บทที่ ๒ นาฏยศัพท์

๖๓

บทท่ี ๒
นาฏยศัพท์

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรูศ้ ลิ ปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๖๔

มาตรฐานการเรียนรู้
ศ ๓.๑ เขา้ ใจและแสดงออกทางนาฏศลิ ปอ์ ย่างสร้างสรรค์ วิเคราะห์ วพิ ากษ์วิจารณ์

คุณคา่ นาฏศลิ ป์ ถา่ ยทอดความรูส้ ึก และความคิดอยา่ งอิสระ ชื่นชม และประยกุ ตใ์ ชใ้ น
ชวี ิตประจำวนั
ตวั ช้วี ดั

ศ ๓.๑ (ป๓/๒) การแสดงทา่ ทางประกอบเพลงตามรปู แบบนาฏศิลป์
สาระสำคัญ

นาฏยศัพท์เป็นศัพท์ท่ีใช้เกยี่ วกับลักษณะทา่ รำที่ใช้ในการแสดงทางนาฏศิลป์ทำให้
การแสดงทางนาฏศิลป์มคี วามออ่ นชอ้ ย สวยงามนา่ สนใจ
สาระการเรียนรู้

นาฏยศัพทต์ ง้ั แต่ศีรษะถงึ ลำตวั ได้แก่ เอยี ง
นาฏยศัพท์เก่ียวกับมือ ได้แก่ จีบหงาย จบี คว่ำ จีบหลงั จีบปรกขา้ ง ต้ังวงบน
ตัง้ วงกลาง ตง้ั วงล่าง
นาฏยศัพท์เก่ียวกับเท้า ได้แก่ ประเท้า ยกเท้า กระทุ้งเท้า กระดกเท้า ก้าวหน้า
ก้าวข้าง
จดุ ประสงคก์ ารเรียนรู้
๑. อธิบายความหมายของนาฏยศัพทไ์ ด้ (K)
๒. ปฏบิ ัติท่านาฏยศพั ทไ์ ดถ้ กู ต้อง (P)
๓. เกิดความตัง้ ใจในการปฏบิ ัตินาฏยศัพท์ (A)

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรูศ้ ลิ ปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชน้ั ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๖๕

แผนผังสาระการเรียนรู้

นาฏยศพั ท์ ความหมายของคำวา่
นาฏยศพั ท์

ความมงุ่ หมายของการเรยี น
นาฏยศพั ท์

ประเภทของนาฏยศพั ท์

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปีที่ 3

๖๖

แบบทดสอบกอ่ นเรยี นบทท่ี ๒
กลมุ่ สาระการเรยี นรูศ้ ิลปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101)

ชน้ั ประถมศกึ ษาปที ี่ ๓
เรอ่ื ง นาฏยศพั ท์

คำชแ้ี จง
แบบทดสอบน้มี ีจำนวน 1๐ ขอ้ คะแนนเตม็ 1๐ คะแนน เวลา 1๐ นาที
ให้นักเรียนเขียนเคร่ืองหมาย X ทับตัวอักษรหน้าคำตอบที่ถูกต้อง

ลงในกระดาษคำตอบ

๑. นาฏยศัพทม์ คี วามหมายตรงกบั ข้อใด
ก. การฟ้อนรำ
ข. การแสดงทา่ ทางส่อื ความหมายแทนคำพดู
ค. คำศัพท์ท่ีใชใ้ นการแสดงท่ารำทางนาฏศลิ ป์

๒. การตัง้ วงกลาง ปลายน้ิวมือ อยู่ระดับใด
ก. เอว
ข. ไหล่
ค. ศรี ษะ

๓. ข้อใดเป็นนาฏยศพั ท์เกี่ยวกับสว่ นขาและเท้า
ก. กระดก
ข. ตัง้ วง
ค. จบี

4. มือตงั้ วงท่ี ชายพก เรียกว่าอะไร
ก. วงบน
ข. วงหนา้
ค. วงลา่ ง

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศลิ ปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ช้นั ประถมศกึ ษาปที ่ี 3

๖๗

5. จากภาพ ตรงกับ นาฏยศัพท์ ข้อใด

ก. จีบควำ่
ข. จบี ปรกขา้ ง
ค. จบี ส่งหลงั

6. การกระทุ้งเทา้ จะใช้สว่ นใดของเท้ากระแทกพ้นื
ก. ฝา่ เทา้
ข. ส้นเทา้
ค. จมูกเทา้

