MODUL SISWA BASA JAWA KLS X

Bahan ajar mapel bahasa jawa
SMK NEGERI 4 KENDAL

KELAS X semester gasal

Nama :
Kelas :
No.Abs :

PIWULANG 1 Saya akeh gunane pawarta kuwi tumrap pawongan, saya mundhak dhuwur biji
PAWARTA BASA JAWI pawarta kuwi tumrap dheweke.Para siswa kang kulina ngrungokake pawarta basa jawa
mesthine bisa tambah wawasan lan pangertene marang ukara basa Jawa. Kang perlu
Pawarta yaiku katrangan kang bisa menehi pangerten digatekake nalika ngrungokake pawarta utawa informasi yaiku:
ngenani sawijining kahanan.Pawarta kang kagiyarake maneka
warna, mula saka iku pamigati pawarta becike nlesih kanthi a. mangerteni kanthi cetha masalah kang disampekake
patitis marang pawarta iku mau.Ora sethithik kabar kang b. mbedakake informasi kang penting lan ora penting
luwih nengenake rumor utawa kabar kang durung karuwan c. nyathet informasi sing bener lan premathi
benere.Uga akeh kabar kang isine milut kawigaten (promosi).
Kosok baline ora sethithik uga pawarta wigati kang bias Tuladha pawarta:
katemokake ing medhia massa. Dadi, pamigati kudu prigel Sugeng siyang pamirsa
milih lan milah pawarta kang diperlokake.
Perangane pawarta ing basa Inggris iku diarani 5W+1H, yaiku Who What, When, Wis Dadi!! Embung UNNES Papan Rekreasi Para Mahasiswa
Where, Why, lan How. Pangertene ing basa Jawa yaiku sapa, apa, ing ngendi papane, genea, Kula Indra Birawa badhe maosaken pawarta dinten menika wonten ing Warta Kilat.
lan kepriye. Pawarta minangka prastawa kang diwartakake. Pawarta iku bisa arupa lesan lan
tulisan. Lesan ateges pawarta iku bisa diwartakake dening wong liya kanggo pamiyarsa Embung Unnes sakmenika sampun dados panggenan ingkang dipunengsemi
lumantar swara. Lesan biasane digiyarake lumantar radio, TV utawa diwaca lugas. Tulisan tukang mancing saha mahasiswa Unnes.Embung ingkang wiyaripun setunggal lapangan
pawarta iku lumrahe kapacak ana ing kalawarti. bal-balan menika, menawi sonten kebak dening tiyang ingkang badhe mincing amargi
Pawarta minangka prastawa kang diwartakake.Pawarta iku bisa arupa lesan apadene sampun dipunuculaken kalih dasa ewu winih iwak mujaer dening pihak Unnes. Sahengga
tulisan. Lesan ateges pawarta iku bisa diwartakake dening wong liya kanggo pamiyarsa embung kathah dening iwak sakaliyan tiyang ingkang badhe mancing wonten mrika.
lumantar swara. Tulisan pawarta iku lumrahe kapacak ana ariwarti, kalawarti. Perangan
kang nemtokake bobot biji pawarta yaiku Humas Unnes, Sucipto Hadi Purnomo ngendikan, babagan embung sakmenika
1. Aktualitas pancen leres sampun dipundamel kagem panggenan rekreasi. Pandamelan embung
2. Sesambungan karo papan kedadean (faktual) sakmenika inggih salah setunggaling program Unnes konservasi ingkang sampun nelasaken
3. Sesambungan karo unsur-unsur kang ketut ing sakjrone kedadean ragat nematus wolung dasa pitu juta sewidak ewu rupiah.
4. Sesambungan karo pagaweyan pamaca/ pamiyarsa
5. Ganepe Pawarta. Miturut pembantu pelaksana proyek saking CV Duta Muda indah, Slamet
Widodo, embung dipundhamel kangge madahi toya wonten unnes saenggo boten banjir
rikala mangsa udan. Proyekipun wonten seket dinten ingkang sakmenika dipungarap
gangsal welas tiyang dipunbiyantu eksavator, buldoser kaliyan vibro.

