อุปสงค์อุปทาน

18

บทที่ 3
อปุ สงค์ อปุ ทาน และราคาดุลยภาพ

1. อปุ สงค์ (Demand)

1.1 ความหมาย
อุปสงค์ หมายถึง ปริมาณความตอ้ งการสินคา้ และบริการจานวนสูงสุดที่ผบู้ ริโภค

มีอานาจซ้ือ ณ ระดบั ราคาหน่ึงในช่วงใดเวลาหน่ึง อุปสงคจ์ ะมองดา้ นผซู้ ้ือเป็นหลกั

1.2 ตัวอย่างของอุปสงค์
เดือนมกราคมน้าอดั ลมขายขวดละ 5 บาท นกั เรียนอาจซ้ือดื่มวนั ละ 2 ขวด

(อุปสงคส์ ูงสุดของนกั เรียน) แตเ่ มื่อถึงเดือนเมษายน น้าอดั ลมข้ึนราคาเป็ น ขวดละ 6 บาท นกั เรียน
อาจซ้ือด่ืมเพยี งวนั ละ 1 ขวด เพราะถา้ ด่ืมวนั ละ 2 เหมือนเดิม นกั เรียนจะมีเงินหรืออานาจซ้ือไม่
เพียงพอ

1.3 กฎของอุปสงค์ (Law of Demand)
กฎของอุปสงค์ คือ เม่ือราคาสินคา้ และบริการสูงข้ึน ปริมาณความตอ้ งกานสินคา้

และบริการน้นั จะลดนอ้ ยลง ในทางตรงกนั ขา้ ม เม่ือราคาสินคา้ และบริการลดลง ปริมาณความ
ตอ้ งการสินคา้ และบริการจะสูงมากข้ึน

กฎของอุปสงคส์ ามารถเขียนเป็นแผนภูมิไดด้ งั น้ี

PQ
PQ

P = price ราคาสินคา้ และบริการ
Q = Quantity ปริมาณซ้ือสินคา้

1.4 ลกั ษณะของเส้นอุปสงค์
- เส้นอุปสงคจ์ ะมีลกั ษณะทอดลงจากซา้ ยไปขวา และมีความชนั (Slope) เป็นลบ
- ลกั ษณะท่ีแทจ้ ริงของเส้นอุปสงคจ์ ะมีลกั ษณะเป็นเส้นโคง้ เวา้ เขา้ หาจุดกาเนิดแต่

ส่วนใหญ่จะเขียนเป็ นเส้นตรง
- การท่ีเส้นอุปสงคท์ อดลง หมายถึง ราคากบั ปริมาณซ้ือเปลี่ยนแปลงทิศทาง

ตรงกนั ขา้ ม

เอกสารประกอบการสอนวิชาเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ท่ี 5

19

ลกั ษณะกราฟของเส้นอุปสงค์

21 (บาท) ราคาสินค้าต่อกโิ ลกรัม (P)
D
19 ราคาสินคา้ 17 บาท ต่อ 1 กิโลกรัม
ปริมาณความตอ้ งการเท่ากบั 4 กิโลกรัม
17

15 ราคาสินคา้ 13 บาท ต่อ 1 กิโลกรัม
13 ปริมาณความตอ้ งการเท่ากบั 8 กิโลกรัม

11 D
0 2 4 6 8 10 (ก.ก.) ปริมาณความต้องการสินค้า (Q)

เมื่อ P = ราคาสินคา้
Q = ปริมาณซ้ือสินคา้

เส้น DD = เส้นอุปสงค์

1.5 การเปลย่ี นแปลงของเส้นอุปสงค์ เปลี่ยนได้ 2 ทางคือ
1. อุปสงคเ์ ปล่ียนแปลงอยบู่ นเส้นเดิม เกิดจากราคาสินคา้ ที่เสนอซ้ือเปล่ียนแปลงเพยี งอยา่ ง

เดียวเท่าน้นั
2. เส้นอุปสงคเ์ ปล่ียนแปลงท้งั เส้น
2.1 อุปสงคเ์ พ่มิ ข้ึน เส้นจะชิดทางขวาของเส้นเดิม
2.2 อุปสงคล์ ดลง เส้นจะชิดซา้ ยของเส้นเดิม