7. กระดกเทา้ เป็นท่าต่อเน่อื งจากท่าใด
ก. ประเท้า
ข. กระทุ้งเท้า
ค. วางส้นเท้า

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศิลปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ช้นั ประถมศกึ ษาปที ่ี 3

๖๘

8. จากภาพ ตรงกบั นาฏยศพั ท์ ข้อใด

ก. กา้ วไขว้
ข. ก้าวข้าง
ค. กระทงุ้ เท้า

๙. การรำใหเ้ กดิ ความสวยงาม ผู้รำตอ้ งปฏิบัติอยา่ งไร
ก. ฝึกซอ้ มเปน็ ครงั้ คราว
ข. จดท่ารำลงสมดุ อย่างคร่าวๆ
ค. ฝึกซ้อมอยูเ่ สมอเพือ่ ให้เกิดความชำนาญและความแมน่ ยำ

๑๐. ประโยชนข์ องการฝกึ นาฏยศพั ทใ์ หผ้ ลดีมากทีส่ ุดในเรอื่ งใด
ก. เกิดความประทับใจในการฝึกปฏิบตั ิ
ข. ทำใหไ้ ม่เบือ่ หน่ายในการชมการแสดง
ค. เสรมิ สรา้ งให้มลี ีลาการเคลื่อนไหวร่างกายทีง่ ดงาม

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรศู้ ิลปะ วชิ านาฏศิลป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๖๙

เฉลยแบบทดสอบกอ่ นเรียนบทที่ ๒

กลมุ่ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ วชิ านาฏศิลป์ (ศ 13101) ช้นั ประถมศกึ ษาปที ี่ ๓
เร่อื ง นาฏยศพั ท์

ขอ้ ท่ี คำตอบท่ีถูกต้อง
1ค
2ข
3ก
4ค
5ก
6ค
7ข
8ข
9ค
10 ค

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศิลปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชนั้ ประถมศกึ ษาปที ่ี 3

๗๐

ความรเู้ บ้ืองต้นเกยี่ วกบั นาฏยศัพท์

การศึกษาทางด้านนาฏศิลป์ไทย การแสดงโขน ละคร หรือระบำเบ็ดเตล็ด กิริยา
ท่าทางของผู้แสดงที่ส่ือออกถึงผู้ชมน้ันย่อมมีความหมายเฉพาะ ผู้ที่ได้ศึกษาเรื่องนาฏยศัพท์
จะสามารถเข้าใจในเร่ืองการแสดงมากยิ่งข้ึน ตัวผู้แสดงเอง และผู้ชมการแสดงนั้นๆ นาฏยศัพท์
จงึ เปน็ สง่ิ ท่ีเขา้ มาประกอบการแสดงกริ ิยาใชแ้ ทนคำพดู ทีม่ คี วามสำคญั นาฏศลิ ปไ์ ทย

ความหมายของคำว่า “นาฏยศพั ท”์ มผี กู้ ลา่ วถงึ ความหมายไว้ดงั นี้

อาภรณ์ มนตรศี าสตร์ และจาตรุ งค์ มนตรีศาสตร์ (๒๕๑๗ : ๔๘) กล่าวว่า นาฏยศัพท์
หมายถงึ คำทใี่ ช้ในวงการนาฏศิลปไ์ ทย สามารถสอ่ื ความหมายกนั ไดท้ กุ ฝ่ายในการแสดง

ศูนย์พัฒนาหนังสือ กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ (๒๕๓๓ : ๔๘) กล่าวว่า
นาฏยศัพท์ หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในวงการนาฏศิลป์ไทยเป็นช่ือของลักษณะการรำไทย
สามารถสอ่ื ความหมายได้

รานี ชัยสงคราม (๒๕๔๔ : ๖๙) กล่าวว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง แสดงลักษณะ
เคลือ่ นไหวร่างกายท่ีสัมพนั ธก์ นั อย่างตอ่ เนื่อง

อมรา กล่ำเจริญ (๒๕๔๔ : ๑๑๖) กล่าวว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง ศัพท์ท่ีใช้เฉพาะ
ในทางนาฏศลิ ป์ เป็นชอื่ ของลักษณะการรำของไทย

เรณู โกศินานนท์ (๒๕๔๖ : ๑) กล่าวว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง ศัพท์เฉพาะในทาง
นาฏศิลป์ เปน็ ชื่อของลักษณะทา่ รำของไทย

