Azərbaycan xalq oyunları və adətləri (Orxan Maşayev)

Novruz tonqalı və od yiyəsi

Tarix boyu türklərin qeyd etdikləri silsilə bayramlarda təbiətin
isinib canlanmasında günəşin rəmzi kimi, günahlardan arınma,
aydınlıq, pisliklərdən təmizlənmə, təmizləyicilik, bolluq-bərəkət
sinvolu kimi müqəddəs xarakter daşıyan od kultunun əsas atributlardan
biri olduğunu görürük. Çünki türklərin həyatında atəş, od həmişə çox
əhəmiyyət kəsb etmişdir. Odun hər şeyi təmizlədiyinə, pis ruhları
qovduğuna inanılmış, xəstəliklərdən qorunmaq üçün oddan istifadə
edilmiş, od həmişə müqəddəs olmuş, odla fala baxarkən oda (od
iyəsinə) qurbanlar kəsilmişdir. Qədimdən türklər od və ocağın yiyəsi
olduğuna inanmışlar. Əski türk dini-mifoloji düşüncəsindəki gizlin
təbiət güclərinə inamı əks etdirən, bəlli təbii obyektləri qoruduqlarına
və onların təcəssümü olduqlarına inanılan varlıqların ümumi adı
olan iyə//yiyə//əyə xalq inamlarında qoruyucu, hami ruh kimi
bilinir. Mifşünaslar yiyə inancını qədim türk tanrıçılıq görüşləri ilə
bağlayaraq, şamanizmlə əlaqəsini sonrakı çağlara aid edirlər.

Bu gün Azərbaycanda və Anadoluda od və ocaqla əlaqəli inanclar
hələ də yaşamaqdadır. Türklərin od və ocaq yiyəsinə hörmətinin
əlaməti olaraq od və ocağın üzərinə pis şeylər tökməmək, hətta bir
bərəkət və həyat qaynağı olaraq gördükləri odu su töküb söndürməmək,
öz ocaqlarından yadlara od verməyi uğursuz sayma kimi inancların
izləri hal-hazırda da Azərbaycan və Anadoluda xalq inancları içində
bənzər və ya fərqli şəkildə davam edir. Nümunə üçün Azərbaycan və
Anadoluda yanan oda su töküb söndürməmək, uşaqların yanan odla
oynadıqlarında gecə altlarını isladacaqları, göz dəyən biri üçün oda
duz atmaq və b. göstərmək olar. Həmçinin atalar sözü və məsəllərdə
“od”la bağlı fikirlər “od qiymətinə” (Anadolu variantında “ateş
pahasına”), “od almağa gəlmək”də öz ifadəsini taparaq odun hər
zaman qiymətli olduğuna işarədir.

51

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

Novruzda təbiətin oyanması tonqallarla qeyd edilir. Çünki tonqal,
od, atəş kainatı canlandıran və işıqlandıran günəşin rəmzidir. Həmçinin
insanların həyat və məişətində (yemək bişirmədə, evin istiliyinin
təmin olunmasında və b.) od mühüm rol oynayır. Axır çərşənbədə
Azərbaycanın demək olar ki, hər bir bölgəsində hər həyətdə böyük
tonqallar qalanır, ətrafında şənlənib, üstündən tullanıb “Ağırlığım-
uğurluğum bu odda yansın”, yaxud “Ağırlığım, xəstəliyim, qəm-
qüssəm bu odda yansın” və ya “Ağırlığım-uğurluğum, ağrım-acım,
azarım-bezarım, tökül bu tonqalın üstünə!” və bu kimi deyilir. Şərqi
Anadoluda isə “Atıl batıl Çarşamba, derdim batır Çarşamba” deyərək
onlar da bizdə olduğu kimi dərdlərini, xəstəliklərini odun üstünə
tökürlər. Hətta Azərbaycanın Şəki bölgəsində odla bağlı həmin
ifadələr şeir formasında yayılmışdır:

Ağırlığım, uğurluğum odlara,
Tonqaldan atlamayan yadlara.
Yaxud:
Ağrım, uğrum tökülsün,
Oda düşüb kül olsun.
Yansın alov saçılsın,
Mənim bəxtim açılsın.
Novruzun əsas atributlarından biri olan Novruz tonqalı sadəcə
axır çərşənbədə deyil, eyni zamanda oyun və tamaşalarda da mühüm
yer tutmuşdur. Odla bağlı fərqli fikirlərin yer aldığı təkərləmələrə
Novruz bayramında Qazaxda göstərilən meydan tamaşasında rast
gəlirik. Belə ki, tamaşa zamanı halaydan sonra tonqal ətrafında 3 dəfə
dövrə vurulması və oxunan təkərləmədə “Alov baba, yalov baba, od
baba” ifadələrində oda “baba” kimi müraciət olunmasında qədim türk
inanclarının, şamanizmin izləri özünü göstərir:
Alov babam, yalov babam, od babam.
Yaxşıya aman, pisə yaman babam...

52

Külü qorlayın, köz olsun,
Əhd-peymanım düz olsun.
Alov-alov, can alov,
El-obamda yav, alov Alov babam, hay babam,
Yamanlara vay babam.
Yuxarıda verilən təkərləmədən anlaşıldığı üzərə, oda-alova ruhu
olan bir canlı kimi yanaşılaraq həm ona müraciətdə, həm də onun
qarşısında əhd-peymanın düz olmasının və yamanlara vaylığın
arzulanmasında şamanizmin izləri görülür və buradakı “alov baba” ilə
şamanların “od yiyəsi” anlayışı üstüstə düşür. Belə ki, Altay türkləri
od yiyəsini dişi və otuz ayaqlı bir varlıq, çuvaşlar isə od yiyəsini kişi
və qadın olaraq təsəvvür edib birinə “atəş ana”, digərinə “atəş ata”
deyirdilər.
Axır çərşənbədə, Novruz oyun və tamaşalarında mühüm yer
tutan Novruz tonqalına müqəddəs kimi yanaşılmasında, od ətrafında
yallı gedib, üç dəfə tonqalın ətrafında dövrə vurulmasında, ona
müraciət edib arzu və istəklərin söylənməsində həm şamanizmin,
həm də zərdüştlüyün izləri müəyyən dərəcədə özünü göstərsə də,
sonra deyilən təkərləmədəki fikir zərdüştlükdən tamamilə uzaqdır,
şamanizmə isə daha yaxındır:
Ağırlığım, uğurluğum odlara,
Novruzda mənlə hoppanmayan yadlara.
Ağırlığım od olsun,
Odla yanan yad olsun.
Bildiyimiz kimi, zərdüştlüyə görə od müqəddəs idi və atəşgahlarda
ona sitayiş edirdilər, başına dönüb ətrafında fırlanırdılar. Həmçinin
Məzdəkizmə görə od Ahura Məzdanın oğluydu və zərdüştlükdə
də od müqəddəs sayıldığından onu gün işığından və inancsızların
nəfəsindən qoruyar, müqəddəs sayılan oda pis şeylər tökmək
olmazdı. Lakin Novruz tonqalında oda ağırlıq, uğurluq, azar-bezar

53

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

tökmək məsələsi əsasdır. Demək ki, bu mərasimdə oda sitayiş
olunan müqəddəs yox, azar-bezarı yandırıb məhv etmək qüdrətinə
malik dəyərli bir şey kimi yanaşılır. Buradan da belə bir nəticəyə
gəlmək olar ki, Novruz bayramından qabaq axırıncı çərşəmbədə və
Novruz bayramında göstərilən oyun və tamaşalarda tonqal qalanaraq
keçirilən mərasim atəşpərətslikdən çox-çox qədimdir. Çünki od
zərdüştlərdə tapınmanın, türklərdə isə təmizlənmənin, arınmanın bir
vasitəsidir. Novruz tonqal mərasimi daha çox əski türk və şamanizm
mərasimlərinə bənzəyir. Düzdür şamanlar üçün də od müqəddəs
idi, lakin onlar tək tanrılı inanca sahib olduqları üçün oda sitayiş
etmirdilər, ətraflarında olan bir çox şey kimi odun da qoruyucu, hami
ruhu, yəni yiyəsi olduğuna inanır, oda pis şeylər atmazdılar, həmçinin
odla bağlı mərasimlərində ağızlarına maska taxaraq nəfəslərinin odu
kirlətməsinin qarşısını alardılar. Lakin Novruz tonqal mərasimlərində,
xüsusilə də “Xanbəzəmə” tamaşalarından “Minigis xanlığı”nda
tonqal qalayıb ətrafında yallı gedilməsi, rəqs edilməsi və Yeddiləvin
günü axşam tonqal qalayıb onun ətrafında dövrə vurub odun üstündən
atlanaraq “ağırlığım-uğurluğum bu odda yansın”, yaxud “ağırlığım,
xəstəliyim, qəm-qüssəm bu odda yansın”, “ağırlığım-uğurluğum,
ağrım-acım, azarım-bezarım, tökül bu tonqalın üstünə!” deyilməsi,
Anadoluda da gecə damlarda tonqal qalanaraq üstündən 3 atlamaqla
dərd və xəstəliklərdən qurtulacağına inanılması, bolluq və bərəkətin
gələcəyi inancıyla tövlələrin bacasından içəri od parçaları atılması,
Bolu və ətraflarında, odun üzərindən atlamaq-bədənin ağrıdan,
sızıdan qurtulacağı və hər cür pis təsirlərdən qorunacağına inanılması
məsələlərində daha çox od yiyəsindən xəstəlikləri, azarı-bezarı,
ağırlığı aparması, uğurları artırması üçün kömək istəməyə bənzəyir
və maddi olaraq oda nəsə pis bir şey atılmır. Ola bilsin ki, zamanla
bu istəyiş ifadə olunma baxımından dəyişikliyə uğramışdır. Çünki,
şamanlar da odun hər şeyi təmizləyib, xəstəlikləri sağaltdığı və pis

54

ruhları qovduğuna inanaraq onun saflaşdırıcı gücündən istifadə
etmişlər. Hətta qədimdə türklər oda qarşı hörmətsizlik göstərənləri
cəzalandırmışlar və həmin insanları əvvəlki vəziyyətlərinə qaytarmaq
üçün iki od arasından keçirmişlər. Qədim türk inancına görə, saflığından
şüphə edilən hərkəs və hər əşyanın iki atəş-od arasından keçirilməsi,
bir ocağın ətrafında döndürülməsi və hətta bir odun üzərindən
atladılması lazım idi. Məsələn, Göytürklər, Bizans elçisi Zemarxosu
hər cür fəlakətdən uzaqlaşdırmaq, pis ruhlardan təmizləmək üçün bir
od ətrafında dövrə vurduraraq, od üzərindən atlatmışlar. Od üzərindən
atlamaqla təmizlənmə adəti qədim türklərdən və şamanlardan
günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Bu adət, sadəcə Novruz bayramında
deyil, eyni zamanda toy mərasimlərində Anadoluda gəlinin sümük
odu üzərindən tullanması və ətrafında fırlanması, Azərbaycanda gəlin
ata evindən çıxarılarkən yanan lampa ətrafında fırlanması, aşsüzən
altında yanan şamlar üzərindən tullanması şəklində icra edilir.

Novruz meydan tamaşalarında odla bağlı olan başqa bir
təkərləmədə söylənən fikirlər isə əvvəlkilərdən tamamilə fərqlənir.
Burada əski türk və şaman inanclarının əksinə olaraq “oddan aman
olmaz” ifadəsi ilə qarşılaşırıq:

Alovdan atlamaq gərək,
Cəfaya qatlanmaq gərək.
Oddan aman olmaz,
Yaddan qanan olmaz.
Tarix kitablarında ibtidai insanların odu ildırım çaxması
nəticəsində meşəyə od düşməsi və yanan heyvanların kabab olmuş
ətindən yeyərək xoşuna gəldiyi üçün sonralar iki daşı və ya ağacı bir-
birinə sürtməklə od əldə etdiyi məlumdur. Qədim türk inanclarında
isə odu, atəşi Göy tanrı göndərmişdir. Müqəddəs kitabımız Qurani-
Kərimdə keçən “Sizə yaşıl ağacdan odu çıxaran Odur. Budur siz
ondan yandırırsınız” (Yasin, 36/80) ayəsində odun Allah tərəfindən

55

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

yaranması ilə bağlı hadisə Allahın ərəblərə iki yaşıl ağacı bir-birinə
sürtməklə od əldə etdikləri bildirilir. Su ilə od bir-birinə zidd iki şey
olsa da, Allah üçün suyun bol miqdarda olduğu yaşıl ağacdan od
çıxarmaq çox asandır.

Çox maraqlıdır ki, istər şamanlarda, istərsə də şamanlardan əvvəlki
türklərdə və zərdüştlərdə odla bağlı inanclar sonralar islamiyyəti
qəbul edən türklərin inanclarında və hətta “Qurani-Kərimdə”
cəhənəmlə bağlı bir çox surədə odla, atəşlə bağlı fikirlərə rast gəlirik.
Müsəlman inancına görə kafirlərin əbədi olaraq cəhənnəmə gedəcəyi,
Allaha inanan hər bir müsəlmanın isə cənnətə gedəcəyi, lakin günahı
savabından ağır olanın əvvəl cəhənnəm atəşində yanıb təmizləndikdən
sonra cənnətə gecəyi məsələsi də odun, atəşin təmizləyici funksiyasını
göstərir. Odun bu cür təmizləyici funksiyasına biz daha çox qədim türk
inanclarının birləşdiyi şamanizimdə rast gəlirik. Bildiyimiz kimi, vergi
verilən və gələcəyin şamanı olacaq adamı ruhən və cismən yeniləmək
üçün odda bişirərdilər. Eyni ilə müsəlman inancında da müsəlmanların
oddan yaradılmış şeytana uyaraq işlədikləri günahlarından arınması
üçün cəhənnəm atəşində yandırılaraq təmizlənməsi lazımdır.