Page 1

1. Maosake Tuladha Pawarta 3. W3 = When
Pituduh kagem guru: WHEN (kapan) unsur kang njlentrehake wektune prastawa ing pawarta iku
Para peserta didik didhawuhi mirengake tuladha pawarta ing ndhuwur banjur kadadeyan. Unsur WHEN iki bisa kasebut nganggo jam, uga bisa kasebut kayata
nemtoake bobot biji pawarta kasebut. mau isuk, wingi sore lan sapanunggale

2. Nganalisis Unsur Pawarta 4. W4 = Where
Pituduh kagem guru: WHERE (nang endi) yaiku njlentrehake babagan panggonan kadadeyan prastawa
Para peserta didik didhawuhi nggoleki unsur pawarta wonten ing tuladha pawarta ing pawarta iku. Tuladhane kayata "dompet kae tiba ora kadoh saka omahku"
kasebut.
5. W5 = Why
Unsur pawarta WHY (nangapa/kenapa) nuduhake sebab-musabab kenapa prastawa iku kedadeyan.
Unsur pawarta ana 5, asringdiarani nganggo istilah 5W+1H.Apa kang diwastani Biasane bisa ditiliki saka tembung "asale, sebabe, mulane".
5W+1H?
W1 : What (Punapa) 6. H = How
W2 : Who (Sinten) HOW (kepriye) njlentrehake babagan keriye prastawa iku kadadeyan.Bisa uga
W3 : When (Benjang menapa/Kapan) nuduhake kepriye swasana ing prastawa iku.
W4 : Where (Wonten ing pundi) Kabeh unsur ing dhuwur perlu ana ing pawarta. Menawa ora ana salah sijine,
W5 : Why (Kenging menapa) pawarta mau bakalan ora jangkep lan ora wutuh informasine.
H : How (Kados pundi)
1. W1 = What 3. Nemtokake wosing pawarta
Pituduh kagem guru:
WHAT (apa) yaiku njlentrehake babagan apa kang ana ing pawarta iku. Para siswa didhawuhi nggoleki wosing pawarta wonten ing tuladha pawarta ing ngisor
2. W2 = Who iki.

WHO (sapa) yaiku njlentrehkake babagan sapa utawa tokoh kang ana ing pawarta AKTIVITASE GUNUNG MERAPI SAYA MUNDHAK
mau. Unsur sapa iki biasane dijlentrehake kanthi jangkep, kayata babagan ciri- Lindhu gedhe ing Jogjakarta lan kiwa tengene dipesthekne mangribawani aktivitase
cirine, titel, umur, lan sapanunggale. gunung Merapi. Manut Kepala Balai Penyelidhikan dan Pengembangan(BP2TK)
Jogjakarta, Ratdomo Purba,sedina sawise prastawa lindhu gedhe ing dina setu (27/5)
esuk, aktivitase Gunung Merapi tikel telu tinimbang sadurunge lindhu.

Page 2

Kang paling nyolok, Ana ing piwulangan iki para siswa kaajak nulis pawarta. Sapa ngerti yen temen anggone
sinau mbesuk bisadadi jurnalis kangmisuwur kaya Putra Nababan, Mochtar Lubis, Fareed
ujareRatdomo, semburan mega panas Zakaria, uga isih akeh jurnalis-jurnalis ana ing donya iki.

Merapi kacathet kaping 159.Mangka Saiki kepriye ya carane nulis pawarta kang apik kuwi. Ana ing ngarep wis
kawedharake bobot pambijine pawarta. Bobot pambijine pawarta dadi dhasare kanggo nulis
sedina sadurunge lindhu tumempuh, pawarta. banjur kepriye wiwitane nulis pawarta? Coba gatekna urutane nulis pawarta ana
ing ngisor iki!
semburan mega panas mung kaping 45.
a. Tanggap ing sasmita
kejaba semburane mundhak akeh, Tanggap ing sasmita tegese gelem mangerteni apa kang lagi kelakon ana ing
cedakmu. Ana kedaden apa kang lagi lumaku lan narik kawigaten bisa dadi ide ana
lakune mega panas kang uga katelah pawarta kang arep mbok tulis. Prastawa kang arang tinemu utamane bisa dadi
sumbering pawarta kang narik kawigaten.
wedhus gembel sarta lahar golek dalan
b. Nglumpuke data migunakake 5 w + 1 H
anyar labet posisi kubah lahar ing pucuk Merapi geser. Saiki iline lahar luwih akeh Prastawa kang nembe kok temoni banjur tulisen kanthi migunake 5W+1H ana
ndhuwur. Yen ana kang bisa aweh informasi bisa diwawancarai minangka
tumuju menyang perangane Kali Gendol isih ndhuwur (hulu). Kanthi mangkono, narasumber saka prastawa kang lumaku.