ราคา ราคา

D (ใหม)่ D (เดิม)

D (เดิม) D (ใหม่)

ปริมาณ ปริมาณ
อุปสงคเ์ พ่มิ อุปสงคล์ ด

เอกสารประกอบการสอนวิชาเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ที่ 5

20

สาเหตุทีท่ าให้อปุ สงค์เปลยี่ นแปลงท้งั เส้น
1. รายได้ (Income)
- ถา้ รายไดเ้ พิม่ เส้นอุปสงคจ์ ะเพมิ่ ชิดขวาของเส้นเดิม
- ถา้ รายไดล้ ด เส้นอุปสงคจ์ ะลดลงชิดซา้ ยของเส้นเดิม
2. รสนิยม (Taste)
- ถา้ รสนิยมในสินคา้ สูง เส้นอุปสงคจ์ ะเพิ่มชิดขวา
- ถา้ รสนิยมในสินคา้ ต่าลง เส้นอุปสงคจ์ ะเพิม่ ชิดซา้ ย
3. การเปลี่ยนแปลงของราคาสินคา้ อยา่ งอ่ืนที่ใชท้ ดแทนกนั ไดห้ รือตอ้ งใชร้ ่วมกนั
4. การเปล่ียนแปลงจานวนและองคป์ ระกอบของประชากร
5. การโฆษณา
6. การเปล่ียนแปลงของฤดูกาล
7. การคาดคะเนการข้ึนลงของราคาสินคา้

2 อปุ ทาน (Supply)
2.1 ความหมายของอุปทาน
อุปทาน หมายถึง ปริมาณความตอ้ งการเสนอขายสินคา้ และบริการจานวนสูงสุด ณ ระดบั

ราคาหน่ึง ในช่วงเวลาหน่ึง หรือกล่าวอีกนยั หน่ึงไดว้ า่ อุปทาน หมายถึง จานวนสินคา้ หรือบริการที่
ผผู้ ลิตหรือผขู้ ายจะเสนอขายในระดบั ราคาหน่ึง ท้งั น้ีเพราะตามปรกติ เมื่อสินคา้ หรือบริการมีราคา
สูงข้ึน ผขู้ ายก็เตม็ ใจที่จะนาสินคา้ หรือบริการน้นั ๆ ออกมาวางขายมากข้ึน แตถ่ า้ ราคาสินคา้ และ
บริการลดลง ปริมาณสินคา้ และบริการท่ีนาออกมาวางขายกจ็ ะลดลงตามไปดว้ ย อุปทานจะมองดา้ น
ผขู้ ายเป็นหลกั

2.2 ตวั อย่างของอุปทาน
ในปี พ.ศ. 2544 ออ้ ยขายไดร้ าคาดี ดงั น้นั ในปี พ.ศ. 2545 เกษตรกรจึงหนั มาปลูกออ้ ยเป็น

จานวนมากข้ึน ดงั น้นั จึงกล่าวไดว้ า่ ระดบั ราคาจะกาหนดอุปทาน

2.3 กฎของอปุ ทาน (Law of Supply)
กฎของอุปทาน คือ เม่ือราคาสินคา้ และบริการต่า ผผู้ ลิตหรือผขู้ ายจะผลิตหรือนาสินคา้ และ

บริการออกขายเป็นจานวนนอ้ ยในทางตรงกนั ขา้ มเม่ือราคาสินคา้ และบริการสูง ผผู้ ลิตหรือผขู้ ายจะ
ผลิตหรือนาสินคา้ และบริการออกขายมากข้ึน

เอกสารประกอบการสอนวิชาเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ที่ 5

21

กฎของอุปทานสามารถเขียนเป็นแผนภูมิหไดด้ งั น้ี

PQ
PQ

P = price ราคาสินคา้ และบริการ
Q = Quantity ปริมาณสินคา้ และบริการ

2.4 ลกั ษณะของเส้นอุปทาน
- ทอดข้ึนจากซา้ ยไปขวา และมีความชนั เป็นบวก
- แสดงถึงราคากบั ปริมาณเสนอขายเปลี่ยนแปลงทิศทางเดียวกนั