สุมิตร เทพวงษ์ (๒๕๔๘ : ๑๘๓) กล่าวว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง ภาษาที่ใช้เรียน
เป็นสัญลักษณ์ของการแสดงนาฏศิลป์ไทย โดยเก่ียวข้องกับลักษณะท่ารำที่ใช้ประกอบ
การแสดงแตล่ ะประเภท

นาฏยศัพท์ คือ ศัพท์ที่ใช้ในการแสดงท่ารำทางนาฏศลิ ป์ เปน็ คำท่มี าจากคำว่า
นาฏย ซ่งึ หมายถึง การแสดงทีเ่ กยี่ วกับการฟ้อน การแสดงละครกับคำวา่
ศพั ท์ ซ่ึงหมายถึง คำ เสียง ดังนั้นนาฏยศัพท์จึงหมายถึงศัพท์ที่ใช้ในทางนาฏศิลป์
โดยเกีย่ วขอ้ งกับลักษณะทา่ รำของไทยทใ่ี ช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์
จากที่ได้ศึกษาความหมายของคำว่า นาฏยศัพท์ สรุปได้ว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง
ศัพท์เฉพาะทใ่ี ช้เรยี กชอ่ื ท่ารำในวงการนาฏศิลปไ์ ทย สามารถสอื่ ความหมายได้

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ิลปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๗๑

ความมงุ่ หมายของการเรยี นนาฏยศัพท์

การเรียนนาฏยศัพทเ์ ป็นสิง่ สำคญั มีความมงุ่ หมายดงั น้ี

๑. เพื่อนำไปประกอบในการใชท้ ่ารำของการแสดงนาฏศลิ ป์ไทย
๒. เพื่อใชเ้ รียกกิริยาท่าทางให้ถกู ตอ้ งกะทัดรัดแตส่ ่ือความหมายตรงกัน
๓. เพอ่ื เป็นแนวทางในการนำไปประดษิ ฐ์ทา่ รำในการแสดงชดุ ต่างๆ
๔. เพอื่ เปน็ แนวทางในการนำไปใชก้ ารรำตบี ทได้ถูกตอ้ งสวยงาม ในการ
ประกอบการแสดง

ประเภทของนาฏยศัพท์

๑. นาฏยศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับส่วนต่างๆของร่างกาย แบ่งออกเป็น ๓ ส่วน
แตล่ ะส่วนจะมีการเรียกนาฏยศพั ทท์ เ่ี ก่ยี วข้องกบั อากับกริ ิยาท่าทางดงั น้ี

๑.๑ นาฏยศัพท์เกย่ี วกับศรี ษะและลำตวั ประกอบด้วย
นาฏยศัพท์ที่เรียกกิริยาทั่วไป เช่น เอียงหน้า โย้ตัว ยักตัว ตีไหล่

กลอ่ มไหล่ ทรงตวั
นาฏยศัพท์ที่เรียกกิริยาท่าทางไม่ถูกต้องเช่น คอดื่ม เกร็งคอ คางไก่

หอบไหล่

นาฏยศัพท์ที่เรียกกิริยาท่าทางให้ปฏิบัติดีขึ้น เช่น กดคาง เปิดคาง ตีไหล่
กดไหล่ ทบั หนา้ คืนตวั

๑.๒ นาฏยศัพท์เกี่ยวกับมอื ประกอบดว้ ย
นาฏยศัพทท์ เี่ รียกกริ ิยาทัว่ ไป เชน่ จีบหงาย จบี ควำ่ จีบหลัง จีบปรกหน้า

จีบปรกข้าง กรายมือ ฉายมอื ปาดมือ ตงั้ วง วงบน วงกลาง วงล่าง วงหนา้ วงพเิ ศษ
นาฏยศัพท์ท่ีเรียกกิริยาไม่ถูกต้อง เชน่ วงล้า วงเหยียด วงหัก วงล้น
นาฏยศัพท์ที่เรียกกิริยาท่าทางให้ปฏิบัติดีขึ้น เช่น กันวง ลดวง ส่งมือ

ตงึ มือ หกั ขอ้ มือ หลบศอก

๑.๓ นาฏยศัพทเ์ กย่ี วกบั เท้าประกอบดว้ ย
นาฏยศัพท์ ท่ีเรียกกิริยาท่ัวไป เช่น ยืนกระทบ กระดกหลัง กระดกเสี้ยว