pengawasane marang Merapi kudu tahsah ditilekake awit sawayah-wayah bisa c. Nyusun data dadi pawarta
Data kang wis kok klumpukake banjur kok susun dadi pawarta kang jangkep. Dene
njeblug.*** urutane bisa diwiwiti saka unsur apa wae kang dirasa bisa kanggo pambukane
pawarta, banjur critakne unsur 5W+1H nganti purna.
Panyebar Semangat 23/2006
d. Menehi irah-irahan
Gladhen! Sawise dadi pawartane banjur golekna irah-irahan. Irah-irahane kuwi kudu bisa
1. Kawedharke pawarta ing ndhuwur miturut rumus 5 W + 1 H! narik kawigaten, dadi undering pawarta, lan migunakake tembung kang gampang
2. Sapa kang dadi narasumber saka pawarta AKTIVITASE GUNUNG MERAPI dimangerteni.
SAYA MUNDHAK?
3. Apa jenising pawarta AKTIVITASE GUNUNG MERAPI SAYA MUNDHAK? Page 3
4. Apa kang kok tindhakake sawise maca pawarta AKTIVITASE GUNUNG
MERAPI SAYA MUNDHAK?

4. Nulis Pawarta
Nulis kuwi ora angel, ora prelu ragad gedhe, ora prelu uga mbutuhake wektu kang

akeh. Nanging angel amarga ora gelem mujudake kang ana pamikire banjur didekake
kasunyatan kang awujud tulisan. Nah,sejatine yen pengin dadi penulis ora perlu susah-susah
mungcukup karep wae.

Peling PIWULANG 2
Tulisan pawarta iku lumrahe kapacak ana ariwarti, kalawarti. Perangan kang kudu gigatekake TEMBANG MACAPAT
nalika nulis pawarta: SERAT WEDHATAMA PUPUH PANGKUR

1. Nyritakake kedaden kang nembe kelakon Tembang macapat kalebu salah sijining karya
2. Isine pawarta pancen kelakon sastra Jawa ingkang adhiluhung. Mula kula lan
3. Migunake basa kang gampang dimangerteni panjenengan sedaya kudu tansah muji syukur marang
4. Migunake ukara kang padhet lan cetha Pangeran kang Mahakuwasa kanthi nglestarekake lan
ngrembakake kasusastran Jawa tembang macapat.
Gladhen!
Saiki coba sawangen ana sakupenging sekolahmu banjur gawenen pawarta karo kancamu Mula bukane tembang macapat kaserat ana
sakelompok! buku Mardawalagu anggitane R.Ng. Ranggawarsita,
“kasebut tembang macapat amarga, wacan kapisan
ngemot sekar ageng utawa tembang gedhe, kapindho
uga ngemot tembang gedhe, katelu ngemot tembang
tengahan, dene wacan kaping papat ngemot tembang alit utawa tembang macapat. Wacan
kasebut yen kasebutake kanthi runtut dadi maca salagu, maca rolagu, maca trilagu, lan maca
pat lagu. Dadi maca patlagu kang isine tembang Alit nganti saiki misuwur kanthi aran
tembang macapat.
Miturut Baoesastra Djawa anggitane Poerdarminta (1939:291) kaandarake yen
tembung macapat tegese tangga teparo ana ing padesan kang mubeng.Dene tembung
tembang macapat wiwit tinemu ana layang-layang anyar.Salah sijining serat kang
migunakake tembang macapat yaiku Serat Wedhatama anggitanipun KGPH Mangkunegara
IV.
Wedhatama saka tembung wedha lan tama. Wedha tegese piwulang dene tama
tegese utama.Dadi serat Wedhatama tegese wacan kang isine piwulang luhur kanggo
manungsa ana ing bebrayan agung.

