบุลกิติ
๑๓.นาฏวรรณคดี

อิเหนา
ดาหลัง

เ รื่ อ ง อิ เ ห น า ซึ่ ง มี อ ยู่ ใ น พ ง ศ า ว ด า ร ข อ ง ช ว า ป ร ะ ม า ณ ปี พ . ศ .
๑ ๘ ๐ ๐ อิ เ ห น า เ ป็ น ก ษั ต ริ ย์ ที่ รู ป ง า ม ช า ว ช ว า ย ก ย่ อ ง ว่ า เ ป็ น
ม ห า ร า ช เ รื่ อ ง ร า ว ต อ น ห ลั ง ๆ มั ก จ ะ เ พิ่ ม เ ติ ม ขึ้ น ม า ก แ ล ะ ไ ด้ เ ข้ า
ม า มี บ ท บ า ท ใ น ว ร ร ณ ค ดี ไ ท ย



ส มั ย ส ม เ ด็ จ พ ร ะ เ จ้ า อ ยู่ หั ว บ ร ม โ ก ษ ฐ์ ส า เ ห ตุ ที่ ไ ด้ เ รื่ อ ง นี้ ก็
เ นื่ อ ง จ า ก ไ ด้ เ ช ล ย ช า ว ม ล า ยู แ ล ะ ไ ด้ พ ร ะ ร า ช ท า น เ ช ล ย นี้ ใ ห้ เ ป็ น
น า ง ข้ า ห ล ว ง ข อ ง เ จ้ า ฟ้ า ห ญิ ง กุ ณ ฑ ล แ ล ะ เ จ้ า ฟ้ า ห ญิ ง ม ง กุ ฎ น า ง
เ ช ล ย ผู้ นี้ จึ ง ไ ด้ เ ล่ า เ รื่ อ ง อิ เ ห น า ใ ห้ ฟั ง เ จ้ า ฟ้ า ห ญิ ง ทั้ ง ส อ ง จึ ง ท ร ง
นิ พ น ธ์ เ ป็ น บ ท ล ะ ค ร ขึ้ น ต่ า ง พ ร ะ อ ง ค์ ต่ า ง นิ พ น ธ์ แ ข่ ง กั น

อิเหนา ดาหลัง

เจ้ าฟ้าหญิ งกุ ณฑลทรงนิ พนธ์ ให้ ชื่ อว่ า
“ดาหลั ง” ตามชื่ อเดิ ม ส่ วนเจ้ าฟ้าหญิ งมงกุ ฎ
ทรงนิ พนธ์ ให้ ชื่ อว่ า “อิ เหนา” คนทั้ งหลายจึ ง
เรี ยกดาหลั งว่ าอิ เหนาใหญ่ เรี ยก อิ เหนาว่ า
อิ เหนาเล็ ก

ข้ อเปรี ยบเที ยบ
อิ เหนาใหญ่ ของเจ้ าฟ้าหญิ งกุ ณฑล ดำเนิ นเรื่ อง
ตามเรื่ องเดิ ม แม้ แต่ ชื่ อตั วละครชื่ อต่ างๆ ก็ คง
เดิ มเป็นส่ วนใหญ่ จึ งทำให้ จดจำได้ ยาก คนอ่ าน
ก็ ไม่ สู้ จะนิ ยม