Tarixən hər dövrdə təbiətdə baş verən müxtəlif dəyişikliklər
insanlara təsir etmişdir. Təbiətdə, ətraf aləmdə, torpaqda baş verən
bu dəyişikliklər qarşısında heyrətlənən insan, həm uyğunlaşmağa
çalışmış, həm də ondan gələ biləcək bədbəxtliklərə, fəlakətlərə qarşı
toplu şəkildə bolluq, bərəkət, Azərbaycan və Anadolu folklorunda
oyun və tamaşalar qorunma xarakterli dualar söyləyərək müxtəlif
ovsunlar, ayin və rituallar icra etmişlər ki, bunlar da zamanla
mərasimlərə çevrilmişdir. Ay, mövsüm, il dəyişiklikləri ilə bağlı bu
mərasimlər ovçuluqdan əkinçiliyə keçildiyi zaman, islamdan əvvəl
və sonra da davam edərək günümüzə qədər gəlib çıxmış və müxtəlif
bayramların tərkibində özünə yer tapmışdır. İnsanların təbiətdə baş
verən dəyişikliklər qarşısında heyrətlərinin nəticəsi olaraq, kökü

56

tarixin dərinlərinə gedib çıxan həmin ayin, ritual və mərasimlərin
cəmləşdiyi bayramlardan biri də Novruzdur. Novruz, hal-hazırda
qışdan sonra canlanan təbiəti sevinclə qarşılayıb bahar bayramı kimi
qeyd edililir. Zamanla yayılaraq müxtəlif bölgələrdə özünə yer tapan
Novruz şənliklərindəki bir çox motivlər bənzər olmaqla bərabər hər
mədəniyyətə xas fərqlilikləri ilə də seçilməsi çox təbiidir. Şamanizm,
zərdüşlük, islam kimi müxtəlif din və inanclarla, təriqət, məzhəplərlə,
adət-ənənələrlə, dini və tarixi şəxsiyyətlər, müxtəlif hadisələrlə
əlaqələndirilən və müxtəlif bölgələrə görə də onlardan hər hansı
birinin və yaxud bir neçəsinin izlərini daşıyan Novruz, baharın, yeni
ilin, yaşama sevincinin, su və təmizlənməyin, yenilənməyin, oyanan
təbiət ilə bolluq-bərəkətin, çoxalmağın və b. rəmzi olaraq hələ də daha
çox bahar bayramı kimi səciyyə daşıyır. Novruza müxtəlif anlamlar
verilməsi isə onun uzun müddət bir bayram kimi kök salıb yaşamasına
səbəb olmuşdur. Günümüzdə də bahar bayramı, mövsüm bayramı
kimi yeni ilinyazın gəlişi münasibətilə qeyd olunur. Novruz bütün
türk və qeyri-türk xalqlarının duyğu və düşüncələrini dilə gətirən, türk
mədəniyyət, adət-ənənələrinin, inanclarının qorunub yaşadılmasında
əhəmiyyət daşıyır. Bayramlar fərdləri bir araya gətirir, bayramda olan
ayinlər, rituallar, mədəniyyət və folklor baxımından da cəmiyyəti
müəyyən dəyərlər üzərində birləşdirir.

Türk mədəniyyətinin çox əhəmiyyətli milli və mədəni
dəyərlərindən olan NovruzunAzərbaycan vəAnadoludakı nümunələri,
adət-ənənələri, mərasim və şənlikləri, oyuntamaşaların tədqiqi zamanı
bayramın Məleykə özündəki sevgi, qardaşlıq, yardımlaşma kimi
ünsürlər Novruzun əsas prinsiplərini təşkil etdiyi görülür. Müxtəlif
adlarla hələ də Azərbaycan və Anadoluda yaşayan və tarixi islamdan
çox əvvəllərə gedib çıxan Novruzu hər hansı bir din və ya məhzəblə
bağlamaq doğru deyil. Türkün islamdan öncəki dini və dünyagörüşü
ilə bağlı elemetlərlə, dini elementlərin birləşərək qaynayıb qarışdığı

57

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

Novruz günümüzdə bütün canlılığı ilə davam edir. Həmçinin dostluq,
bərabərlik və qardaşlıq bayramı olan Novruza dövlətimiz böyük önəm
verir. 1993-cü ildə Ümummilli lider Heydər Əliyevin Sərəncamı
ilə Novruz bayramı milli bayram statusu alıb, 2009-cu ildə Novruz
bayramı YUNESKO-nun qorunan qeyri-maddi mədəni irs siyahasına
daxil edilibdir. 2010-cu ildə BMT-nin Baş Məclisi 21 Mart tarixini
“Beynəlxalq Novruz Günü” elan edibdir.

Ramazan və Qurban bayramı

Qurani-Kərimin Bəqəra surəsinin 185-ci ayəsində adı keçən,
hicri-qəməri ərəb təqviminin doqquzuncu ayı olan “Ramazan” xalq
arasında üç ayların sonuncusu və oruc ayı kimi bilinir. Ramazan
bayramı ramazan ayından sonrakı şəvval ayının ilk üç günündə
qeyd edilən dini bayramdır. Ərəb mənşəli söz olan ramazan “çox isti
olma, yandırma” mənasında olan “ramaza” sözündən gəlir. Ramazan
bayramı ərəbcə və farsca “kahvaltı”, yəni səhər yeməyi mənasında
olan “Aydül-fitr”, Malazya və Sinqapurda “Hazri Raya Aidil Fitri”,
Endonezyada “İdul-fitir”, Banqladeşdə isə “Shemai Eid” olaraq
adlandırılır. Həzrəti Məhəmməd (a.s) tərəfindən təşkil edilən və
hicrətin (Məkkədən Mədinəyə köç) ikinci ilindən sonra qeyd olunan
ramazan bayramında müsəlmanlar zəkatlarını verib bayram namazını
qılmaqla bərabər qəbirləri ziyarət edir, bir-birlərinə hədiyyələr verib
bayramlaşırlar.

İslam və türk mədəniyyətində Ramazan ayı və bayramı qədər
Qurban bayramına da əhəmiyyət verilir. İlk olaraq qeyd olunan
Ramazan bayramından 70 gün Azərbaycan və Anadolu folklorunda
oyun və tamaşalar sonra qurban bayramı keçirilir. Qurban sözü isə,
ərəbcə isim olub Allahın rızasını qazanmağa vəsilə olan şey, əti
kasıblara pulsuz olaraq paylamaq niyyətilə fərz, vacib və ya sünnət
olaraq kəsilən (qoyun, keçi, mal, dəvə kimi) heyvan, bir qayə uğrunda

58

fəda olma və ya fəda edilən kimsə, bir bəla və ya qəzada ölən kimsə
mənasındadır. Qurani-Kərimin Bəqəra, Əli-İmran, Maidə, Həc,
Kəfsər surələrində haqqında məlumat verilən “qurban” ərəbcə “qurb”
sözündən olub “yaxın olma, yaxınlaşmaq, Allaha yaxın olmaya
vəsilə olan şey” mənasına gəlir. Qurban ayı ərəb aylarından zilhiccə,
qurban bayramı isə zilhiccə ayının onunda, yəni hicri ilin sonuncu
ayı başlayan və müsəlmanların qurban kəsdikləri dini bayramdır. Bu
bayram Azərbaycanda rəsmi şəkildə 2 gün, Anadoluda isə 4 gün qeyd
olunur.

Qurani-Kərimdə “Biz hər ümmətə qurban ibadəti qoyduq” (Həc
surəsi, 22/34) deyə bildirilən ayələrdən də məlum olduğu kimi qurban
demək olar ki, bütün dinlərdə olan bir ibadətdir. Qurban ibadəti,
Allah rızasını qazanmada qəhrəmanlıq, fədakarlıq və təslimiyyətin
simvoludur. Bu simvol da Həzrəti İbrahim və İsmayılın hekayəsilə
ən ülvi mərtəbəyə qalxaraq, Quranda öz əksini tapmışdır. Quranda
verilən həmin hekayənin qısaca xülasəsi belədir: Həzrəti İbrahimin
övladı olmadığı üçün Allaha dua edib övlad istəyir. Allah da onun
duasını qəbul edib ona bir oğlan verir. Lakin oğlu həddi-büluğa
çatandan sonra oğlunun qurban edilməsi istənilən Həzrəti İbrahim
yuxusunu oğlu İsmayıla danışır. Ata-oğul təslimiyyət içində Allahın
əmrini yerinə yetirmək istədikləri vaxt Allahdan onlara vəhy gəlir və
İsmayılın yerinə qurbanlıq fidyə göndərilir. Quranda bütün insanlara
nümunə olacağına işarə edilən bu hadisə həm Azərbaycanın, həm də
Anadolunun müxtəlif bölgələrində xalq arasında rəvayət şəklində də
yaşayaraq günümüzə qədər gəlib çıxmışdır.

Ramazan və Qurban bayramı adət-ənənələri

Azərbaycan və Anadoluda qeyd edilən Ramazan və Qurban
bayramlarında müxtəlif adət-ənənələr həyata keçirilir. Həmin adət-
ənənələrin tətbiqi zamanı müxtəlif xalq oyun və tamaşaları nümayiş

59

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

olunur. Lakin elə adətlər də var ki, ya oyunla birgə, ya da sırf oyun
formasında icra olunur. Əksəriyyəti mərasim və şənlik şəklində təşkil
olunan bu adətənənələrin bəziləri sırf ramazan, bəziləri isə sadəcə
qurban, bir qismi isə həm Ramazan, həm də Qurban bayramında icra
olunur. Azərbaycan və Anadoluda icra olunan həmin adətənənələrin
təsnifatını aşağıdakı kimi verə bilərik:

- Azərbaycanda Ramazan bayramı adət-ənənələri. Azərbaycanın
müxtəlif bölgələrində ramazan ayında hər gün oruc tutmaqla bərabər,
həmin ayda və ramazan bayramında müxtəlif adət-ənənələr həyata
keçirilir. Belə ki, Ordubadda “Orucun onbeşi”, Dərbənd kəndlərində
“Şura, qoğal, hal, külçə bişirmə”, Şəki-Zaqatala bölgəsində hər
gün “30 çörək bişirmə və 30 evə paylama” və s. ramazan ayına və
bayramına aid adət-ənənələrindəndir.

- Azərbaycanda Qurban bayramı adət-ənənələri. Azərbaycanın
müxtəlif bölgələrində, xüsusilə, İrəvan çuxurunda “Bişirmə qurban”,
“Sacarası”, “Niyaz”, Naxçıvanda nişanlı qızlara “Xonça aparma”,
Zəki, Zaqatala, Balakən, Oğuzda “Yığnaq”, “Bayram süfrəsi
hazırlama”, “Bayram namazı qılma”, “Ölüləri yad etmə”, “Qohum-
əqraba ziyarəti”, “Yemək yeyib dua etmə”, “Yumurta yığma” və bu
kimi Qurban bayramı adət-ənənələri mövcuddur.

60

İDMAN SAĞLAMLIQ, İDMAN HƏYAT
DEMƏKDİR

İdmanın sağlamlığa faydaları

Sağlamlıq rahat və xoşbəxt yaşamaq üçün ən vacib şərtdir. Hər
hansı bir fəaliyyət sahəsində uğur əldə etməyin, qarşıya qoyulmuş
məqsədə çatmağın əsasında sağlamlıq durur. Dünyaya göz açan insanın
mütləq sağlam olması şərt deyil. Sağlamlıq qorunan, sonradan və ya
tədricən qazanılan əsas dəyərlərdən biridir. Sağlamlıq dedikdə fərdin
fiziki durumunda hər hansı xəstəliyin olub-olmaması deyil, onun həm
fiziki, həm psixoloji, həm də sosioloji cəhətdən sağlam olması nəzərdə
tutulur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, sağlamlığın üç təməl
ölçüsü var. Birincisi, fiziki sağlamlıqdır, yəni bədən toxumasında və
ya orqanlarında hər hansı çatışmazlıq, pozğunluq, mikrob daşınması
kimi halların olmamasıdır. İkincisi, psixi sağlamlıqdır, yəni fərdin
yaşına uyğun düşünməsi, öz davranışlarını idarə edə bilməsi, hisslərini
və emosiyalarını yerində ifadə etməsi, düşündüklərini anlaşılan
şəkildə bildirməsi, başqalarını başa düşməsi, qarşılaşdığı çətinliklərlə
mübarizə aparmağı bacarması, şərtlər və qaydalara uyğun hərəkət
etməsi kimi anlaşılır. Psixi sağlamlıq sosial-iqtisadi vəziyyətlə
yanaşı, insanın fiziki sağlamlığı ilə də sıx bağlıdır. Üçüncüsü isə
sosial sağlamlıqdır. Buraya insanın harada, necə davranması və öz
vəzifələrini bilməsi, yaşından asılı olmayaraq, insanlara səmimi
münasibət göstərməsi, insanlara bərabər baxması, ətrafı ilə mehriban
olması aiddir. Bu təməl ölçülərə yiyələnmək üçün müntəzəm, sistemli
fiziki aktivlik lazımdır. Müasir dövrdə tibb mütəxəssislərinin gəldiyi
nəticələrə görə, bir çox xəstəliyin səbəbi insanların az fiziki hərəkət

61

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

etmələridir. İdman - əvvəldən təyin olunmuş qaydalara əsasən, fərdi
və ya komanda şəklində edilən, ümumilikdə, rəqabətə söykənən
müsabiqə, fərdi əyləncə və ya mükəmməlliyə çatmaq üçün edilən
fiziki və ya zehni fəaliyyətdir.