Page 4

Ana ing serat iki ngamot limang jenising tembang macapat, sepisan pupuh Pangkur, 6. Nganalisis Pathokaning Tembang Pangkur
pupuh Sinom, pupuh Pocung, pupuh Gambuh, lan pupuh Kinanthi. Ana ing piwulangan Pituduh kagem guru:
kelas X para siswa bakal nyinaoni pupuh Pangkur lan pupuh Sinom saka tembang Para peserta didik didhawuhi nggoleki pathokaning tembang macapat pocung lan menehi
Wedhatama. alasane saka Pupuh Pangkur Serat Wedhatama.

Sekar Macapat Pangkur Laras PelogPathet Nem PELING :Tembang macapat kalebu genre puisi tradisional ana ing kasusastran Jawa.
Ana ing puisi tradisional nduweni paugeran/pathokan. Dene pathokaning tembang
35555533 macapat yaiku guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan.

Ming kar ming kur ing ang ka ra 1. Guru gatra yaiku cacahing gatra (baris) saben sapada
2. Guru lagu yaiku tibaning swara ana ing pungkasaning gatra.
3 5 5 56 1 1 1 2 3 3 21 3. Guru wilangan yaiku cacahing wanda (suku kata) saben sagatra.

A ka ra na ka re nan mar di si wi Serat Wedhatama
Anggitane KGPH Mangkunegara IV.
56111122
PUPUH IP A N G K U R
Si na wung res mi ning ki dung 01

1 6 5 5 5 5 45 Mingkar-mingkuring ukara, akarana karenan mardi siwi, sinawung resmining
kidung, sinuba sinukarta, mrih kretarta pakartining ilmu luhung,kang tumrap ing tanah
Si nu ba si nu kar ta
Jawa, agama ageming aji.
3 5 5 56 1 1 1 1 1 2 3 3 02

Mrih kre tar ta pa kar ti ning ngil mu luhung Jinejer ing Weddhatama, mrih tan kemba kembenganing pambudi,mangka nadyan tuwa
pikun, yen tan mikani rasa, yekti sepi sepa lir sepah asamun,samasane pakumpulan, gonyak-
61111111
ganyuk nglelingsemi.
Kang tum rap ing ta nah Ja wa 03

1 2 3 1 2 3 3 21 Nggugu karsane priyangga, nora nganggo peparah lamun angling,lumuh ingaran balilu, uger
guru aleman, nanging janma ingkang wus waspadeng semu, sinamun samudana, sesadoning
A ga ma a ge ming a ji
adu manis .
5. Nembangake Tembang Pangkur
Pituduh kagem guru: Page 5

Para peserta didik didhawuhi mirengake tuladha tembang macapat ing ndhuwur banjur
nirokake tembang kasebut.

04 10
Si pengung nora nglegewa, sangsayarda denira cacariwis, ngandhar-andhar Marma ing sabisa-bisa, babasane muriha tyas basuki, puruitaa kang patut, lan traping
angendukur, kandhane nora kaprah, saya elok alangka longkangipun, si wasis waskitha angganira, Ana uga angger ugering kaprabun, abon aboning panembah, kang kambah ing

ngalah, ngalingi marang sipingging. siang ratri.
05 11

Mangkono ilmu kang nyata, sanyatane mung we reseping ati,bungah ingaran cubluk, Iku kaki takokena, marang para sarjana kang martapi, mring tapaking tepa tulus, kawawa
sukeng tyas yen den ina, nora kaya si punggung anggung gumunggung, ugungan sadina nahen hawa, Wruhanira mungguh sanjataning ngelmu, tan mesthi neng janma wreda, tuwin