ยกหนา้ ยกข้าง ก้าวหน้า ก้าวขา้ ง ก้าวไขว้ วางเทา้ ประเท้า ตบเทา้ กระทุง้ จรดเท้า แตะเท้า
ซอยเท้า ขย่ันเทา้ ชักสน้ ฉายเทา้ สะดุดเท้า รวมเท้า ยืนเข่า กระทบเข่า กระทบสน้

นาฏยศัพทท์ ่ีเรยี กกริ ิยาท่าทางไม่ถูกตอ้ ง เชน่ เหลี่ยมหล้า

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศลิ ปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชน้ั ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๗๒
นาฏยศัพทท์ ่ีเรียกกริ ิยาทา่ ทางให้ปฏบิ ตั ิดขี ึน้ เช่น เปดิ ส้น หักข้อเทา้
ส่งเขา่
๒. นาฏยศัพท์เบ็ดเตล็ด เป็นนาฏยศัพท์ที่ใช้เรียกโดยท่ัวไปเพ่ือให้เกิดความเข้าใจ
ชัดเจนจัดเป็นภาษาของการแสดงส่วนหนึ่ง เช่น แม่ท่า ท่าที ข้ึนท่า นายโรง พระใหญ่ พระน้อย
นางกษัตรยิ ์ นางตลาด ตัวพระ ตวั นาง เปน็ ตน้
สรุปได้ว่า นาฏยศัพท์ เป็นสิ่งสำคัญสำหรับผู้ที่เรียนนาฏศิลป์ไทย ที่จะขาดมิได้
ในการแสดงโดยความมุ่งหมายของการเรียนนาฏยศพั ท์ตอ้ งมกี ารฝึกหัด ทา่ รำที่เป็นแบบแผน
และถูกต้อง เพื่อนำไปใช้ในการแสดงนาฏศิลป์ไทย และเพื่อส่ือความหมายให้เกิดความ
เข้าใจตรงกันเก่ยี วกับท่ารำเบื้องต้น

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศิลปะ วชิ านาฏศิลป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปีท่ี 3

๗๓

นาฏยศพั ท์ต้ังแตศ่ ีรษะถงึ ลำตัว

ภาพที่ ๒.๑ เอยี ง
ทม่ี า : ศภุ ัชญา รกั นมุ่ , 2562.
เอียง หมายถึง การเอียงศีรษะขา้ งใดข้างหนึ่ง พรอ้ มท้ังกดไหลข่ า้ งท่เี อยี งศรี ษะ
น้ันดว้ ย (เหมอื นกนั ทัง้ ตวั พระ,ตวั นาง)

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศลิ ปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปีที่ 3

๗๔

นาฏยศัพท์เก่ยี วกับมือ

จบี
จีบ หมายถึง ลกั ษณะการใชน้ ิ้วหัวแมม่ อื จรดข้อสดุ ทา้ ยของปลายน้ิว น้ิวที่เหลอื

ทั้งสาม คือ นิ้วกลาง นว้ิ นาง นิ้วกอ้ ย เหยียดตงึ กรดี ออกให้สวยงามลักษณะคลา้ ยพัด

ภาพท่ี ๒.2 จีบหงาย
ท่ีมา : ศภุ ชั ญา รักนมุ่ , 2562.
จบี หงาย หมายถึง การหงายข้อมอื ขึ้น แลว้ หักขอ้ มือเข้าหาลำตัว จรดปลายนวิ้
หวั แม่มือทข่ี ้อสุดท้ายของปลายน้วิ ชี้ นวิ้ ทเ่ี หลือทั้งสามกรีดออกลักษณะคล้ายรปู พัด
โดยใหป้ ลายนว้ิ ทจ่ี บี ช้ขี ึ้นข้างบน (เหมือนกันท้ังตวั พระ,ตัวนาง)

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรูศ้ ลิ ปะ วชิ านาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปีท่ี 3

๗๕

ภาพท่ี ๒.3 จบี คว่ำ
ทมี่ า : ศภุ ชั ญา รกั นุ่ม, 2562.
จีบควำ่ หมายถึง การคว่ำมือ หกั ขอ้ มือที่จีบลงใหป้ ลายนิว้ ทจ่ี ีบช้ลี งลา่ ง
(เหมอื นกันทั้งตัวพระ,ตวั นาง)

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศิลปะ วชิ านาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี 3