Aktiv idmanla məşğul olmaq insanın fizioloji möhkəmliyinin
zəmanətidir. İdmanın təsiri ilə insanın əzələ-sinir sistemindəki
dəyişikliklərə uyğun olaraq, nəfəs, qan dövranı, maddələr mübadiləsi
və s. funksiyaları müvafiq surətdə yaxşılaşır. Fiziki hərəkətlərlə daim
məşğul olmaq ürək narahatlığı riskini azaldır, tənəffüs orqanının
funksiyasını yaxşılaşdırır, ağciyərlərdəki elastikliyi və həyat
tutumunu artırır, döş qəfəsini genişləndirir. Bu isə hər nəfəsdə daha
çox oksigen almağımızı asanlaşdırır. Beləcə, hüceyrələrə daha çox
miqdarda oksigenlə qidalanır. Həmçinin aktiv fiziki fəaliyyət həzm
orqanlarının əzələlərini inkişaf etdirir və orqanlar funksiyalarını
daha yaxşı yerinə yetirir və həzm-ifrazat sistemi daha rahat çalışır.
İdmanla məşğul olan insanın qanında qırmızı qan hüceyrəsinin sayı
artır, ürəyə vurulan qanın miqdarı çoxalır. Bu zaman beyində əlavə
oksigen ehtiyatı yaranır ki, bu da bütün gün ərzində insanın enerji
ehtiyacını təmin edir, ehtiyat qüvvəsini artıraraq xroniki yorğunluğu
aradan qaldırmağa kömək olur. Yüksək təzyiq, şəkər xəstəliyi riskini
azaldır, fiziki və cinsi aktivliyi artırır. İdman edərkən bədən endorfin
hormonları istehsal edir. Xoşbəxtlik hormonu olan endorfinin həm
təbii ağrıkəsici, həm də sakitləşdirici xüsusiyyəti var. Endorfin ifraz
olunduqda insan özünü güclü, enerjili, tam optimist və xoşbəxt
hiss edir. İdmanın insana verdiyi daha bir üstünlük sümük və bağ
toxumalarını möhkəmlədirməsi, oynaqlarda hərəkət amplitudasını
artırmasıdır ki, bunun nəticəsində əzələlərin kütləsi və yığılma sürəti,
elastikliyi, dartılma xüsusiyyəti inkişaf edir.

62

İdmanın insan psixologiyasına təsirləri

İdmanın maddələr mübadiləsi və sinir sistemi üçün nə qədər
faydalı olduğu şübhə edilməyəcək həqiqətdir. Yalnız fiziki
sağlamlığımızı deyil, eyni zamanda psixoloji sağlamlığımızı da
zəmanət altına alan idman son illər insanların gündəlik həyatında daha
çox yer almağa başlamışdır. İdmanın əsas psixoloji faydalarına qısaca
baxaq: idman edən insanın sağlam bədən quruluşuna sahib olmaq və
onu qorumaq istəyi onun pis vərdişlərə meyillənməsinin, aqressiv
həyat yaşamasının qarşısını alır. İdman etmək həm də bir çox psixi
pozuğunluqlara qarşı ən təsirli vasitələrdəndir. Əgər bədənimiz fiziki
olaraq hərəkət etməzsə, bir müddət sonra sinir pozğunluğu faktının
üzə çıxdığını görəcəyik. Bu isə ruhi çöküntü, kiçik (qısamüddətli)
və major (uzunmüddətli) depressiyanın təməl daşıdır. Uzun müddət
hərəkət etməyən vücud beyin tərəfindən olduğu kimi qəbul edilir
və beyində sərf olunmayan enerjini hər hansı formada atmaq meyli
yaranır. Bu səbəbdən də, hərəkətsiz və passiv qalmış bədəndə özünü
stress vəziyyəti və əsəbiləşmə halları kimi göstərir. Qısaca desək,
fiziki olaraq atıla bilinməyən mənfi enerji fiziki olaraq somatizasiya
pozğunluğuna səbəb olur ki, bu da stress və ya depressiyaya gətirib
çıxarır. Fiziki olaraq özünüzü nə qədər gücləndirsəniz, nə qədər
inkişaf etdirsəniz, bir o qədər stressdən uzaq olacaqsınız.

Araşdırmalar nəticəsində bəzi idman növlərinin beyinin tutumunu
artırmaq üçün ideal vasitə olduğu aşkar edilmişdir. Yəni idman edərək
fiziki cəhətdən yaxşı görünməklə yanaşı, daha əhatəli düşünmək və
dünyagörüşünü inkişaf etdirmək, problemlərə fərqli istiqamətlərdən
yanaşmaq, sürətli və doğru həll yolları tapmaq mümkündür. Bu isə
insana həm əlaqələrində, həm də iş həyatında uğur əldə etməyə təkan
verən amillərdəndir. İdman edən yaşlı insanların depressiyaya düşmək
halları idman etməyənlərə nisbətdə daha azdır. Yuxarıda da qeyd

63

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

etdiyimiz kimi, insanlar idmanın hərəkət və ürək-damar sistemləri
üzərindəki müsbət təsirləri sayəsində daha sağlam olurlar. Beləliklə,
yaşlıların beyin fəaliyyətini artıran idman unutqanlığı minimuma
endirir.

İdman beynimizə necə təsir edir?

• Bədəni doğru və şüurlu şəkildə hərəkətə gətirmək qan dövranını
nizama salır və beyinin oksigenlə rahat qidalanmasını təmin edir;

• İdman bizə zərər verən və düşünmə gücümüzü azaldan stress
hormonlarını təsirsiz hala gətirir;

• Sinir hüceyrələrinin yenidən qurulmasına yardımçı olur.
Beyindəki hüceyrələrin yaşlanmasını gecikdirir, sinir hüceyrələri
arasındakı əlaqənin təşkilini tezləşdirir, sürətli reaksiya vermək və
koordinasiya qabiliyyətini inkişaf etdirir.

İdmanın şəxsiyyət üzərində təsirləri

İdman böyük əhəmiyyət verilən bir çox ictimai dəyərlərin meydana
gəlməsinə rəvac verir. Özünə qapanan fərdin ictimailəşməsində,
insanlarla dialoq qurmasında idman əhəmiyyətli rola malikdir. Bu
yönü ilə idmanın yeni dostluqların qurulmasına, ictimai əlaqələrin
möhkəmlənməsinə dəstək olduğunu deyə bilərik. Cəmiyyətdə
gənclərin məsuliyyət duyğularını gücləndirən idman qəzəbi nəzarət
altına ala bilmək qabiliyyəti yaradır, gərgin iş rejiminin və stressin
gətirdiyi aqressivliyi neytrallaşdırır, enerjini sərf etmək sayəsində
diqqətini daha çox toplamağa imkan yaradır. Eyni zamanda, gənclər
üçün idman özünə güvənin təşviqi üçün onlara fərdi ifadə qabiliyyəti
qazandırır. İdmanla məşğul olmaq hər yaşda sağlamlıq üçün yararlıdır.
Müntəzəm fiziki aktivlik uşaqların və gənclərin böyüməsində
və tərbiyə olunmasında, pis vərdişlərdən uzaqlaşdırılmasında və
onların cəmiyyətə hazırlanmasında, yeniyetmələrin müxtəlif xroniki

64

xəstəliklərdən qorunmasında, müalicəsində, yaşlı insanların aktiv və
sağlam olmasında əhəmiyyətli rol oynayır. İdmanın uşaq üzərində
həm fiziki inkişaf cəhətdən, həm də yaxşı bir şəxsiyyət inkişafı və
ruh sağlamlığı baxımından faydaları saymaqla bitməz. Uşaq idman
yolu ilə ətrafını tanıyır, ünsiyyət qurur, özünə etibarı artır. Psixoloji
baxımdan da özünü idarə etməyi, diqqətli olmağı, iradəsinə sahib
çıxmağı, müvəffəqiyyətə çatmağı öyrənir. Araşdırmalar göstərir
ki, idmanla məşğul olan gənclər daha yaxşı qidalanır, şiddətə az
meyillənir və ünsiyyətcil olurlar. Ümumiyyətlə, idman uşaqlar üçün
əyləncə deyil, vacib məşğuliyyət hesab edilir.

Böyüməyin sürətli olduğu dövrlərdə uşağın bədəni çox
dəyişkəndir. Gənc yaşlardakı fiziki pozğunluğun qarşısını almaqda
idman əhəmiyyətli rol oynayır. İdman etməyən, qeyri-sağlam şəkildə
qidalanan uşaqların isə sağlam inkişaf müddəti keçirmələri çətinləşir.
Yetkinlər qədər uşaqların da idmana istiqamətləndirilməsində böyük
faydalar var. Bunların ən əhəmiyyətlisi uşağa nizamlı idman etmək
vərdişinin qazandırılmasıdır. Fiziki fəaliyyət sağlamlıq problemlərinin
qarşısının alınmasında əhəmiyyətli rol oynayır. Bunlardan əlavə,
idman uşağın ictimailəşməsinə yardım edir, özünə inamını artırır.
Hər idman növünün qaydaları, tənzimləmələri və tətbiqləri, əslində,
uşağı intizam dediyimiz sistemə uyğunlaşdırır. Sağlam rəqabət
aparmaq, sınaq hazırlıqları, hakim, məşqçi və komanda yoldaşları ilə
ünsiyyət, müəyyən məqsədə yönəlmə, hədəfə doğru irəliləmə kimi
keyfiyyətlər uşaqların gələcəkdə yetkinlik yaşına çatdıqda istifadə
edəcəyi əhəmiyyətli elementlərdir. İdmanın qazandırdığı ictimai və
fiziki bacarıqlar, uşağın cəmiyyət içindəki vəzifəsini müəyyənləşdirir.
Onun ilkin inkişafında oyuna onsuz da sərhədsiz ehtiyacı vardır.

Beləliklə, insan şəxsiyyətini müsbət istiqamətdə formalaşdıran
idman həm uşaqların, həm də gənclərin tərbiyə olunmasında və
inkişafında böyük rol oynayır. Bu mənada biz uşaq və gənclərin bir

65

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

şəxsiyyət kimi formalaşmasında idmanın təlimatçı funksiyasından
ictimai yöndə istifadə etməklə daha sağlam cəmiyyətə sahib
olmaq şansı əldə edirik. Eyni zamanda, idman gənclərin həyəcanı
üzərlərindən atmalarına imkan yaradır, onlara soyuqqanlı olmağı,
əhəmiyyətli qərarlar alarkən daha sağlam mühakimə etməyi öyrədir.

İdman və idman yarışlarının sosial həyata faydaları

İdman – insanın fərdi və ya toplu şəkildə fiziki, mənəvi və
düşünmə qabiliyyətini özünə, yaxud rəqibinə qarşı öncədən bildirilmiş
qaydalar çərçivəsində müvəffəqiyyət qazanmağa yönəlmiş mübarizə
həyəcanını yaşamaq üçün edilmiş fiziki hərəkətlər sistemidir.

Müasir dövrdə idman yarışları yalnız insanların fiziki və
psixoloji baxımdan güclənməsini təmin edən fəaliyyətlər bütünü
olmaqla yanaşı, onların sosial həyatının, cəmiyyətdə mövqeyini
müəyyənləşdirən qüvvəyə çevrilmişdir. Bununla yanaşı, idman
insanlarda məsuliyyət və işbirliyi yaratmaqla yanaşı, bacarıqları
ortaya qoymağa, ictimailəşməyə köməkçi olan əhəmiyyətli vasitə
qismində qarşımıza çıxmaqdadır.

İdman məqsədinə görə elit və rekreatif olmaqla iki qrupa
bölünür: Elit məqsədli idmanda insan bütün fiziki, texniki və taktiki
imkanlarından istifadə edərək hər hansı mükafat uğrunda mübarizə
aparır. Bu istiqamətdə komandalar, klublar, federasiyalar və s. kimi
təşkilatlar və məşqçilər, idman həkimləri və s. peşələr fəaliyyət
göstərir. Rekreatif idmanda insan gərgin iş yükündən, təkrarlanan
həyat tərzindən, yaxud mənfi ekoloji təsirlərdən zərər çəkmiş fiziki
və ruhi sağlamlığını təkrar əldə etmək, qorumaq, eyni zamanda həzz
almaq məqsədilə, iş və zəruri ehtiyaclar üçün ayrılan zaman xaricində
qalan vaxtda könüllü olaraq fərdi və ya qrup şəklində edilir.