dina, aja mangkono wong urip. muda sudra kaki.
06 12

Uripa sapisan rusak, nora mulur nalare ting saluwir, kadi ta guwa kang sirung, sinerang ing Sapantuk wahyuning Allah, gya dumilah mangulah ngelmu bangkit, bangkit mikat reh
maruta, gumarenggeng anggereng anggung gumrunggung, pindha padhane si mudha, mangukut, kukutaning Jiwangga, Yen mangkono kena sinebut wong sepuh, liring sepuh
prandene paksa kumaki.
07 sepi hawa, awas roroning ngatunggil.
13
Kikisane mung sapala, palayune ngendelken yayah wibi, bangkit tur bangsaning luhur, lah
iya ingkang rama, balik sira sarawungan bae durung, mring atining tata krama, nggon- Tan samar pamoring Sukma, sinukma ya winahya ing ngasepi, sinimpen telenging kalbu,
anggon agama suci. Pambukaning waana, tarlen saking liyep layaping ngaluyup, pindha pesating supena,
08 sumusuping rasa jati.
Socaning jiwangganira, jer katara lamun pocapan pasthi, lumuh asor kudu unggul, 14
Sajatine kang mangkono, wus kakenan nugrahaning Hyang Widi, bali alaming
sumengah sesongaran,yen mangkono kena ingaran katungkul, karem ing reh kaprawiran,
nora enak iku kaki. ngasuwung, tan karem karamean, ingkang sipat wisesa winisesa wus, mulih mula mulanira,
09 mulane wong anom sami.
Kapethik saka: Serat Wedhatama
Kekerane ngelmu karang, kakarangan saking bangsaning gaib, iku boreh paminipun, tan
rumasuk ing jasad, amung aneng sajabaning daging kulup, Yen kapengkok pancabaya, 7. Nganalisis Serat Wedhatama
Pituduh kagem guru:
ubayane mbalenjani Para siswa didhawuhi nggoleki tembung-tembung kang anyar saka tembang Pangkur
banjur negesi tembung-tembung kasebut.

Page 6

No. Tembung anyar Tegese PIWULANG 3
1. TEKS DESKRIPTIF RUMAH ADAT JAWA
2.
3. A. Wacana Diskripsi
4. Tembung deskripsi asale saka basa Latin yaiku descripcere kang tegese nulis utawa
5.
njlentrehake sakwijining bab/perkara.
8. Nemtokake Piwulang Luhur Sajroning Tembang Macapat Pangkur Wacana deskripsi yaiku wacana kang nggambarake objek kanthi tujuan supaya
Pituduh kagem guru:
Para peserta didik didhawuhi nemtokake pitutur luhur utawa nilai-nilai luhur wong kang maca ngrasa kaya nyawang dhewe objek kang digambarake. Deskripsi uga duwe
kang ana ing sajroning Serat Wedhatama Pupuh Pangkur teges perincian utawa gambaran.Mrinci tegese gambarake perkara tartamtu.

Serat Wedhatama anggitanipun KGPH Mangkunegara IV kebak pitutur luhur Carane nulis deskripsi, siswa ngamati (ngemati kanthi premati) objek kang
kang bisa kanggo dhasar tumindak ing bebarayan agung. Coba sebutna pitutur apa kang didadekake sumber tulisan.Objek sing dirinci/digambarake bisa samubarang;
bisa kok jupuk saka Serat kasebut? prastawa,pawongan, kawanan, tanduran, lingkungan, alam, lsp.
a. ………………………………………………………………………………
b. ……………………………………………………………………………… Deskripsi kang adhedhasar pengamatan kalebu rincian/gambaran
c. ……………………………………………………………………………… kasunyatan.Gambaran kasunyatan iki mratelakake yen pawongan, panggonan, kewan,
d. ……………………………………………………………………………… prastawa, barang, lsp Bisa digambarake/dirinci kanthi trep kaya kahanan sing saknyatane.
e. ……………………………………………………………………………… Tuladha deskripsi
f. ………………………………………………………………………………
g. ………………………………………………………………………………  Deskripsi barang umpamane bisa njlentrhake warna, model, wujude lsp
h. ………………………………………………………………………………  Deskripsi pawongan umpamane bisa njlentrehake praupane, dedege, wateke lsp.
i.
Wacan deskripsi tumrap barang bisa ditulis kanthi landhesan ngamati utawa
ngrungokake.tuladhane Saka ngrungokake siaran langsung pertandhingan bal-balan lewat
radhio siswa bisa nulis wacan deskripsi kang nggambarake kahanane pertandhingan.

Titikane wacana deskripsi
1. Nggambarke samubarang
2. Nggunakake panca indra (pandeleng, pangrasa, pangrungu, pangganda, lan

pangecap).
3. Bisa ngajak pamaca kaya-kaya pamaca bisa ndeleng dhewe, ngrasa dhewe,krungu

dhewe,ngambu/ngganda dhewe,lan ngecap dhewe.