๗๖

ภาพท่ี ๒.4 จบี หลงั
ที่มา : ศุภชั ญา รักนมุ่ , 2562.
จีบหลงั หมายถึง ลกั ษณะการส่งจีบไปดา้ นหลงั ตงึ ลำแขนทง้ั สองข้าง โดยให้
ปลายนิ้วชขี้ นึ้ ข้างบน และหักข้อมอื ไว้ (เหมือนกนั ทง้ั ตวั พระ,ตวั นาง)

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นร้ศู ิลปะ วชิ านาฏศิลป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปีที่ 3

๗๗

ภาพที่ ๒.5 จีบปรกข้าง
ท่ีมา : ศุภชั ญา รักนุ่ม, 2562.
จบี ปรกข้าง หมายถึง การยกมอื จบี ขึ้นตง้ั ฉากระดับศรี ษะเหมอื นท่าจบี ปรกหนา้
แตใ่ หม้ ืออยดู่ า้ นขา้ งศีรษะ (เหมอื นกันทง้ั ตัวพระ,ตวั นาง)

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศลิ ปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชนั้ ประถมศกึ ษาปที ่ี 3

๗๘

ตง้ั วง
ตง้ั วง หมายถึง สว่ นโค้งของลำแขนประกอบด้วย การต้งั มือแบบขึ้นนิว้ ทั้งส่ี
เรียงชิดติดกัน น้ิวหัวแม่มือหักเข้าหาฝ่ามือ พรอ้ มหักข้อมือเข้าลำแขนและทอดลำแขน
ให้ได้ส่วนโคง้ ที่สวยงาม

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ลิ ปะ วชิ านาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชน้ั ประถมศกึ ษาปีที่ 3

๗๙

ภาพที่ ๒.6 วงบน
ที่มา : ศภุ ชั ญา รักนุ่ม, 2562.
วงบน หมายถึง การยกแขนไปขา้ งลำตัว ทอดศอกโค้ง มือแบต้ังปลายน้ิวข้ึน
(ตวั พระ ปลายนวิ้ อยู่ระดบั ศีรษะ, ตัวนาง ปลายน้วิ อยู่ระดับหางค้ิว)

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศิลปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๘๐

ภาพท่ี ๒.7 วงกลาง
ท่มี า : ศุภชั ญา รักนมุ่ , 2562.
วงกลาง หมายถงึ ตั้งมอื ตงึ ปลายน้ิวทง้ั 4 เรียงชิดกัน นิ้วหัวแม่มอื หักเขา้ หาฝ่ามอื
พรอ้ มท้งั หกั ข้อมือเข้าหาฝ่ามอื (เหมือนกนั ท้ังตัวพระ,ตัวนาง)

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ลิ ปะ วชิ านาฏศิลป์ (ศ 13101) ช้นั ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๘๑

ภาพที่ ๒.8 วงล่าง
ที่มา : ศภุ ัชญา รักนุม่ , 2562.
วงลา่ ง หมายถึง การต้ังวงต้องต้งั มือตงึ ปลายน้ิวท้ัง 4 เรียงชิดกัน น้ิวหัวแมม่ ือ
หักเข้าหาฝา่ มือ พรอ้ มทง้ั หักข้อมือเขา้ หาลำแขน
(ตวั พระ กันศอก, ตัวนาง ไม่ต้องกันศอก)

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ วชิ านาฏศิลป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศกึ ษาปีที่ 3

๘๒

นาฏยศัพท์เกีย่ วกับเท้า

ภาพที่ ๒.9 ประเทา้
ท่ีมา : ศภุ ชั ญา รกั นุม่ , 2562.

ประเท้า หมายถงึ การย่อตัวลงใช้จมกู เท้าแตะพื้น ถา้ จะประเท้าซา้ ยนำ้ หนัก
ให้มาอยขู่ าขวา แลว้ ยืดยุบกระดกปลายเท้าข้นึ โดยการใช้ส้นเท้ายันพื้นไว้ แล้วใชจ้ มกู เทา้
ซ้ายตบพ้นื เบาๆ แล้วยกขึ้น การประเท้าขวากป็ ฏบิ ตั ิเชน่ เดียวกันกบั เท้าซา้ ย
(ตัวพระ กันเขา่ , ตัวนาง ไม่ตอ้ งกนั เข่า)

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรูศ้ ิลปะ วชิ านาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ช้นั ประถมศกึ ษาปที ่ี 3