İdmanın funksiyalarından biri də böyük əhəmiyyəti olan bir çox
ictimai dəyərin meydana gəlməsinə yardımçı olmasıdır. İctimailəşmə

66

fərd və cəmiyyət baxımından fərqli məna daşıyır. Cəmiyyət
baxımından mədəniyyətin nəsildən-nəslə ötürülməsini və fərdin
təşkilatlanmış ictimai həyat içərisində müəyyənləşdirilmiş normalara
uyğunlaşmasını təmin etməkdir. Bu baxımdan ictimailəşmə fərdin
mənlik və şəxsiyyətini meydana gətirən təməl faktorlardan biridir.
İdman həm də ictimai həmrəylik və inteqrasiya olunmağı təmin
edir. İdmanın milli ruhun gücləndirilməsi, ictimai uyğunlaşma (milli
həmfikirlik), ailə bağlarının gücləndirilməsi, yaşlıların özlərini
faydalı hiss etməsi və s. ictimai davranışların inkişafında də müsbət
təsirləri vardır. Digər tərəfdən, idman xalqlararası münasibətlərin
qurulmasına, mədəni-ictimai şüurun inkişaf etdirilməsinə yardımçı
olur. Onun universal dəyərlərindən biri də insanları irq, milliyyət, din,
məzhəb, ictimai mövqe, təhsil, mədəniyyət və maliyyə baxımından
qruplara ayırmaması, əksinə, hər kəsə bərabər yanaşma ortaya
qoymasıdır. İdman hər seqmentdən olan bu insanların bir-birini
tanımalarına, dostluq qurmalarına və ortaq məqsədlər ətrafında birgə
fəaliyyətinə imkan yaradır. Məsələn, bir basketbol komandasını
təşkil edən idmançıların etnik mənşəyi, irqi, dini, ictimai və mədəni
vəziyyəti, təhsil səviyyəsi və ya iqtisadi durumu heç kim üçün ön
planda deyil və əhəmiyyət verilməyən ünsürlərdəndir. Bu vəziyyət
cəmiyyətin ümumi rifahını inkişaf etdirməkdədir və mənəvi dəyərləri
yüksəldir.

İdman demokratik cəmiyyət quruculuğunda da əhəmiyyətli
mövqe tutur. Xüsusilə idman yarışları sayəsində idmançı digərləri ilə
əlaqələrini qaydalar çərçivəsində icra edir və özündə qrupa liderlik
etmək, liderlə birlikdə hərəkət etmək, alınan qərarları qəbul etmək,
ortaq hədəflər istiqamətində birlikdə hərəkət etmək və s. dəyərləri
qavrayır. İdman insanları sosiallaşdırır dedikdə insanın daha çox
ictimai əlaqələr yaratması nəzərdə tutulur. Yeni yoldaşlıqların
meydana gəlməsinə şərait yaradır, komanda daxilində yer tutmaq

67

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

əzmini, məsuliyyəti dərk etmək bacarığını və digər qrup üzvlərini
tanıma səylərini artırır. İdman sayəsində belə dəyərlərə qovuşmuş
cəmiyyətlərin yaşadığı bölgələrdə ictimai strukturların (dərnək, klub
təsisi və s.) inkişafı istiqamətində yeni motivasiyalar yaranır.

İdmanın nüfuzu onun sosiallaşdırma vasitəsi olması və insanları
birləşdirici rolunu yerinə yetirməsi ilə də qiymətləndirilir. İdman
etmək yalnız fiziki məşğulluq deyil, eyni zamanda ictimailəşmə və
cəmiyyətə adaptasiya müddətidir.

İdman gündəlik həyatın, demək olar ki, bütün istiqamətlərinə
təsir edən çox əhəmiyyətli vasitədir. O, böyük əhəmiyyət verilən bir
çox ictimai dəyərin meydana gəlməsinə, qorunmasına yardımçı olur.
Bu dəyərlər fədakarlığı, haqqı, sədaqəti, məsuliyyəti, etibarlılığı,
xoşgörünü və s. əhatə edir.

Günümüzdə bütün dünya ölkələri idmana böyük əhəmiyyət
verir və beynəlxalq idman yarışlarında ön sıralarda yer almaq üçün
mübarizə aparırlar. Bu isə milli özünütəsdiqin göstəricisi olaraq
qəbul edilməkdədir. Müvəffəqiyyətləri davamlı olan ölkələrə baxsaq,
idmanın həmin ölkələrdə həyat tərzinin bir hissəsi olduğunu görə
bilərik.

İdman keçmişi ilə cəmiyyət keçmişi arasında sıx əlaqə mövcuddur.
Bu əlaqə idmanın ictimai proseslər yolu ilə formalaşmasından
qaynaqlanır. Bu səbəblə idman, avtonom olaraq özbaşına meydana
gəlməyib, yəni cəmiyyətdəki münasibətlər fonunda dəyişir və yeni
forma qazanır.

Müasir dövrdə idman sənaye cəmiyyətlərində ictimai əmək
bölgüsü və ixtisaslaşmaya təsir edən vasitəyə çevrilmişdir. Hətta
o, çox böyük və mürəkkəb sənaye sistemi meydana gətirməkdədir.
Artıq idman çox sayda istehlakçısı olan məhsul kimi qəbul edilir.
Belə ki, iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə təsir edən idman həm də
stadionlarda tamaşaçıların, televiziya, qəzet və jurnallarda oxucuların

68

sayına görə bir çox məhsulun təqdimatı üçün əla reklam vasitəsidir.
O, beynəlxalq aləmdə ölkələrin daxili və xarici siyasətinin əsas
elementinə çevrilmişdir. Sürətlə inkişaf edən texnologiya insan
əməyinə ehtiyacı azaltmış və nəticədə insan onun tibbi quruluşuna
uyğun gəlməyən həyat tərzi ilə qarşı-qarşıya qalmış, kütləvi xəstəlik,
stress halları yaranmışdır. İdman insanın qarşısında duran bu təhlükə
ilə dinamik mübarizə apararaq, qlobal sağlamlıq problemlərinin
həllində əsas vasitəyə çevrilmişdir. Bu səbəblə inkişaf etmiş ölkələrdə
idmana böyük əhəmiyyət verilir, uşaqlara idman və bədən tərbiyəsi
fənləri tədris olunur.

İslamda idmana baxış

Dinin məlum olan təriflərindən biri belədir: “Din – zəka sahibini
öz istək və azad iradəsi ilə xeyirli olan şeylərə sövq edən ilahi əmrlər
toplusu və ya həyat tərzi, həyatın necə istiqamətləndirilməsinin
lazım olduğunu göstərən inanc, qanun və dəyərlər sistemidir”. Bu
tərifdə dinin mövzu ilə əlaqədar diqqətçəkən tərəfi “insanları xeyirli
olan şeylərə sövq etməsi”, “həyat tərzi olması” və “həyatın necə
istiqamətləndirilməsinin doğru olması” ifadələrinin sağlamlıqla
birbaşa bağlı olduğu düşüncəsindəyik. Beləliklə, insanı ona maddi
və mənəvi cəhətdən xeyirli olan şeylərə sövq etməsi, xüsusilə də
sağlamlığa önəm verməsi dinin idmanla da əlaqəsini ortaya qoyur.
İdman insanın davranış və özünüifadə formalarından biri olaraq dinlə
birbaşa əlaqəlidir. Özündə mənəvi dəyərləri daşıyan idman dinlə bir
çox ortaq xüsusiyyətləri paylaşır. Hər ikisi insanlara mənəvi rahatlıq
bəxş etmək, xoşbəxt olmaq və ortaq dəyərləri paylaşmaq duyğularını
aşılayır. İdman və din əsrlər boyu cəmiyyəti bir sıra ictimai, fiziki və
zehni fəaliyyətlərə istiqamətləndirən təsirə sahib olmuşdur. Dinimizə
görə, Allah insanlara saysız-hesabsız nemətlər bəxş etmişdir ki, bu
nemətlərdən biri də sağlamlıqdır. İbadət etmək, həyatlarında bir çox

69

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

çətinliklərlə qarşılaşmamaq üçün sağlamlığın qorunması İslamda
önəm verilən əsas mövzulardan biridir.

Bilindiyi kimi, İslam dini sağlamlığın qorunması istiqamətində
konkret vəzifələr ortaya qoyur. Bu mövzuda həm Quranda, həm də
Həzrət Məhəmməd peyğəmbərin (s) hədislərində müxtəlif göstəriş və
nəsihətləri görmək olar. Rəsulullah (s) sağlamlığa böyük əhəmiyyət
verərək belə buyurmuşdur: “...Sağlam olmaq bir dünya mala sahib
olmaqdan daha xeyirlidir. Sağlam və dinc olmaq Allahın verdiyi
nemətdir”. O, insanlara sağlam olmanın yollarını göstərmiş və belə
tövsiyə vermişdir: “Allahdan bağışlanma və sağlamlıq diləyin.
Çünki insana imandan sonra sağlamlıqdan daha xeyirli bir şey
verilməmişdir”. Peyğəmbərimizin (s) sağlamlığı imandan sonra
Allahın verdiyi ən böyük nemət adlandırması onun nə qədər dəyərli
olduğunu göstərir. Lakin çox insan bu böyük nemətin qiymətini onu
itirdikdən sonra anlayır. Peyğəmbər (s) dualarında tez-tez Allahdan
sağlam olmağı istəyərdi.

İslama görə, ağıl, bədən və ruh sağlamlığı, Allahın insanlara
verdiyi əmanətdir. Bu əmanəti qorumaq üçün səy göstərməli, xəstə
olmağımıza səbəb olacaq hər cür zərərli və pis vərdişlərdən uzaq
durmalı, özümüzü təhlükələrdən qorumalıyıq. Bunun üçün ən yaxşı
yollardan biri bədən tərbiyəsi ilə, idmanla məşğul olmaqdır. Bu
mövzuda İslam mütəfəkkirləri də müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər.
Hətta bəziləri İslamdakı ibadətlərlə səhiyyə arasında əlaqələrin
olduğunu ifadə etmişlər. Necə ki, böyük İslam mütəfəkkiri İbn Sina
“Namaz risaləsi”ndə belə deyir: “...İnsanın hər bir hərəkətinin xüsusi
faydası vardır. Necə ki, ibadət zamanı edilən hərəkətlər bədənə nizam,
əzələyə ölçü, cismə qüvvət verməkdədir…” Buradan da aydın olur ki,
ibadətlərin mənəvi faydaları ilə yanaşı, zahiri faydaları vardır.

İbn Sinaya görə, hər şəxsin bədən quruluşuna və yaşına uyğun
məşq tipləri seçilməli və hər orqanı gücləndirəcək idman edilməlidir.

70

Eyni zamanda, onun fikrincə, məşqdən sonra əzələlərin masaj
edilməsi mütləqdir. O bu masajları sərt, yumşaq və orta şiddətli
olmaqla üç qismə ayırmışdır. Bunlardan, xüsusilə orta şiddətdəki
masajın insan üçün ən uyğun olan olduğunu vurğulayır. Bu gün
insanların səhhətləri ilə bağlı şikayətlərinə baxsaq, İbn Sinanın məşq
və masajlar mövzusundakı təkliflərinin nə qədər faydalı olduğunu
daha yaxşı qavraya bilərik.

İslam dini xüsusilə fiziki güc və məharət qazandıran, ümumiyyətlə
isə cəmiyyətə faydası toxunan hər cür idman növü ilə məşğul olmağa
icazə vermişdir. Ancaq burada diqqət edilməli olan bir məqam var ki,
o da idman növlərinin dini və fəlsəfi ölçüləridir. İslam müsəlmanları
müxtəlif səbəblərdən dolayı idmanla məşğul olmağa dəvət etmişdir.
Bu səbəblərın başında müsəlmanların ibadətlərini daha şövqlə yerinə
yetirmələri, fiziki sağlamlıqlarını qorumaq və s. gəlir. İdmanın
sağlamlığa faydalarını nəzərə alsaq, bütün insanlığa hər mövzuda
örnək olaraq göndərilən Həzrət Məhəmmədin (s) sağlamlıqla əlaqədar
bir çox hədisinin idmanla əlaqəli olması təbiidir. Peyğəmbərə (s)
görə, sağlamlığı qorumağın yollarından biri də idmanla müəyyən
çərçivələr daxilində məşğul olmaqdır. Ona görə də müsəlman onun
fiziki və ruhi sağlamlığına fayda verən idman növlərinə üz tutmalıdır.

Bəzi qaynaqlara görə, Peyğəmbərin (s) dövründə xüsusi günlərdə
mahirliyə və mübarizəyə söykənən idman yarışları təşkil edilirmiş.
Rəsulullahın (s) təyin etdiyi və idman edərkən diqqət yetirilməsi
zəruri sayılan qaydalar müasir dövrün insan təhlükəsizliyinə əsaslanan
idman qaydaları ilə eynilik təşkil edir. Bu qaydaların əsası isə rəqibin
və ya bu fəaliyyətdə istifadə olunan canlı varlıqların həyatına qəsd
etməmək, həyati təhlükəyə məruz qoymamaqdır. Yarış zamanı
şərtlərin tərəflərin hamısı üçün bərabər olması, nəticəyə təsir edən heç
bir vasitəyə, qumara, müştərək bəhsə yol verilməməsi, rəqibə hörmət
edilməsi, qaydalara uyğun mübarizə aparılması, mərhəmətlilik kimi

71

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

məsələlər də vacib məqamlardır. Təbii ki, bütün bunların fonunda
idman və idman yarışları müsəlmanın ibadətinə mane olmamalı, dinin
qadağan etdiyi əməllərə məcbur etməməlidir. Keçmişdə haram aylar
ərzində döyüşlərə ara verilər, yarmarkalarda sosial, mədəni, ticarət
və s. əlaqələrlə yanaşı, idman yarışları keçirilər, bununla da, müxtəlif
qəbilələr bir araya gətirilərdi. Oxşar adət qədim Yunanıstanda da
var idi. Olimpiya Oyunları zamanı döyüşlər dayandırılar və insanlar
yenidən sülh barədə götür-qoy etmək imkanı qazanardılar.