ลกั ษณะกราฟของเส้นอุปทาน SS ราคาสินคา้ 20 บาท ต่อ 1 กิโลกรัม
ราคาสินค้าต่อกโิ ลกรัม (บาท) (P) ปริมาณความตอ้ งการผลิตหรือขาย
เพมิ่ เป็น170 กิโลกรัม
20

18

16

14 ราคาสินคา้ 12 บาท ต่อ 1 กิโลกรัม ปริมาณความตอ้ งการ
12 ผลิตหรือขาย มีเพยี ง 10 กิโลกรัม

0 ปริมาณสินค้า (ก.ก.) Q
10 50 90 130 170

เมื่อ P = ราคา
Q = ปริมาณขาย
SS = เส้นอุปทาน

เอกสารประกอบการสอนวชิ าเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ท่ี 5

22

2.5 การเปลยี่ นแปลงเส้นอุปทาน เปลี่ยนได้ 2 ทาง คือ
1. เสน้ อุปทานเปล่ียนแปลงอยบู่ นเส้นเดิม เกิดจากราคาเสนอขายเปลี่ยนแปลงเพยี งอยา่ งเดียว
2. เส้นอุปทานเปลี่ยนแปลงท้งั เส้น
2.1 อุปทานเพิ่มข้ึน เส้นอุปทานจะชิดขวาของเส้นเดิม
2.2 อุปทานลด เส้นอุปทานจะชิดซา้ ยของเส้นเดิม

ราคา ราคา

S เดิม S ใหม่ ปริมาณ S ใหม่ S เดิม
อุปทานเพ่มิ
ปริมาณขาย
อุปทานลด

สาเหตุที่ทาให้อปุ ทานเปลย่ี นแปลงท้งั เส้น
1. ตน้ ทุนผลิต
- ถา้ ตน้ ทุนการผลิตสินคา้ สูง จะทาใหเ้ ส้นอุปทานลดลง
- ถา้ ตน้ ทุนการผลิตสินคา้ ต่า จะทาใหเ้ ส้นอุปทานเพิม่ ข้ึน
2. สภาพดินฟ้าอากาศ เช่น
- ถา้ สภาพดินฟ้าอากาศไม่ดีหรือฝนไม่ตกถูกตอ้ งตามฤดูกาลผลผลิตขา้ วไดน้ อ้ ยลง
อุปทานลดลง
- ถา้ สภาพดินฟ้าอากาศดี หรือฝนตกตอ้ งตามฤดูกาล ผลผลิตขา้ วจะไดม้ ากข้ึน
อุปทานเพิ่มข้ึน
3. เทคนิคการผลิต
- ถา้ เทคนิคการผลิตดี อุปทานจะเพ่ิมข้ึน
- ถา้ เทคนิคการผลิตไม่ดี อุปทานจะลดลง
4. ราคาสินคา้ ชนิดอื่น สินคา้ เป็นที่ตอ้ งการมาก จะเกิดการกกั ตุนเพอ่ื การเกง็ กาไร อุปทาน
ลดราคาจะสูงข้ึน
5. จานวนผขู้ าย ถา้ ผขู้ ายมีมากอุปทานเพ่ิม

เอกสารประกอบการสอนวิชาเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ท่ี 5

23

3. ความสัมพนั ธ์ระหว่างอปุ สงค์และอปุ ทานต่อระดบั ราคาสินค้าและบริการ

อุปสงคแ์ ละอุปทานมีความสัมพนั ธ์กบั ระดบั ราคาสินคา้ และบริการ ดงั ปรากฏใน
แผนภูมิ ดงั น้ี

1. ถา้ อุปสงคม์ ากกวา่ อุปทาน ราคาสินคา้ และบริการจะสูงข้ึน
D>S P

2. ถา้ อุปสงคน์ อ้ ยกวา่ อุปทาน ราคาสินคา้ และบริการจะต่าลง
D<S P

4 .ราคาและปริมาณดุลยภาพ

4.1 ความหมายของราคาและปริมาณดุลยภาพ
ราคา หมายถึง มูลค่าของสินคา้ และบริการท่ีคิดเป็นจานวนเงินเพื่อประโยชนใ์ น
การแลกเปลี่ยนซ้ือขาย
ราคาดุลยภาพและปริมาณดุลยภาพ หมายถึง ราคาหรือปริมาณที่ผบู้ ริโภคพอใจท่ี