๘๓

ภาพท่ี ๒.10 ยกเท้า
ทม่ี า : ศุภัชญา รกั น่มุ , 2562.
ยกเท้า หมายถึง กิริยาท่ีทำต่อเน่ืองจากท่าประเท้า โดยยกเท้าข้ึนไว้ข้างหน้า
เปดิ ปลายเทา้ ให้ตงึ หกั ข้อเท้าและปลายนวิ้ เท้าขน้ึ
ตัวพระ การใช้เท้าขา้ งใดข้างหนง่ึ ยกขึ้นมาสูงระดบั ครงึ่ น่องของเท้าทยี่ นื กนั เข่า
หันปลายเทา้ ไปดา้ นขา้ ง หกั ข้อเท้าและปลายนิว้ เทา้ ข้นึ เท้าอกี ขา้ งยนื เตม็ เทา้ ยอ่ เข่าลง
ตัวนาง การใช้เทา้ ข้างใดขา้ งหนึ่งยกขน้ึ มาสูงระดับคร่ึงน่องของเทา้ ทีย่ ืน
หันปลายเท้าไปขา้ งหน้า หกั ข้อเทา้ และปลายน้วิ เท้าขนึ้ เทา้ อีกขา้ งยืนเตม็ เท้าย่อเข่าลง

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ลิ ปะ วชิ านาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชนั้ ประถมศกึ ษาปีท่ี 3

๘๔

ภาพที่ ๒.๑1 กระทุง้ เทา้
ท่มี า : ศุภัชญา รกั นุ่ม, 2562.
กระทงุ้ เท้า หมายถงึ การก้าวเทา้ ข้างใดข้างหนง่ึ ไปข้างหน้า เท้าหลงั ใชจ้ มกู เทา้
วางลงพื้นเบาๆ แล้วยกขน้ึ (ตัวพระ กันเขา่ , ตวั นาง ไมต่ อ้ งกนั เขา่ )

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ลิ ปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ช้นั ประถมศกึ ษาปีที่ 3

๘๕

ภาพท่ี ๒.๑2 กระดกเท้า
ทีม่ า : ศภุ ัชญา รักน่มุ , 2562.
กระดกเท้า เปน็ ทา่ ต่อจากทา่ กระทงุ้ เท้า หมายถึง เมือ่ กระทงุ้ เท้าแลว้
ใหก้ ระดกเท้าข้นึ ส่งเขา่ ไปข้างหลังใหม้ ากทสี่ ุดเทา่ ทีจ่ ะกระดกได้ หนบี น่องเขา้ หา
ขาส่วนบนให้มากที่สุด หักข้อเท้าลง ให้ปลายนิ้วเท้าช้ีลงพื้น แต่ต้องระวังอย่าให้
ตัวชะโงกมาขา้ งหน้าลำตัวจะตัง้ ตรง (ตัวพระกนั เขา่ , ตวั นาง ไมต่ ้องกันเขา่ )

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นร้ศู ิลปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปที ่ี 3

๘๖

ภาพที่ ๒.๑3 กา้ วเท้า (ก้าวหนา้ เทา้ ซา้ ย)
ที่มา : ศภุ ัชญา รักนุ่ม, 2562.

ก้าวเทา้ มี 2 วธิ ี วิธที ี่ 1 คือ กา้ วหนา้ วธิ ที ี่ 2 คือ ก้าวขา้ ง
ก้าวหน้า หมายถึง การก้าวเท้าไปข้างหน้า ถ้าจะก้าวเท้าซ้ายไปข้างหน้า

ต้องยกเท้าซ้ายข้ึนและเวลาท่ีก้าวเท้าลงไปต้องใช้ส้นเท้าจรดลงไปก่อน แล้วถึงเหยียบ
ลงไปให้เต็มเท้า แต่ต้องเบนปลายเท้าน้ันให้เฉียงไปทางขวามือ น้ำหนักคงไปรวมกัน
อยู่ท่ีปลายเข่าขวา ส่วนเท้าซ้ายเปิดส้นเท้า ปลายเท้าซ้ายห่างจากส้นเท้าขวาประมาณ
หนึ่งคืบ เปิดส้นเทา้ ขวา
(ตัวพระ กันเขา่ เวลาย่อลงจะมองเห็นเหล่ียม, ตัวนาง ไมต่ ้องกนั เข่า)

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศลิ ปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๘๗

ภาพที่ ๒.๑4 กา้ วเท้า (ก้าวขา้ งเทา้ ขวา)
ที่มา : ศภุ ัชญา รักนุ่ม, 2562.