Peyğəmbərimiz (s) atıcılıq, atçılıq, qaçış, güləş, qılıncoynatma,
ağırlıqqaldırma, top oyunları və üzgüçülük kimi idman növləri ilə
məşğul olmağı tövsiyə etmişdir. Zaman-zaman özü də bu idman
növlərinin bəziləri ilə məşğul olmuşdur. Rəsulullahın (s) təşviq
etdiyi idman növlərinin əsas xüsusiyyəti insanın ağıl, bədən və ruh
sağlamlığına faydalı olmasıdır.

Atıcılıq (oxatma)

Atıcılıq müsəlmanların tarix boyu ən çox maraqlandığı idman
növlərindən biridir. Peyğəmbər (s) atıcılığı hələ uşaq ikən öyrənmiş
və onu ölənə qədər lazım olan məharət kimi xarakterizə etmişdir:
“Uşaqlarınıza ox atmağı, ata minməyi və üzməyi öyrədin”.
Məhəmməd peyğəmbər (s) həm döyüş hazırlığını artırmaq, həm də
idman etmək və boş vaxtlarını dəyərləndirmək məqsədilə gənclərin
oxatma ilə məşğul olmalarını və öz aralarında yarışlar keçirmələrini
tövsiyə etmiş, özü də bu yarışlara qatılmışdır: “Atıcılıq boş əyləncə
deyil, vaxtınızı səmərəli keçirməyiniz üçün ən xeyirli əyləncədir”.

Beləliklə, atıcılıq tarix boyu müsəlmanlar üçün həm hərbi,
həm də fiziki hazırlığı artırmaq üçün yararlı idman növü olmuşdur.
Mənbələrdə qeyd edilir ki, Peyğəmbərimizin (s) dövründə atıcılıq
növləri arasında (nizəatma və oxatma) çox məşhur olan “Dirkələ”
adı verilən, mizraqla oynanılan idman növü olmuşdur. Səhabələr

72

də atıcılığa önəm vermiş və hər fürsətdə atıcılıqla məşğul olmuşlar.
Zaman keçdikcə oxatma idman növünə çevrilmiş və özünəməxsus
qaydalar qazanmışdır. Bu qaydaların əsasında dinimizin əxlaq
prinsipləri dayanmışdır. İslamda oxçuluqla bağlı 40-a qədər hədisin
olması da bunu sübut edir.

Türklərin İslamı qəbul etməsindən və türk oxçuların orduda
iştirakından sonra İslam dünyasında türk oxçuluğuna verilən
əhəmiyyət daha da artdı. Orta əsrlərdən XIX əsrə qədər türk oxatma
texnikası və silahın özü inkişaf etdirilmişdir. XV əsrin ikinci
yarısından etibarən oxçuluq Osmanlı imperiyasında planlı və nizamlı
idman növü olmuş, bu məqsədlə “ox meydanı” adlandırılan 34 böyük
meydan təsis edilmişdi. Ox meydanlarının özlərinə aid qaydaları,
idarəçiləri, xidmətçiləri vardı və buralarda idmançılar yerləşməklə,
məşqlər və müsabiqələr təşkil edilməkdə idi. Ox meydanlarının ən
məşhuru İstanbuldadır.  Bu ərazi İstanbulun  fəthindən sonra Fateh
Sultan Mehmet tərəfindən sahiblərindən alınaraq oxçuların xidmətinə
verilmişdir. Sultanın Fərmanına uyğun olaraq, bu meydanda dırnaqlı
heyvanları otarmaq, ölü basdırmaq və ev tikmək qadağan idi.
Meydanın açılışı mayda, bağlanışı noyabrda olar, bazar ertəsi və cümə
axşamı günləri müsabiqələr keçirilərmiş. Digər günlərdə isə oxçular
burada məşq edərmişlər.

Oxatma qədim idman növü olub, mənşəyi ovçuluq qədər qədimdir.
Oxatma idmanı ilk dəfə  1904 Yay Olimpiya Oyunlarında  olimpiya
proqramına salınıb,  1972-ci ildən isə hər Olimpiya oyunlarında
idmanın bu növü üzrə yarış keçirilir. Burada 30 m, 50 m, 60 m, 70
m və 90 m məsafələrə ox atmada yarışırlar. İdman oxatması üzrə
45 ölkənin idmançıları Beynəlxalq Federasiyada (FİTA) birləşir. Bu
federasiya 1931-ci ildən dünya çempionatları keçirir. Terminlərdən
asılı olaraq oxatan hədəfə 30-dan 288-ə qədər ox atır. Yaylar ağacdan
və metaldan müxtəlif formalı və çəkili (400-700 q) düzəldilir. Oxun

73

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

gövdəsi ağacdan, metaldan, plastmasdan, ucluğu isə metaldan
hazırlanır. Metal ox 20-25 q, ağac ox 30 q olur.

Atçılıq

Atçılıq çox qədim zamanlardan bəri var olan idman növlərindəndir.
Süvari adlandırılan süvari əsgərlər tarix boyu döyüşlərdə əhəmiyyətli
rol oynamışlar. Çinlilər e.ə. III minillikdə də süvari birliklərdən istifadə
etmişlər. Qədim Yunanıstanda e.ə. 700 illərdə təşkil edilən Olimpiya
oyunlarında at yarışlarının keçirildiyi və romalıların hippodromlarda
at yarışları təşkil etdikləri məlumdur. Şimali afrikalıların, çinlilərin,
farsların, türklərin və ərəblərin də at yarışları keçirmələri tarixdən
bəllidir. Türklərin atçılıqla əlaqəsi Orta Asiyada yaşadıqları qədim
dövrlərə dayanır. Qədim türklərin “cogen”, “cirit” kimi at belində
oynanılan oyunlarda usta olduqları da məlumdur.

İnsan həyatında əhəmiyyətli yeri olan atçılıq İslam dünyasında da
xüsusi diqqət yetirilən sahədir. İslam dininin İspaniyadan Hindistana
qədər yayılmasında, Anadolunun fəthində, böyük müsəlman
dövlətlərinin qurulmasında süvari birliklərin böyük rolu olmuşdur.
İslam təşəkkül tapmağa başladığı ilk dövrlərdə Ərəbistanda atdan
çox az istifadə edirdilər. O dövrdə ərəblər arasında ata sahib olmaq
üstünlük və zənginlik əlaməti idi. Cahiliyyə dövründə Məkkədə ticarət
karvanlarının istirahəti üçün ayrılmış geniş sahələrdə at yarışları
keçirilərdi. Bu səbəbdən Nəcd bölgəsində at cinsləri yetişdirilmiş
və at ticarəti ilə məşğul olunmuşdur. İslamda ata verilən əhəmiyyət
Qurani-Kərimdə yer alan müvafiq ayələrdən də aydın olur. Məsələn,
“Adiyat” surəsinin 1-6-cı ayələrində bunu görmək mümkündür:
“And olsun (cihad zamanı) tövşüyə-tövşüyə qaçan atlara;  And
olsun (dırnaqları ilə daşdan) qığılcım qoparan atlara; And olsun
sübh çağı hücum edən atlara; And olsun o vaxt (və ya: o yerdə)
toz-duman qopardan atlara; Sonra da onunla (tozanaqla) dəstəyə

74

(düşmən dəstəsinə) təpinən atlara ki, İnsan öz Rəbbinə qarşı
çox nankordur”. Digər tərəfdən, Həzrət Peyğəmbər (s) İslamın
yayılmasında atın mühüm vasitə olduğunu vurğulamışdır: “Qiyamətə
qədər atların alnında xeyir vardır”. Rəvayətə görə, Rəsulullahın (s)
on doqquz atı olmuşdur.

At və dəvənin ərəblərin həyatında çox önəmli yeri vardır. Bir çox
qaynaqlarda at və atçılıqla bağlı məşhur 9 hədisin olduğu da qeyd
olunur. Hətta Nəsainin “Sünən” külliyatına daxil olan kitablardan biri
- “Kitabul-Hayl” (“Atlar kitabı”) atlardan bəhs edir. Peyğəmbərin (s)
zamanında ərəblər iki cins at yetişdirirdilər: qaçış atları və təsərrüfatda
müəyyən işləri görmək üçün istifadə edilən atlar. Qaynaqlara müraciət
etsək, aydın olur ki, digər xalqlar kimi, müsəlmanlar da at yarışları
keçirirdilər. Xüsusən də, Peyğəmbərin (s) Mədinədə yaşadığı dövrdə
at və dəvə yarışlarının təşkil olunduğu məlumdur. Belə yarışlar ticarət
karvanlarının qonaqladığı ərazilərdə keçirilirdi. Hətta Peyğəmbərin
(s) yarışlarda iştirak etdiyi, qalib gələnləri mükafatlandırdığı rəvayət
olunur: birinci yeri tutana üç, ikinci yeri tutana iki, üçüncü yeri tutana
isə bir libaslıq Yəmən qumaşı hədiyyə edilir.

Erkən orta əsrlərdə at idmanının genişlənməsi yüksək keyfiyyətli
atların yetişdirilməsi tələbini irəli sürdü. Raşidi xəlifələrin
dövründə İslam süvari birliklərinin gücləndirilməsi və sıralarının
genişləndirilməsi istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. Böyük
mərkəzlərdəki qışlaqlarda hər biri 4000 at tutumuna malik tövlələr
inşa edilmişdi. Sarğılarına “Allah yolunda vəqf edilmişdir” damğası
basılan atların sayının 40000 civarında olduğu nəql edilir. Mədinə
yaxınlığında atlar üçün böyük örüş sahəsi ayrılmışdı. Əvvəlcə
Hicazda, sonra isə Suriya və İraqda at yetişdirmək üçün xüsusi
sahələr təsis olunmuşdu. Burada bütün dünyada “Ərəb atı” kimi
məşhur olan cins atlar yetişdirilirdi. Şimali Afrikanın fəthində at əsas
vasitə idi. Ata verilən əhəmiyyət Abbasilər dövründə də davam etdi.

75

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

Ərəblər İran və Orta Asiyanın zəngin at qaynaqlarına sahib oldular.
Bu səbəbdən, Hicaz və Nəcddəki sahələr öz əhəmiyyətini itirdi. Bu
dövrdə at cinslərinin sağlamlığa yararları və orduda rolu barəsində
müxtəlif əsərlər qələmə alındı.

Mədinə dövründə müsəlmanlar vaxtaşırı dəvə yarışları da təşkil
edərdilər. Bu yarışlarda Peyğəmbərin (s) Qasva adlı dəvəsinin də
qələbə qazandığı bir neçə qaynaqda öz əksini tapıb.

Göründüyü kimi İslamda yer alan idman müsabiqələri faydalı və
hədəfi bəlli olan yarışlardır. Bütün idman növləri arasında kinə, nifrətə,
düşmənçiliyə səbəb olacaq davranışlara qətiyyən yol verilmir. İstər
oxatma, istərsə də at yarışlarında qazanan və məğlub olanlar arasında
ayrı-seçkilik edilmir, hər iki halda mükafatlar verilir və məğlub olan
da ruhdan düşməməsi üçün həvəsləndirilir. Bu cür yarışlar qumara
rəvac verməmək şərti ilə məqbul hesab olunur.

Üzgüçülük

İstər Qərb, istərsə də uzaq Şərq sivilizasiyasında üzgüçülük qədim
idman növü kimi əhəmiyyətli rola sahib olmuşdur. Qədim Yunanıstan
və Romada üzgüçülük hərb sənətinin təməlini təşkil edirdi. Burada
zaman-zaman üzgüçülük yarışmaları keçirilmişdir. Romada xüsusi
üzgüçülük hovuzları tikilirdi. Yaponiyada isə imperatorun fərmanına
uyğun olaraq, məktəblərdə üzgüçülüyün tədrisi məcburi idi. İlk açıq
hava hovuzu yarışının  1828-ci ildə Liverpulda keçirilməsindən bir
müddət sonra ilk beynəlxalq üzgüçülük yarışları təsis olundu. Bu
yarışların birincisi 1837-ci ildə Londonda, ikincisi isə 1846-cı ildə
Avstraliyada təşkil edilmişdir.  1882-ci ildən sonra müxtəlif Avropa
ölkələrində üzgüçülük federasiyaları yaradılmağa başladı.  1896-cı
ildə təşkil edilən ilk müasir olimpiadada üzgüçülük yarışlarına da yer
verildi. Əvvəllər yalnız kişilərin qatıldığı müsabiqələrə 1912-ci ildən
qadın üzgüçülər də qatılmağa başladılar.  1900-cu ildə “backstroke”

76

(kürək üstü), 1908-ci ildə isə “breaststroke” (qurbağasayağı) üslubu
üzgüçülük olimpiadalara əlavə edildi. “Butterfly” (kəpənək) isə
olimpiadalara sonuncu əlavə olunan üslubdur. 1909-cu ildə Londonda
Beynəlxalq Həvəskar Üzgüçülük Federasiyası FINA (Federation
İnternationale de Natation Amateur) təsis olundu. Sinxron üzgüçülük
(su baleti)  1800-cü illərin sonlarında ortaya çıxsa da, 1952-ci
ildə FINA tərəfindən tanınmış və həmin il Helsinkidə keçirilən
Olimpiadaya “nümayiş idmanı” kimi qoşulmuşdu.  1973-cü ildə isə
sinxron üzgüçülük üzrə ilk dünya çempionatı təşkil olundu və  o,
1984-cü ildə olimpiadanın proqramına daxil edildi.