Page 7

Urut-urutane nulis wacana deskripsi nduwèni ruangan jembar tanpa sekat-sekat, lan ana saka guru papat aneng tengah kang dadi
1. Nemtokake underaning perkara (tema)
2. Ngumpulake katrangan kanthi njinggleni bab kanga rep ditulis. payangga. Pendhapa kuwi dipigunakaké kanggo nampa tamu utawa ruang dolanan bocah-
3. Nyathet perangan-perangan bab kanthi tlesih.
4. Nulis kasile njingglengi mau kanthi urut, cetha, urip,lan nggunakake tembung- bocah lan papan kanggo santai kulawarga. Bagean pendhapa biasane uga diapit dening

tembung kang trep. wangunan kang diarani kuncung. Aneng bagéan dalem minangka bagéan jero omah kang
5. Naliti lan mbenerake ukara supaya dadi karangan kang becik.
dadi pusate saka omah joglo iku
1. Mangerteni Teks Deskripsi bab Rumah Adat Jawa
Maca Batin arupa senthong utawa kamar.
Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi maca batin tuladha teks deskripsi bab rumah adat Jawa kang ana ing Senthong mau ana kang diarani
ngisor iki kanthi temenan.
senthong kiwa, senthong tengah
Wacanen jroning batin wacan ing ngisor iki!
Omah Joglo lan senthong tengen kang

Omah adat Jawa sing umum dikenal yaiku omah utawa wangunan sing duwé duweni kagungan dhewe-
gaya arsitektur joglo. Joglo kuwi kalebu wangunan utama saka omah tradisional Jawa
tengah. Para jalwestri jaman ndhisik nduweni penganggep yaiku para kadang konang ora dhewe. Saliyane dalem uga ana
gampang nduweni omah joglo amarga kuwi khusus kanggo kaum terhormat kaya dene
Bangsawan, priyagung, maharaja lan Pangeran. Omah joglo kuwi werna-werna jenise ana kang diarani Gandhok lan
joglo lawakan, joglo sinom, joglo jompongan, joglo pangrawit, joglo mangkurat, joglo
hageng, joglo semar tinandhu, lan saliyane. Omah Joglo duwèni ciri kang khas yaiku pawon. Gandhok iki
payone kang dhuwur lan wujude bujur sangkar. Ing jaman saiki wis arang banget
ditemokaké omah wangun joglo. dipigunakake kanggo nyimpen perabot masak. Ciri-ciri wangunan joglo yakuwi bagéan

Biasané omah joglo iku ana gebyogé kanggo pepaès. Omah Joglo dumadi saka rong payon pendhapané dhuwur kaya gunung. Perangan payon yakuwi ana empyak, memolo,
pérangan utama yakuwi Pendhap lan dalem. Bagéan pendhapa arupa bagéan ngarep sing
kili, bahu danyang, untu cakil, gendheng, wuwung, lan talang. Yen perangan dhasar ing

sajroning omah joglo diarani jogan, ing antarane ana jobin lan umpak kang warnane

cemeng.

Umah joglo sing isih lengkap lan nduwé nilai-nilai budaya Jawa yeku sing nduwé 3

wangunan, saka ngarep ana pendhapa sing diapit 2 wangunan liya sing rada cilik lan

posisiné rada neng arepan wangunan pendhapa kang jenenge kuncung mau. Bagian tengah

ana pringgitan, lan yen lumebu ing mburi dhéwé ana dalem.

2. Nemtokake Pokok-pokok Isine Wacana
Pituduh Kagem guru:
Para siswa didhawuhi nemtokake pokok-pokok isine kang ana ing sajroning wacan “Omah
Joglo”.

Page 8

Sawise wacan “Omah joglo” kowaca, coba saiki tulisen pokok-pokok isine saben paragraf lumakuweng : lumaku + ing
wacan kasebut!
a. ..................................................................................................................................... maharsi : maha + arsi
b. .....................................................................................................................................
c. ..................................................................................................................................... nateng : nata + ing
d. .....................................................................................................................................
e. .................................................................................................................................... b. Tembung saroja

Tembung Saroja yaiku tembung rangkep, maksudipun tembung kalih ingkang tegesipun

sami dipunangge sesarengan.