กา้ วข้าง หมายถึง การก้าวเท้าไปข้างๆ ถา้ จะก้าวเท้าขวา ต้องยกเท้าขวาข้ึนและ
ก้าวเท้าขวาไปข้างๆ ตัว โดยการใช้ส้นเท้าจรดลงไปก่อน แล้วจึงเหยียบลงไปให้เต็มเท้า
และให้ปลายเท้าชี้ไปข้างตัว ส่วนฝ่าเท้านั้นให้วางเป็นเส้นตรงกับหัวแม่เท้าข้างซ้าย
ระยะห่างระหว่างส้นเท้าขวากับหัวแม่เท้าซ้ายประมาณ 1 ฟุต น้ำหนักไปรวมกันอยู่
ที่ปลายเท้าเข่าขวา (ตัวพระ เปิดปลายเข่าวางเทา้ ทง้ั สองข้างเตม็ เท้า, ตวั นาง ให้หลบเขา่ หลัง
ตามเท้าที่ก้าวและไม่ต้องเปิดปลายเข่า เปิดส้นเท้าซ้าย) ถ้าจะก้าวข้างด้วยเท้าซ้าย
ให้ปฏบิ ัติเหมือนกบั เท้าขวาทุกประการ

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๘๘

บทสรุป นาฏยศัพท์

การท่ีจะเรียนสิ่งใดใดให้เกิดผลดีน้ัน พ้ืนฐานของการเรียนถือเป็นอีกส่ิงหนึ่งที่สำคัญ
เพราะเป็นการเริ่มต้นที่จะทำให้เราได้เรียนรู้ และนำไปใช้ต่อยอดได้เป็นอย่างดี สำหรับ
ผู้เรียนนาฏศิลป์นั้น นาฏยศัพท์ถือเป็นพื้นฐานท่ีสำคัญของการเรียน ที่ผู้เรียน จะต้อง
เรียนรู้และปฏิบตั ิ ให้ถูกต้องตามแบบแผน เพ่ือให้เป็นพ้ืนฐานของการเรยี นนาฏศิลปใ์ นข้ัน
ท่ีสงู ตอ่ ไป

นาฏยศัพท์ คือ ศัพท์ที่ใช้ในการแสดงท่ารำทางนาฏศิลป์ เช่น จีบ ตั้งวง ประเท้า
ยกเท้า เป็นต้น โดยใช้อวัยวะท้ังศีรษะ ใบหน้า ลำตัว แขน ขา มือ เท้า ผสมผสานเข้าด้วยกัน
ทำใหเ้ กิดเป็นทา่ รำ ทส่ี วยงาม

หมวดหมู่ของนาฏยศพั ท์ แบ่งตามลักษณะการใชเ้ ปน็ 3 หมวด ดงั น้ี
1. หมวดนามศพั ท์ คือ ศัพทท์ ี่เกยี่ วกบั มอื แขน ขา เท้า เช่น ต้ังวง จีบ กระดกเท้า
กระทงุ้ เท้า เปน็ ตน้
๒. หมวดกริยาศพั ท์ คือ ศัพทท์ ใี่ ช้เรียกท่าเฉพาะและศพั ทเ์ สริม มีดังนี้

2.1 ศัพทท์ ี่ใชเ้ รียกทา่ เฉพาะ เช่น เอยี ง กล่อมไหล่ กรายมอื ถัดเทา้
ขย่ันเทา้ เปน็ ต้น

2.2 ศัพท์เสริม คือศัพท์ที่ใช้เรียกท่าเพ่ิมเติมเพื่อเสริมให้งดงามขึ้น และ
ศัพท์ที่ใช้เรยี กทา่ รำทีไ่ มถ่ กู ตอ้ ง มดี ังน้ี

2.2.1 ศัพท์ท่ีใช้เรียกท่าเพ่ิมเติม เพ่ือเสรมิ ให้งดงามข้ึน เช่น ทรงตัว
เปดิ คาง หลบเขา่ สง่ มือ ตงึ ไหล่ ตงึ เอว หลบเขา่ เป็นตน้