İslamın təşəkkül tapmağa başladığı ilk dövrlərdə üzgüçülük
atçılıq və atıcılıq qədər rəğbət görməməsinə baxmayaraq, Həzrət
Məhəmmədin (s) təşviq etdiyi idman növüdür. Coğrafi şəraitdən
asılı olaraq, Rəsulullahın (s) zamanında çox da geniş yayılmayan
üzgüçülük fiziki faydasına, özündə İslam dininə zidd ünsür ehtiva
etməməsinə görə bəyənilən əyləncə və idman növüdür. Mənbələrdən
aydın olur ki, Peyğəmbər (s) hələ uşaq ikən anası və Ümmü Eymən
adlı dayə ilə birlikdə Mədinəyə getmiş, Bəni-Nəccar qəbiləsindən ən-
Nəbiğa adlı bir nəfərin evində qalmış və üzməyi bu qəbiləyə məxsus
hovuzda öyrənmişdir. Məhəmməd peyğəmbərin (s) Məkkə və Mədinə
kimi yaxınlığında dəniz, göl və axar olmayan bölgənin sakinlərinə
üzməyi öyrənməyi tövsiyə etməsi diqqət çəkicidir. “Uşağın atası
üzərindəki haqqı ona yazı yazmağı, üzməyi və atıcılığı öyrətməsidir”.
Bu onu göstərir ki, İslamın bəzi idman növlərini müstəhəb sayması
və Peyğəmbərin (s) bunu tövsiyə etməsi təkcə döyüş meydanlarında
güclü olmaq üçün deyil, eyni zamanda sağlamlığın qayğısına qalmağa
hesablanmışdır.

İdeal bədən və əzələ quruluşuna sahib olmağımız üçün üzgüçülük
xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Üzgüçülüklə məşğul olarkən əməl
edilməli olan əsas qaydalardan biri də kifayət qədər maye qəbul

77

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

etməkdir. Bu yolla biz itirdiyimiz enerjini qısa zamanda bərpa edə
bilərik.  Üzmək təzyiq və ürək problemi olan xəstələrə xüsusilə
müsbət təsir edir. Ancaq unutmaq olmaz ki, üzgüçülüyün yuxarıda
sadaladığımz faydaları ilə yanaşı, bəzi mənfi tərəfləri də var. Belə
ki, bu idman növü xüsusi diqqət tələb edir. Bəzən diqqətsizlik
ucbatından üzgüçülükdən sonra bədəndə spazmalar yarana bilir.
Bu kimi təhlükədən uzaq olmaq üçün üzdükdən sonra saçları yaxşı
qurulamaq, bədəni soyuqdan qorumaq lazımdır.

Güləş

Demək olar ki, hər bir xalqın, millətin ənənəsində var olan
güləş Peyğəmbərin (s) yaşadığı dövrdə də çox məşhur idi. Yetkinlik
yaşına çatmış səhabələr hərbi səfərlərə qatılmaq üçün özlərini,
bir növ, Həzrət Məhəmmədə (s) sübut etmək məqsədilə onun
hüzurunda güləşərdilər. Yaşı az olan gənclər özlərindən yaşca böyük
rəqiblərinə qalib gəldikdə hərbi səfərlərə könüllü şəkildə qatıla
bilərdilər. Rəvayətə görə, Uhud döyüşündən əvvəl Səmürə ibn
Cündəb adlı bir səhabə seçimlərdə yoldaşının döyüşə qatılmasına
icazə verildiyini və ona verilmədiyini görüb kədərlənir. Peyğəmbərə
(s) ona icazə verilməsi üçün güləşmək istədiyini deyir və yoldaşını
məğlub edərək döyüşə qatılmağa icazə alır. Bu kimi rəvayətlərdən
güləş idmanının istər əyləncə, istərsə də idman məqsədilə “səadət
əsri” adlandırılan həmin dövrdə geniş yayıldığı, Rəsulullahın (s)
şəxsən iştirak etməsi səbəbilə də müstəhəb olduğu nəticəsinə gəlmək
mümkündür. Lakin İslamda güləş və digər fiziki idman növləri nə
qədər təşviq olunsa da, insanın mənəvi halı, onun şəxsiyyəti həmişə
üstünlük təşkil etmişdir: “İgid güləşdə rəqibini məğlub edən
kimsə deyil. Əsl igid qəzəbləndiyi zaman hirsinə hakim olandır”.
Hədisdən də göründüyü, kimi mənəvi güc fiziki gücdən ön plana
keçir. Səbəb isə İslamda insanın mənəvi tərbiyəsinin daha önəmli

78

mövqedə olmasıdır və hansı idman növü ilə məşğul olmasından aslı
olmayaraq, insanın qəzəbinə, nifrətinə qalib gəlməsi və mehriban,
səmimi olması şərtdir.

İbn İshaq və digər alimlərin rəvayətlərinə görə, Məkkədə Rükanə
adlı bir nəfər çoх gözəl güləşirmiş. Bir gün Peyğəmbər (s) Məkkədə
onunla rastlaşır və onu İslama dəvət edir. Rükanə isə “Sənin haqq
peyğəmbər olduğunu sübut edəcək şahidin varmı?”, - deyə soruşduqda,
Rəsulullah (s) buyurur: “Əgər mən sənə güləşdə üstün gəlsəm, İslamı
qəbul edərsənmi?” Rükanə razılaşır və onlar güləşməyə başlayırlar.
Peyğəmbər (s) ilk cəhddəcə onu asanlıqla məğlub edir. Rükanə çaşır
və bir daha tutaşmaq istəyir. İkinci və üçüncü dəfə də Peyğəmbər
(s) onun kürəyini yerə vurduqda Rükanə çaşqın halda deyir: “Sənin
güləşməyinə heyran oldum”. Rəvayətlərə görə, Peyğəmbər (s) başqa
pəhləvanlarla da güləşmişdir. 

Tarixi mənbələrdən bəlli olur ki, müsəlman dünyasında seçilən
Səlcuq-türk güləş ənənəsi fars və İslam normalarını özündə
birləşdirərək daha da güclənmişdir. Fars dilindəki “pehlivan” sözü
də yəqin ki, o dövrdə türk dilinə keçmişdir. Səlcuqluların dövründə
başda Konya şəhəri olmaqla, bir çox şəhərlərdə güləş məktəbləri
fəaliyyət göstərirdi. Tarix boyu türklər “qaraqucaq”, “yağlı güləş”,
“əba” güləşi adlı güləş növlərinə sahib olmuşlar. Bunların ən qədimi
olan “qaraqucaq” güləşində pəhləvanlar sərbəst şəkildə, istədikləri
kimi tutaşa və istədikləri fəndi tətbiq edə bilərdilər. Qalib gəlmək
üçün iki çiyinin yerə dəyməsi şərt idi. Rəqibi qucağa alaraq üç addım
atmaq və onu əllər yerə dəyəcək şəkildə arxası üstə yerə çırpmaq əsas
fəndlərdən hesab olunurdu.

Yağlı güləş növündə isə pəhləvanların beli və paçaları iplə bağlanır,
dəri şort geyərək və zeytun yağı ilə yağlanırlar. Burada qələbə üçün iki
çiynin yerə dəyməsi şərti yoxdur. Kürəyi yerə dəydirmədən, rəqibin
şortunu cırmaq və ya çıxarmaq, ayaqları yuxarı qaldırıb mismar

79

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

kimi tutmaq, təslim etdirmək, ayaqları yerdən üzərək bədəni havada
tutmaq, meydandan çıxarmaq qalib gəlmək üçün kifayətdir.

Daha çox Anadoluda geniş yayılan əba güləşi adını pəhləvanların
geydikləri əbadan alır. (əba - yunun döyülməsi ilə hazırlanan qalın
parçadır). Önü düymə olan bu üst geyimi beldən qurşaqla bağlanır.
Tarixi çox qədim olan bu türk güləşinin Orta Asiyadan Hindistana,
oradan da Çinə və Yaponiyaya yayıldığı deyilir.

Bu güləşlərin heç birində vaxt məhdudiyyəti olmur.

Qaçış

İnsanın qazandığı ən vacib bacarıqlardan biri də qaçmaqdır. Tarixin
ilk vaxtlardan etibarən yaşam mübarizəsinin mühüm elementlərindən
olan qaçış istər ehtiyacı təmin etmək, istərsə də təhlükədən uzaqlaşmaq
üçün ən mühüm vasitələrdəndir. Belə ki, ov edərkən şikara çatmaq və
ya bu məqsədlə uzun yol qət etmək, təbii fəlakətlər zamanı təhlükəsiz
yerlər tapmaq, daha bol təbii sərvətli yerlərə köçmək üçün insan yeyin
yerimək və qaçmaq bacarığını mənimsəmişdir. Qaçış hərəkət sürətinin
artmasının, tənəffüsün tənzimlənməsinin və idarə olunmasının
əsası olduğu üçün bütün fiziki idman növlərinin bünövrəsini təşkil
edir. Qaçış sadə bir şəkildə insanın hər iki ayağının da müəyyən bir
periodla yerdən kəsərək bədənini irəliyə doğru hərəkət etdirməsidir.
O, maddələr mübadiləsini, immuniteti və dözümlülüyü artırır, ürək-
damar sisteminə müsbət təsir göstərir, xüsusən də müasir dövrdə
geniş yayılmış artıq çəki problemindən qurtulmağa kömək edir.

Müsbət təsirlərini nəzərə alaraq ən əhəmiyyətli idman növü kimi
İslamda qaçışa geniş diqqət yetirilmişdir. Rəsulullah (s) buyurmuşdur
ki, “İki hədəf arasında qaçan şəxsin hər addımı üçün bir savab
vardır”. “Səadət əsri”ndə kişilərin qaçış yarışı təşkil etdikləri,
səhabələrin Peyğəmbərin (s) hüzurunda öz aralarında yarışdıqları
bəzi qaynaqlarda bildirilməkdədir.

80

Top oyunları

Həzrət Peyğəmbərin (s) doğulub boya-başa çatdığı ərəb
cəmiyyətində top oyunlarının tarixi qədimdir. Rəsulullahın (s)
dövründə uşaqların “küccə” adlandırılan bez parçadan düzəldilmiş
toplarla oynadıqları rəvayət olunur. Bəzən bu topların yuvarlaq daşın
üzərinə çəkilərək hazırlanırmış. Bu toplara “büksə”, “tun” və ya
“acürrə” adı da verilmişdir. Tarixi qaynaqlarda həmin dövrdə çubuqla
oynanılan, qolfa bənzəyən bir oyunun olduğu da bildirilir.

Məkkəlilər “kürrə” deyilən, ayaqla oynanılan və böyük kütlənin də
izlədiyi oyun oynayarlarmış. Şəhərin hər tərəfində bu oyunu oynamaq
üçün meydanların olduğu və Peyğəmbərin (s) bu oyunu qadağan
etmədiyi xəbər verilir. Həmin dövrdə uşaqlar arasında bilye (misket)
oyunu da daha maraqla oynanılırdı. Qazılmış çuxurlarda yuvarlaq
daşlarla oynanılan “boççe”yə (İtaliyada yaranmış və toplardan
istifadə edərək oynanılan idman növüdür.  Boççe Yay Paralimpiya
oyunlarının proqramına daxildir) bənzəyən bu oyunda müəyyən
məsəfayə qoyulan misketi daşla vuran və ya daşı çuxura sala bilən
tərəf qalib hesab olunurmuş. Qaynaqlarda göstərilənlərə görə, daha
sonralar bu oyun “cülahıq” adlandırılan bişmiş gildən düzəldilmiş
daşlar ilə böyüklər arasında da oynanılmışdır.

Aydın olur ki, İslamda idman etmək və idmançı olmaq caiz, hətta
bəzi idman növləri sünnədir. Ancaq idman edərkən İslamın vacib
şərtlərinə əməl etmək, harama girməmək, heç bir idmançının haqqını
tapdalamamaq və s. məsələlərə diqqət yetirmək mütləqdir. İnsanlıq
tarixi qədər uzun keçmişə söykənən idman fəaliyyətləri dövrümüzdə
fərqli ölçülər qazanmış, beynəlxalq fəaliyyət, universal dil və təsirli
təbliğat vasitəsinə çevrilmişdir. Bir çox fəaliyyət kimi, idman da bir
intizam və qaydalar bütünüdür. İnanc və intizam nöqteyi-nəzərindən
baxsaq, idmanın da əsaslandığı bir çox ənənə vardır.