จะซ้ือหรือใช้ และผผู้ ลิตหรือผขู้ ายพอใจท่ีจะขายหรือผลิต ท้งั น้ีเนื่องจากในตลาดที่มีการซ้ือขาย
สินคา้ กนั อยา่ งเสรี ผผู้ ลิตและผบู้ ริโภคยอ่ มจะพยายามแสวงหาผลประโยชน์ให้ตนเองมากที่สุดเท่าที่
จะทาได้ กล่าวคือ ผบู้ ริโภคตอ้ งการสินคา้ ราคาต่า ส่วนผขู้ ายตอ้ งการขายในราคาสูง ซ่ึงจะทาให้
ความตอ้ งการสูงข้ึน สินคา้ ที่คงเหลือจึงสามารถขายใหห้ มดไปได้ ถา้ ในขณะใดขณะหน่ึง ราคา
สินคา้ ต่าเกินไปเม่ือเทียบกบั ปริมาณความตอ้ งการ สินคา้ ก็จะขาดแคลน ผซู้ ้ือสินคา้ ในตลาดยอ่ มจะ
แยง่ กนั ซ้ือ ซ่ึงจะส่งผลใหร้ าคาสินคา้ มีราคาสูงข้ึน เม่ือสินคา้ ราคาสูงข้ึน ความตอ้ งการจะลดลง ซ่ึง
จะทาใหส้ ่วนท่ีขาดแคลนหายไปดว้ ย ในที่สุดกจ็ ะถึงจุดดุลยภาพ ดงั ตารางแสดงต่อไปน้ี

ตารางราคาดุลยภาพในตลาด

ราคาต่อกโิ ลกรัม ปริมาณการซื้อ ปริมาณการขาย ผลกระทบ

(บาท) เป็ นกโิ ลกรัม เป็ นกโิ ลกรัม
50
40 10 50 สินคา้ เหลือ 40 กก.
30
20 20 40 สินคา้ เหลือ 20 กก.
10
30 30 สินคา้ หมดพอดี

40 20 สินคา้ ขาด 20 กก.

50 10 สินคา้ ขาด 40 กก.

เอกสารประกอบการสอนวิชาเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ที่ 5

24

อธิบายจากตารางไดว้ า่ เมื่อราคาสินคา้ กิโลกรัมละ 30 บาท ปริมาณการซ้ือขายและ
สินคา้ จะเป็น 30 กิโลกรัม ดงั น้นั ราคา 30 บาทต่อกิโลกรัม จึงเป็นราคา ดุลยภาพ และปริมาณสินคา้
30 กิโลกรัมจึงเป็ นปริมาณดุลยภาพ หรืออาจเขียนเป็นกราฟแสดงความสมั พนั ธ์ระหวา่ งเส้นอุปสงค์
อุปทานและราคาปริมาณดุลยภาพไดด้ งั น้ี

ราคาต่อกโิ ลกรัม

50 D S เส้นอุปทาน
40 จุดดุลยภาพ (ราคาดุลยภาพและปริมาณดุลยภาพ)
30
20

10 S D เส้นอุปสงค์
10 20 30 40 50 ปริมาณสินค้าเป็ นกโิ ลกรัม

กราฟแสดงความสัมพนั ธ์ระหว่างเส้นอุปสงค์ อปุ ทาน และราคา – ปริมาณดุลยภาพ

ราคาสินค้าต่อกโิ ลกรัม

D S
P1 A B

P3

P2 C D

Q ปริมาณสินค้าเป็ นกโิ ลกรัม

กราฟแสดงราคาดุลยภาพและปริมาณดุลยภาพ

เอกสารประกอบการสอนวิชาเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ท่ี 5