2.2.2 ศัพท์ท่ีใช้เรียกท่ารำท่ีไม่ถูกต้อง เช่น วงล้า วงหัก รำเลื้อย
ขย่มตวั รำล้น เหลอื่ มจังหวะ เป็นตน้
3. หมวดเบ็ดเตล็ด เช่น ตัวพระ ตัวนาง นางตลาด นางกษัตริย์ เป็นตน้ การแสดง
นาฏศิลป์ไทยจะมีความอ่อนช้อยสวยงามได้ ต้องมีการฝึกหัดท่ารำที่เป็นแบบแผน
และถกู ตอ้ ง จำเปน็ อย่างยง่ิ ทีน่ ักเรยี นจะต้องศึกษาเรียนรเู้ กีย่ วกบั ท่ารำเบื้องต้น

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศิลปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ช้นั ประถมศกึ ษาปที ่ี 3

๘๙

แบบทดสอบหลังเรยี นบทที่ ๒
กล่มุ สาระการเรยี นรศู้ ิลปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101)

ชน้ั ประถมศกึ ษาปที ่ี ๓
เรอื่ ง นาฏยศพั ท์

คำชีแ้ จง
แบบทดสอบนมี้ จี ำนวน 1๐ ขอ้ คะแนนเต็ม 1๐ คะแนน เวลา 1๐ นาที
ให้นักเรียนเขียนเคร่ืองหมาย X ทับตัวอักษรหน้าคำตอบที่ถูกต้อง

ลงในกระดาษคำตอบ

1. มือตัง้ วงที่ ชายพก เรียกว่าอะไร
ก. วงบน
ข. วงหนา้
ค. วงลา่ ง

2. ประโยชนข์ องการฝึกนาฏยศัพทใ์ หผ้ ลดีมากทสี่ ุดในเรือ่ งใด
ก. เกิดความประทบั ใจในการฝึกปฏิบตั ิ
ข. ทำใหไ้ มเ่ บอ่ื หน่ายในการชมการแสดง
ค. เสริมสร้างใหม้ ีลลี าการเคลือ่ นไหวร่างกายทงี่ ดงาม

3. นาฏยศัพท์มคี วามหมายตรงกับข้อใด
ก. การฟอ้ นรำ
ข. การแสดงท่าทางสอ่ื ความหมายแทนคำพูด
ค. คำศัพท์ท่ใี ช้ในการแสดงท่ารำทางนาฏศิลป์

4. การกระทุ้งเท้าจะใช้สว่ นใดของเทา้ กระแทกพื้น
ก. ฝ่าเท้า
ข. สน้ เท้า
ค. จมกู เทา้

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรียนรูศ้ ลิ ปะ วชิ านาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชัน้ ประถมศกึ ษาปที ี่ 3

๙๐

5. การตั้งวงกลาง ปลายนวิ้ มอื อยูร่ ะดบั ใด
ก. เอว
ข. ไหล่
ค. ศรี ษะ

6. กระดกเทา้ เปน็ ท่าตอ่ เน่ืองจากท่าใด
ก. ประเท้า
ข. วางส้นเทา้
ค. กระท้งุ เท้า

7. จากภาพ ตรงกับ นาฏยศัพท์ ขอ้ ใด

ก. จบี ควำ่
ข. จบี ปรกข้าง
ค. จีบสง่ หลัง

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี 3

๙๑

8. การรำใหเ้ กดิ ความสวยงาม ผรู้ ำตอ้ งปฏิบตั อิ ยา่ งไร
ก. ฝึกซ้อมเปน็ คร้งั คราว
ข. จดท่ารำลงสมดุ อยา่ งครา่ วๆ
ค. ฝกึ ซอ้ มอยู่เสมอเพ่ือให้เกิดความชำนาญและความแม่นยำ

9. ขอ้ ใดเป็นนาฏยศพั ท์เกย่ี วกบั สว่ นขาและเทา้
ก. กระดก
ข. ตั้งวง
ค. จบี

10. จากภาพ ตรงกบั นาฏยศัพท์ ข้อใด

ก. ก้าวไขว้
ข. ก้าวข้าง
ค. กระท้งุ เท้า

เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ลิ ปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ช้นั ประถมศกึ ษาปีท่ี 3

๙๒

เฉลยแบบทดสอบหลงั เรยี นบทท่ี ๒

กลมุ่ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ วชิ านาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชนั้ ประถมศกึ ษาปที ี่ ๓
เรือ่ ง นาฏยศัพท์

ขอ้ ท่ี คำตอบที่ถกู ตอ้ ง
1ค
2ค
3ค
4ค
5ข
6ค
7ก
8ค
9ก
10 ข

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน กลมุ่ สาระการเรยี นร้ศู ลิ ปะ วิชานาฏศลิ ป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศกึ ษาปีท่ี 3