81

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

Dində idmanla bağlı önə çıxan ölçü və prinsiplər fiziki
sağlamlığın qorunması ilə bərabər, əqidə və inancı müdafiə etməyə
də hesablanmışdır. Yəni şəriətin məqbul saydığı idman növləri
faydalı, sağlamlığa xidmət edən, hədəfi məlum olan idman növləridir.
Beləliklə, bir müsəlmanın bu idman növləri ilə məşğul olması onun
həm zövq almasını, həm sağlam qalmasını, həm də bir sünnəni yerinə
yetirərək savab qazanmasını təmin edir.

Şəriətdəki ümumi ölçülər çərçivəsindən baxsaq, yarış, qaçış,
üzgüçülük, atçılıq, atıcılıq, güləş, indiki vaxtda isə Uzaq Şərq idman
növü olan cüdo, taekvando, karate və qılıncoynatma kimi idman
növləri həm inkişafetdirici, həm gələcəyə hazırlıq kimi xüsusiyyət
daşıması baxımından xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr arasında təbliğ
olunmalıdır. Çünki idman insanı uşaqlıq dövründən sağlam inkişafa
və dinamikliyə öyrədir.

İdman müxtəlif düşüncəyə və inanca sahib olan insanları
birləşdirən, bir araya gətirən, bəzən sevindirən, əyləndirən və bəzən
də ağladan xüsusiyyətlərə malikdir. Ancaq bunların müəyyən həddə
yaşanması vacibdir. Çünki bütün sahələrdə olduğu kimi, idmanda da
fanatizm neqativ sonluqla nəticələnir.

Hazırda idmandan beynəlxalq arenada dövlətlərin öz gücünü
dünyaya göstərmək və ortaq dəyərləri paylaşmaq üçün vasitə kimi
istifadə edilir. Müasir dövrdə idman yaxşı reklam vasitəsi olaraq
müəyyən səviyyədə millətlərarası dialoqa töhfə verir və bir toplumun
özünəinamını artırır. Buna misal olaraq. müsəlman dövlətlərin
beynəlxalq yarışlarda bir-birini dəstəkləmələrini və qələbələrinə
birlikdə sevinmələrini göstərmək olar.

Bu gün idman oyunları hansı adı daşımasından, vətəninin hansı
ölkə, fərdi və ya komanda idman növü olmasından asılı olmayaraq,
insan həyatına təhlükə obyekti olmamalıdır. Ancaq İslam insanın
dincliyi və rahatlığı üçün bu xüsuslara diqqət yetirməyimizi vacib bilir:

82

 Oynayarkən və ya seyr edərkən qaba, əxlaqsız sözlərin
deyilməsinə yol verilməməli;

 İdmanla məşğul olmaq insanın təhsilini və zəruri işlərini tərk
etməsinə səbəb olacaq qədər vaxt israfına yol açmamalı;

 Yarışlarda qumara yol verilməməli;
 İdman namaz və oruc kimi vacib ibadətlərin zamanında icra
edilməsinə mane olmamalı;
 İnsanın fiziki zərər görməsinə və ölümünə səbəb olacaq
təhlükəli hərəkətlərə yol verilməməli;
 Geyim mövzusunda diqqətli olunmalı, Quranda və sünnədə
göstərilən reqlamentdən kənara çıxılmamalıdır.

İdman və qadın

Qadınların idman oyunlarında iştirak tarixinə nəzər salsaq, onun
çox qədim dövrlərə dayanmadığını görərik. Məsələn, demokratiyanın
beşiyi sayılan Yunanıstanda Olimpiya oyunları yalnız yunanlar
üçün təşkil edilirdi və xaricilərə, əsirlərə, eləcə də qadınlara nəinki
oyunlarda iştirak etmək, hətta izləmək də qadağan idi; buna görə
müəyyən cəzalar da tətbiq olunurdu. Belə bir düşüncə ilə başlayan
Olimpiya oyunlarının qadınlar tərəfindən qət etdiyi yol kiçik olsa
da, olduqca əhəmiyyətlidir. Qadınların idmana olan marağının
artması alternativ qaydaların, dəyərlərin, davranışların, məlumatın və
təcrübənin əldə edilməsini təmin edir, onlara idarəçilik, məşqçilik və
idman jurnalistliyi kimi vəzifələr tutmaq imkanları yaradır. Bu maraq
ictimai həyata və ictimai inkişafa nəzərəçarpacaq dərəcədə töhfə
verən hadisədir.

Bütün bu müsbət xüsusiyyətlər səbəbilə yerli federasiyalarda
və beynəlxalq idman təşkilatlarında qadınların təmsil olunması
dəstəklənir. Lakin tarixdə idman təşkilatlarında çalışan qadınların
sayını araşdırdıqda bütün beynəlxalq təşkilatlarda və yerli olimpiya

83

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

komitələrində qərar verənlərin, demək olar ki, əksər hissənin kişilərdən
ibarət olduğunu görərik. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin (BOK)
1894-cü ildə yaranmasına baxmayaraq, onun ilk qadın üzvü 1981-
ci ildə vəzifəsinə başlamışdır. Bu tarixdən etibarən təşkilat xüsusilə
son 20 ildə beynəlxalq federasiyaların və təşkilat komitələrinin
əməkdaşlığı ilə Olimpiya proqramında qadınların olduğu təşkilatların
sayının artırılmasını təmin etmişdir. Belə ki, 1991-ci ildən sonra
bütün yeni Olimpiya proqramlarında qadınların iştirakı zərurətə
çevrilmişdir. Amerikalı Anita Defransın 1997-ci ildə BOK-un İdarə
heyəti üzvlüyündən birinci vitse-prezident vəzifəsinədək yüksəlməsi
və həmin il Naval əl-Mutavakelin Mərakeşdə gənclər və idman naziri
təyin edilməsi, BOK-un Əlaqələndirmə Komissiyasının sədri seçilən
ilk müsəlman qadın olması Olimpiya hərəkatı tarixindəki ən böyük
inqilablardandır.

2004-cü ildə yenidən tərtib olunan Olimpiya Nizamnaməsinin
2-ci maddəsinin VII bəndində kişi-qadın bərabərliyi prinsipinin
həyata keçirilməsi məqsədi ilə qadınların bütün idman növlərində,
idman qurumlarında iştirakını təşviq etmək və dəstəkləmək zərurəti
irəli sürülmüşdür. Bu səbəbdən artıq idmanın bütün sahələrində
və vəzifələrində kişi-qadın bərabərliyi prinsipinin qorunması,
qadınların idmana və idman təşkilatlarında yüksək vəzifələr tutmağa
həvəsləndirilməsi prioritet məsələ kimi qəbul olunur. 1995-ci ildə
BOK “Qadınlar və İdman üzrə Beynəlxalq İşçi Qrupu” yaratmışdır.
2004-cü ildə bu qrup ildə bir dəfə toplaşan “Beynəlxalq Olimpiya
Komitəsi Qadın və İdman Komissiyası”na çevrilmiş və olimpiadalarda
qadınların iştirakı ilə əlaqədar tənzimləmələri həyata keçirdir.

Beynəlxalq Paraolimpiya Komitəsi İdman Texniki Departamentini
2000-ci ildə Sidneydə keçirilən Paraolimpiya oyunlarında idmanın
xüsusi simvollarının daha çox qadınlara həvalə edilməsinə, qadınların
qatıldığı təşkilat və sahələrin sayının artırılmasına çalışmışdır. 2005-

84

2009-cu illərin hədəfləri arasında Paraolimpiya Hərəkatı çərçivəsində
gender bərabərliyinə diqqətin artırılması, qadın liderliyinin inkişafının
təmin edilməsi kimi ideyalar diqqət çəkən məqamlardandır.
Paraolimpiya Hərəkatında qadın idarəçiliyinin inkişafı məqsədilə
regional və milli səviyyədə fiziki qüsurlu qadınlar üçün “Qadın
İdman Liderliyi Təhsil Layihəsi” təşkil edilmişdir. Layihənin Asiya
qitəsi üçün pilot versiyası 2004-cü ildə İranda tətbiq olunmuş,
növbəti layihələr isə 2005-ci ildə Tanzaniyada, 2006-cı ildə Keniya
və Nigeriyada, 2007-ci ildə isə Almaniyada həyata keçirilmişdir.

Son illər müsəlman ölkələrində qadın idmançıların sayı artsa
da, onların Olimpiada kimi beynəlxalq idman tədbirlərində iştirak
sayı yüksək deyil. Bunun bir sıra səbəbləri vardır. Həyat şərtləri,
qadağalar, cinsi ayrı-seçkilik və ictimai qınaq bu qəbildəndir.
Qadınlar üçün xüsusi idman müəssisələrinin qıtlığı və bəzi ölkələrdə
yarışların təşkil edilməsi üçün maliyyə çətinliklərinin olması da
müsəlman qadın idmançıların beynəlxalq yarışlarda iştirakını
məhdudlaşdıran amillərdəndir. 2008-ci ildə aparılmış araşdırmalar
göstərir ki, müsəlman ölkələrindən olan 1427 kişi idmançının 6%-
i, 98 qadın idmançının 2%-i Olimpiya yarışlarında iştirak etmişdir.
Dünya əhalisinin 25% civarında müsəlman olduğunu nəzərə alsaq, bu
göstəricinin hələ də aşağı olduğunu görə bilərik.

Seulda təşkil edilmiş Olimpiadaya qatılan 160 nümayəndə
heyətindən 42-si (21 müsəlman ölkəsi daxil olmaqla) yalnız kişi
idmançılar göndərmişdi. Barselonada 33, Atlantada 28 və Sidneydə
isə 9 BOK üzvü olan müsəlman ölkələri komandaya qadınları daxil
etməmişdi. 2008-ci ildə Oman və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilk
dəfə olaraq qadınları Olimpiya oyunlarında iştirak etmiş, yalnız
üç nümayəndə heyəti (Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Küveyt)
yalnız kişiləri göndərmişdi. İordaniya isə 3 kişi və 4 qadınla təmsil
olunmuşdu. Rəqəmlərin azalması müsəlman ölkələrində qadının

85

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

idmanda fəaliyyətinə baxışın dəyişdiyinin göstəricisidir.
Müsəlman qadınların idman yarışlarında iştirakını müzakirə

edərkən, ilk növbədə, dinin idmana münasibətini, daha sonra İslamda
sağlamlığın vacib olması fikrinə əsaslanaraq qadının idmanla məşğul
olmasının əhəmiyyətini araşdırmalıyıq. Hər şeydən əvvəl, İslamda
idmana dair ümumi bir qadağanın olmadığı qeyd etməliyik. Həzrət
Məhəmməd peyğəmbərin (s) sağlam həyat tərzini müdafiə etdiyinə
əsaslanaraq, idmanın hər bir müsəlmanın həyatında əhəmiyyətli
olduğunu söyləyə bilərik. Həm kişi, həm də qadının sağlamlığı üçün
idmanın vacibliyini nəzərə alsaq, qadınların da idmanla məşğul
olmasının qəbahətli iş olmadığı anlaşılar.

Milli idman növlərimiz

Çövkən

Komanda oyun növü olan çövkən yarışları eramızın I minilliyinin
ortalarında formalaşmış, yüzillər ərzindəAzərbaycanda, OrtaAsiyada,
İranda, Türkiyədə, İraqda və qonşu ölkələrdə yayılmışdır. Mənbələr
XII əsrdə İslam dünyasının mədəni mərkəzlərindən Bağdadda Orta
Şərq ölkələrinin atçaparları arasında tarixdə ilk beynəlxalq çövkən
yarışlarının keçirildiyi göstərir. Bu idman növünün Azərbaycanda
qədim tarixinin olduğu faktlarla təsdiqlənir. Örənqalada aparılmış
arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan şirli qab üzərində çövkən oyunun
təsvir edildiyi rəsm bu oyunun IX əsrdə Beyləqan şəhərində yayıldığını
əyani sübut edir. Dahi Nizaminin Xosrov və Şirin əsərindən, eləcə də
“Kitabi-Dədə Qorqud” boylarından isə məlum olur ki, Azərbaycanda
çövkənin tarixi VI-VII əsrlərə, hətta ondan da öncəyə gedib çıxır.

86

Çövkənin qədimAzərbaycan oyunu olmasını sübut edən faktlardan
biri də Azərbaycan miniatürlərində bu oyunun təsvir edilməsi, yazılı
mənbələrdə onun keçirilmə qaydaları haqqında məlumat verilməsidir.
Şərqdə təşəkkül tapmış başqa idman növləri kimi, çövkən oyununun
da dünyada yayılmasında və inkişaf etdirilməsində ingilislərin rolu
böyük olmuşdur. Belə ki, XIX əsrdə Hindistandan İngiltərəyə gətirilən
bu oyun getdikcə inkişaf etdirilmiş, yeni qaydalar əsasında Amerika
və Avropa ölkələrində yayılmağa başlamışdır.  Məhz ingilislərin
təşəbbüsü ilə bu oyun “polo” adı altında ilk dəfə 1900-cü ildə Parisdə
keçirilən II Olimpiya oyunlarının proqramına daxil edilmiş, beləliklə,
Qərbdə bu ad ilə qəbul olunmuşdur. 

Arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış maddi mədəniyyət və qədim
yazılı abidələrə, təsviri sənət əsərlərinə, ədəbi-tarixi mənbələrə,
folklor, eləcə də orta əsr bədii yaradıcılıq nümunələrinə istinadla,
demək olar ki, qədim Azərbaycanda güləş, dirədöymə, oxatma,
qılıncoynatma, nizə atma, atçapma, çövkən, sürpapaq, baharbənd,
daşqaldırma, şahmat və sair idman oyunlarının qədim ənənələri
vardır. Və bu ənənələr müasir dövrədək gəlib çatmışdır.

Qeyd etdiyimiz kimi, xalq nağıllarımızda məharətlə at sürən, ox
atan, güləşən adamlar haqqında çox bəhs olunur. Azərbaycanın dahi
şairi Nizami Gəncəvi tarixi sənədlər əsasında yazdığı “Şərəfnamə”
əsərində çövkən oyunu haqqında məlumat verir. “Xosrov və Şirin”
poemasında Şirin çövkən meydanında Sasani hökmdarı Xosrov
Pərvizdən geri qalmır. Şirin ilə bərabər oynayan qızlar da təsvir
edilmişdir.

Atüstü milli oyunlarımızın qorunub saxlanılması, qədim tarixə
malik atçılıq ənənələrinin bərpası, ölkəmizdə atçılıq turizminin təbliği,
gənc nəsildə bu sahəyə marağın oyadılması məqsədi ilə 2006-cı ildən
çövkən üzrə Prezident Kuboku keçirilir. Həmin il çövkənlə məşğul
olan və yarışlarda iştirak edən cəmi 3 Azərbaycan rayonu vardısa,

87

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

2014-cü ildə onların sayı 20-ə çatmışdı. 2016-cı ildə isə Prezident
Kuboku uğrunda ölkəmizin 22 şəhər və rayonundan 24 komanda
iştirak etmişdir. 2013-cü ildə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni
İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin Bakıda keçirilən
8-ci sessiyasında çövkən qurumun “Təcili qorunmaya ehtiyacı olan
qeyri-maddi mədəni irs Siyahısı”na daxil edilmişdir.

Dirədöymə

Dirədöymə 5 (4 oyunçu da ola bilər, bu zaman köməkçi olmur, hər
kəs öz kəmərini qoruyur) oyunçudan ibarət olan iki komanda arasında,
yerə dairə və ya kvadrat çəkilərək oynanılan oyundur. Komandaların
dairənin içərisində və ya kənarında qalması püşk yolu ilə müəyyənləşir.
Dairənin içərisində olan dörd nəfər künclərdə dayanaraq ayaqlarının
altına kəmər qoyur və onu digər komanda üzvlərinin götürməsindən
qoruyur. Komandanın kapitanı olan beşinci oyunçu bütün yoldaşlarına
nəzarət edir və kəməri saxlamalarına, rəqibin ayaqla vurulmasına
yardımçı olur. Dairənin içərisindəki oyunçular kənardakı rəqiblərdən
birini və ya bir neçəsini ayaqla vursa, komandalar yerlərini dəyişir.
Dairədən kənardakı oyunçu içəridəkilərdən birini dairədən çıxarıb
kənarda saxladıqda və ya komanda yoldaşına həvalə edib saxladarsa,
onun qoruduğu sahibsiz qalmış kəmərin götürülməsi asanlaşar. Belə
olduqda dairədəki oyunçular həm öz kəmərlərini, həm də dairədən
çıxarılmış komanda yoldaşının kəmərini qorumalı olurlar. İçəridəkilər
kənardakılardan birini xəttin içinə çəkərək ayağına toxunsa, komandalar
yerlərini dəyişməli olur. Dairədən kənardakı oyunçulardan biri
kəməri (və ya kəmərləri) ələ keçirsə, xəttin içərisində olan oyunçuları
kəmərlə vurub, ayaqları altındakı kəmərləri kənara çıxarıb götürməyə
çalışır. Kəmərlərin hamısı götürüldükdə içəridəkilər kəmərlə vurulur.
Dairədən çıxıb qaçmaq, ondan kənarda oyunçunu vurmaq qadağandır.
İçəridəkilərin ayaqlarından biri xətdən kənara çıxmamaq şərti ilə rəqib

88

oyunçunu vurana qədər kənardakı oyunçular içəridəkiləri kəmərlə
vururlar. Kəmərlə vurulan oyunçular rəqib komandadan kəməri geri
alarsa, özlərini kəmərlə qoruya, kəməri kəmərə və yaxud oyunçunun
əl-ayağına dolaşdırıb içəri çəkə və onları vura bilərlər.

Qalaqapı (Qo)

Qalaqapı (Qo) qədim oyunlardandır. Şərq mədəniyyətinin incisi
hesab olunan, əsası qədim Çin və ona yaxın ərazilərdə qoyulmuş,
Yaponiyada təkmilləşmə mərhələsini keçmiş və son əsrlərdə bütün
dünyada geniş yayılmışdır.

Digər ərazilərdən fərqli olaraq, Azərbaycanda bu oyun qədim
zamanlarda qara və ağ daşlarla deyil, qara və ağ kişmişlərlə
oynanılmışdır. Ona görə də bu oyunu bəzən “kişmiş oyunu”
adlandırmışlar. “Qara daş, ağ daş – Mənə bir oyundaş...” və “oyunçu
aparsın...” kimi xalq deyimləri də bu cür qədim oyunların gedişatında
istifadə olunan ifadələrdəndir.

Digər stolüstü oyunlardan fərqli olaraq, qalaqapı oyununda qara
daşla oynayan tərəfin oyuna başlaması oyun lövhəsində qara daşın
oyunçunun ürəyinə tərəf olan hissəyə qoyulması ilə (ürəyə yaxınlıq,
səmimiyyət əlamətidir) nəticələnir. Əvəzində isə siftə olaraq bir
neçə qara daşın (2003-cü ildən sonra 6 daş) ağlara verilməsi bir növ
oyundaşların savaş meydanında güclərini tarazlaşdırır. Sonra növbə
ağlara keçir.

Qaydalara görə, oyunçular növbə ilə öz daşlarını lövhənin
istənilən boş bəndinə (xanaya yox) qoya bilər. Oyunun əvvəllərində
oyunçu çalışmalıdır ki, düşünülmüş gedişlər etsin. Hər bir gedişin
özünəməxsus məntiqi davamı olmalıdır. Qalaqapıda tərəflər arasında
peşəkar və ya həvəskar fərqi yoxdur. Daha güclü olan zəifə dədəboyu
verir. Belə ki, dədəboyu bəndlərinə 9-a kimi sayda qara daşlar düzülə
bilər (siftə verilməmək şərti ilə).

89

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI VƏ ADƏTLƏRİ

Qalaqapı insanların düşüncə tərzini özündə əks etdirən strateji
stolüstü oyun olmaqla bərabər, oyun zamanı həyat balansının
oyundaşlar arasında gözlənilməsini təmin edir. Ona görə də “Qalaqapı
yaşamağı öyrədir...” kəlamı müxtəlif dillərdə eyni mənada səslənir.

Onun daha bir özünəməxsusluğu ondan ibarətdir ki, hər hansı
daşın lövhəyə qoyulması gediş yox, “dov” adlanır. Yəni, oyundaşlar
hər dəfə növbə ilə bir-birinə dov gəlirlər, öz güclərini artırırlar.
Qadağan edilmiş dovların edilməsi qəbul olunmur. Belə olduqda
qarşı tərəf “kov deyil” deyərək oyunçuya daşını başqa bəndə
qoymağı təklif edir. Oyun zamanı mövcud vəziyyətin təkrarı da
“kov deyil” qaydasına tabedir. Bütün dillərdə bu, “ko qaydası” kimi
məşhurdur.

Zorxana

Zorxana qədim zamanlardan Azərbaycan şəhərlərində
pəhləvanların güləşdikləri meydandır. Qədim tarixə malik olan
bu oyun, qeyd edilənlərə görə, 700 il bundan əvvəl Puryayi Vəli
(Məhmud ibn Vəliyuddin) tərəfindən yenidən sistemləşdirilib və bu
günümüzə qədər gəlib çatıb. Özünəməxsus yeri və qaydaları olan
zorxananın damı günbəz, döşəməsi isə yer səthindən aşağıdır. Qapısı
alçaq olduğundan, buraya daxil olmaq üçün mütləq əyilmək lazımdır.
Əyilərək qapıdan keçmək idmançılara təvazökarlıq hissini aşılayır.
Qapı “sərdəm”ə gedən dar və alçaq keçidə açılır. “Sərdəm” isə 1
və ya 1,5 metr hündürlüyü olan taxtadan qurulmuş taxtdır. Sərdəm
üzərində oturan “mürşid” idman oyununa xas olan musiqi və adətən
“Şahnamə”dən seçilən cəngi şeirləri oxumaqla idmançıları yarışa
təşviq edir. Meydan isə zorxananın ortasında uzunluğu 4 və ya 5,
eni 4, dərinliyi 1 metr olan səkkiz və ya altı guşəli formada, yerdən
aşağı olur. Zorxanada pəhləvanlar rəcəz oxuyaraq və mil oynadaraq
meydana çıxar, özlərinə rəqib axtarardılar. Bəzi yerlərdə zorxana

90

meydanlarını çöl-çəmən əvəz edirdi. Ənənələrə görə, el şənliklərində
“Cəngi” çalınar, cavanlar qurşaq tutardılar.

Bahar bayramı mərasimlərində meydan tamaşalarından
biri də zorxanadır. Milli ruhun nümayişi kimi zəngin folklor
nümunələrimizdə də pəhləvan obrazı bənzərsiz, bitib-tükənməyən
güc rəmzi kimi təqdim edilir. Məğlubedilməzlik, güc, iradə rəmzi
olan pəhləvanlıq obrazı fəlsəfi səciyyə daşıyır. Xalq ruhundan doğan
bu obraz zorxanaya çıxanadək həyatın çətinliklərindən keçir, sözün
əsl mənasında yetkinləşir.

Bu gün zorxana xalq milli oyunlarını təkcə bahar mərasimi ilə
məhdudlaşmır. Müasir dövrdə geniş xalq kütlələrinin izlədiyi zorxana
pəhləvanlıq yarışları tarixi inkişaf yolu keçərək ayrıca idman növünə
və peşəyə çevrilmişdir. Zorxana xalqın adət-ənənəsinə daxil olmuş
sinkretik tamaşa mərasimidir. Yəni o, özündə musiqi ifaçılığı,
dastançılıq, aktyorluq, rəqqaslıq və s. bu kimi müxtəlif sənət və ədəbi
janr növləri kimi bir çox sənət növünü birləşdirir. Xalq mərasimlərinin,
meydan tamaşalarının tərkib hissəsi kimi bu gün də öz formasını
qoruyub saxlayan milli idman növlərimiz artıq beynəlxalq yarışların
əsas diqqət çəkən yarışları sırasındadır. Təsadüfi deyil ki, 2017-ci ildə
Azərbaycanda keçirilən İslam Həmrəyliyi Oyunlarının proqramına
zorxana da daxil edilmişdir.

91

MÜNDƏRİCAT

Giriş.........................................................................................................3
UŞAQ OYUNLARI...............................................................................6
Arxaik məzmunlu oyunlar..................................................................10
Dinin təsirilə yaranan oyunlar............................................................12
Uşaqların nitq və bədən tərbiyəsi məqsədilə oynanılan oyunlar.....13
MÖVSÜM VƏ MƏRASİMLƏRLƏ BAĞLI
OYUNLAR VƏ TAMAŞALAR..........................................................17
Məhsul bayramı oyun və tamaşaları......................................................18
Bayram oyun və tamaşaları...................................................................26
Xıdır bayramı.........................................................................................27
Xıdır bayramı oyun və tamaşaları.........................................................31
Novruz bayramı......................................................................................33
Novruz Oyunları....................................................................................36
Novruz bayramı günlərində oynanılan oyunlar.....................................43
Novruz bayramı tamaşaları...................................................................45
Novruz Oyun-Tamaşaları və şamanizm.................................................48
Novruz tonqalı və od iyəsi......................................................................51
Ramazan və Qurban bayramı................................................................58
Ramazan və Qurban bayramı adət-ənənələri........................................59

İDMAN SAĞLAMLIQ, İDMAN HƏYAT DEMƏKDİR.................61
İdmanın sağlamlığa faydaları................................................................61
İdmanın insan psixologiyasına təsirləri.................................................63
İdman beynimizə necə təsir edir?..........................................................64
İdmanın şəxsiyyət üzərində təsirləri.......................................................64
İdman və idman yarışlarının sosial həyata faydaları............................66
İslamda idmana baxış............................................................................69
Atıcılıq(oxatma).....................................................................................72
Atçılıq.....................................................................................................74
Üzgüçülük...............................................................................................76
Güləş......................................................................................................78
Qaçış......................................................................................................80
Topoyunları............................................................................................81
İdman və qadın.......................................................................................83
Milli idman növlərimiz........................................................................86
Çövkən....................................................................................................86
Dirədöymə..............................................................................................88
Qalaqapı (Qo)........................................................................................89
Zorxana..................................................................................................90

Çapa imzalanmışdır: 01.07.2019
Kağız formatı: 60x90 1/16
Tiraj: 5000