25

จากกราฟอธิบายไดด้ งั น้ี จุดราคา P1 เป็นราคาที่สูงเกินไป เม่ือเทียบกบั ปริมาณ
ความตอ้ งการสินคา้ สินคา้ จานวนเทา่ กบั AB จึงขายไมไ่ ด้ จึงจาเป็นที่ผขู้ ายจะตอ้ งลดราคาลงจน
เหลือ P3 จึงจะทาใหส้ ่วนเกินน้ีหมดไป แตถ่ า้ เดิมราคาอยทู่ ่ี P2 แลว้ จะเป็นราคาท่ีต่าเกินไปเม่ือเทียบ
กบั ปริมาณความตอ้ งการ จึงเกิดการขาดแคลนสินคา้ ข้ึนเท่ากบั CD ซ่ึงจะขจดั ใหห้ มดไปไดด้ ว้ ยการ
ข้ึนราคาสินคา้ ถึง P3 ดงั น้นั P3 จึงเป็นราคาดุลยภาพและ Q เป็นปริมาณดุลยภาพ

เพ่ือความเขา้ ใจท่ีชดั เจนยง่ิ ข้ึน จงศึกษาตารางแสดงอุปสงค์ อุปทาน และกราฟ
แสดงราคาดุลยภาพและปริมาณดุลภาพดงั ต่อไปน้ี

ตารางแสดงอุปสงค์และอุปทานของตลาดทม่ี ีต่อส้มใน 1 สัปดาห์

ราคาส้ ม ปริมาณความต้องการซื้อรวม ปริมาณเสนอขายส้ มรวม

(บาท) (กโิ ลกรัม) (กโิ ลกรัม)
35
30 19
25
20 37
15
55

73

91

ราคาส้ม (บาท) S อุปทานตลาด
35

P1 30 A อุปทานส่วนเกิน B

ราคาดุลยภาPพ2 25 E จุดดุลยภาพ

P3 20 X อุปสงคส์ ่วนเกิน D อุปสงคต์ ลาด
15

1 3 5 7 9 ปริมาณส้ม (กิโลกรัม)
ปริมาณดุลยภาพ

กราฟแสดงราคาดุลยภาพและปริมาณดุลยภาพอธิบาย

เอกสารประกอบการสอนวชิ าเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ที่ 5

26

1. จุดดุลยภาพ (จุด E ) ทาใหเ้ กิดราคาดุลยภาพ คือ 25 บาท ซ่ึงเป็นราคาท่ีผผู้ ลิต
เสนอขายเทา่ กบั ราคาที่ผบู้ ริโภคตอ้ งการซ้ือพอดี และปริมาณดุลยภาพ คือ 5 (ก.ก.) ซ่ึงเป็นปริมาณ
ของสินคา้ ท่ีผผู้ ลิตเสนอขายและผบู้ ริโภคเสนอซ้ือ ณ ระดบั ราคาดุลยภาพ

2. เส้น P1 ราคาสูงเกินไป (30 บาท) ทาใหอ้ ุปทานของผูผ้ ลิตสูง (7 ก.ก.) แตอ่ ุป
สงคข์ องผบู้ ริโภคจะต่า (3 ก.ก.) ทาใหเ้ กิดปัญหาอุปทานส่วนเกินอยเู่ หนือจุด E ข้ึนไป สินคา้ จะลน้
ตลาด ทาใหผ้ ผู้ ลิตตอ้ งลดราคาลงในราคาดุลยภาพ (25 บาท)

3. เส้น P3 ราคาต่าเกินไป (20 บาท) ทาใหอ้ ุปทานของผผู้ ลิตต่าลงดว้ ย (3 ก.ก.) แต่
อุปสงคข์ องผบู้ ริโภคจะสูง (7 ก.ก.) ทาใหเ้ กิดปัญหาอุปสงคส์ ่วนเกินอยใู่ ตจ้ ุด E ลงมา สินคา้ จะขาด
ตลาด ทาใหผ้ ผู้ ลิตข้ึนราคาสินคา้ ใหส้ ูงข้ึนในราคาดุลยภาพ (25 บาท)

สรุปเรื่องราคาดุลยภาพและปริมาณดุลภาพได้ดงั นี้

1. ราคาสินคา้ สูง อุปทานของผผู้ ลิตสูง แต่อุปสงคข์ องผโู้ ภคต่า

ราคาสินคา้ ต่า อุปทานของผผู้ ลิตต่า แต่อุปสงคข์ องผบู้ ริโภคสูง

ดงั น้นั จึงตอ้ งหาราคาดุลยภาพ คือ ราคาที่อุปสงคแ์ ละอุปทานเท่ากนั พอดี เป็นราคาที่

ผผู้ ลิต และผบู้ ริโภคมีความตอ้ งการตรงกนั และพอใจที่จะซ้ือและขายซ่ึงกนั และกนั

2. ถา้ ผลิตปริมาณมากเกินไป สินคา้ จะเหลือ

ถา้ ผลิตปริมาณนอ้ ยเกินไป สินคา้ จะขาดแคลน

ดงั น้นั จึงตอ้ งหาปริมาณดุลยภาพ

3. จุดดุลยภาพ คือ จุดที่ผบู้ ริโภคและผผู้ ลิตพอใจจะซ้ือและขายซ่ึงกนั และกนั ในปริมาณ

และราคาที่ตรงกนั

4.2 ราคาดุลยภาพในตลาดแข่งขนั สมบูรณ์
ตลาดที่มีการแข่งขนั สมบูรณ์ การซ้ือขายจะเป็ นไปตามความพอใจของผซู้ ้ือผขู้ าย

อยา่ งแทจ้ ริง คือ
- ถา้ ราคาสินคา้ สูงข้ึน อุปทานจะเพมิ่ ข้ึน แตอ่ ุปสงคน์ อ้ ยลง
- ถา้ ราคาสินคา้ ต่าลง อุปสงคจ์ ะเพมิ่ ข้ึน แต่อุปทานนอ้ ยลง
ในกรณีท่ีราคาขายน้นั สูงกวา่ หรือต่ากวา่ ราคาดุลยภาพ จะทาใหอ้ ุปสงคแ์ ละ

อุปทานไมเ่ ทา่ กนั เป็นผลทาใหเ้ กิดอุปทานส่วนเกินหรืออุปสงคส์ ่วนเกิน

ภาวะอทุ านส่วนเกนิ คือ ภาวะที่ราคาสินคา้ สูงกวา่ ราคาดุลยภาพ ทาใหจ้ านวน
เสนอซ้ือมีมากกวา่ จานวนตอ้ งการซ้ือจึงเกิดอุปทานส่วนเกิน

เอกสารประกอบการสอนวิชาเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ที่ 5

27

ภาวะอปุ สงค์ส่วนเกนิ คือ ภาวะที่ราคาสินคา้ ต่ากวา่ ราคาดุลยภาพ ทาใหจ้ านวน
ตอ้ งการซ้ือมีมากกวา่ จานวนเสนอขาย ทาใหเ้ กิดอุปสงคส์ ่วนเกิน

4.3 การควบคุมและการแทรกแซงราคาโดยรัฐบาล
1. การกาหนดราคาสูงสุด เกิดจากสินคา้ เกิดการขาดแคลน ทาใหร้ าคาสินคา้ สูงข้ึน จนเป็น

เหตุใหป้ ระชาชนเกิดความเดือดร้อน ทาใหร้ ัฐบาลเขา้ มาควบคุมราคาโดยการกาหนราคาสูงสุดของ
สินคา้ น้นั ไว้

2. การประกนั ราคาข้นั ต่า เกิดจากราคาสินคา้ ลดต่าลงจนเกิดผลกระทบต่อผผู้ ลิต ทาให้
รัฐบาลตอ้ งเขา้ มาควบคุมราคาโดยกาหนดใหม้ ีการประกนั ราคาข้นั ต่าไว้

3. การพยงุ ราคา เป็ นวธิ ีการท่ีรัฐบาลเขา้ มาช่วยใหร้ าคาสินคา้ ชนิดใดชนิดหน่ึงมีราคาสูงข้ึน
เพือ่ ประโยชนข์ องผผู้ ลิตหรือผขู้ าย

เอกสารประกอบการสอนวิชาเศรษฐศาสตร์ ส30105 ช้นั มธั ยมศึกษาปี ท่ี 5