Tuladha

abang branang

3. Nggawe Pitakonan Adhedhasar Isine Wacana babak belur
Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi nggawe 5 pitakonan adhedhasar isi wacan “omah joglo”. esuk sore
Sawise kowaca batin wacan kanthi irah-irahan “Omah joglo”, mesthine kowe wis ngerti apa
isine wacan kasebut. Coba saiki gawea 5 pitakonan adhedhasar isine wacan kasebut. raja pati
Tuladha: Omah joglo kalebu omah saka tlatah?
Garapen kaya tuladhane! rai gedheg
a. ..........................................................................................................
b. ........................................................................................................... Pituduh kagem guru:
c. ..........................................................................................................
d. .......................................................................................................... Para siswa didhawuhi nggoleki tembung kang kalebu tembung saroja, lan tembung kang
e. .........................................................................................................
kalebu tembung garba saka wacan “Omah joglo”.

Sawise kosinaoni bab tembung garba lan tembung saroja, mesthine kowe wis ngerti

tuladhane tembung-tembung kasebut. Coba saiki goleka tembung kang kalebu tembung

garba lan kalebu tembung saroja saka wacan “Omah joglo”!

No Tembung saroja Tembung garba

1.

4. Kawruh Basa 2.

a. Tembung garba 3.

Tembung garba yaiku tembung loro utawi luwih sing digandheng dadi siji. 4.

Tuladha 5.

Aglis : age + gelis

kadya : kadi + kaya

Page 9

5. Nemtokake Nilai-Nilai kang ana ing Sajroning Wacan 7. Nginterpretasi makna
Pituduh kagem guru: Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi nemtokake nilai-nilai kang ana ing sajroning wacan “Omah Para siswa didhawuhi goleti makna sing kakandhut ing sajroning wacan “Omah Joglo”
Joglo”. Coba saiki goleti makna sing kakandhut ing sajroning wacan “Omah joglo” kanthi
Sawise kowaca wacan “Omah joglo”, coba saiki aturna nilai-nilai apa wae kang persepsi dheweh-dhewe!
kakandhut ing sajroning wacan kasebut!
a. ............................................................................................................ 8. Menehi Panemu utawa Tanggepan Isine Wacan
b. ........................................................................................................... Pituduh kagem guru:
c. ........................................................................................................... Guru ngarah-arah siswa supaya nggatekake wacan “Omah joglo”. Para siswa diajak
d. ........................................................................................................... nindakake kegiyatan namatake, nakokake, ngumpulake informasi, ngasosiasi lan
e. ............................................................................................................ ngandharake panemune marang wacan “omah joglo” kanthi tumemen.
Tindakna kegiyatan-kegiyatan ing ngisor iki kanthi temenan!
6. Dhiskusekake Nilai-nilai kang ana ing Sajroning Wacana karo Kahanan 1. Gatekna wacan “omah joglo” kang wis tau disinaoni!
Masyarakat 2. Menawa ana kang durung komangerteni bab isine wacan kasebut, nyuwuna pirsa
Pituduh kagem guru: marang bapak utawa ibu guru!
Para siswa didhawuhi nggawe klompok karo kancane wong loro. Saben kelompok 3. Tulisen bab-bab wigati kang diandharake marang bapak utawa ibu guru kang
didhawuhi ngrembug bab gegayutane nilai-nilai kang ana ing sajroning wacan “Omah gegayutan karo isine wacan kasebut!
joglo” karo kahanan masarakat saiki. 4. Dhiskusekna bareng kanca sekelasmu saperlu nganalisis panemu utawa tanggapan
bab wacan kasebut!
Ing gladhen sadurunge, kowe wis nemtokake nilai-nilai kang ana ing sajroning 5. Salah siji siswa maju neng ngarep kelas saprelu ngandharake hasil dhiskusi bab
wacan “Omah jogglo”. Saiki, dhiskusekna karo kancamu wong loro bab gayutane nilai- panemu utawa tanggapan bab wacan “omah joglo”!
nilai kang ana ing sajroning wacan mau karo kahanan masarakat saiki! Rembuken kanthi
rukun, banjur tulisen asile ing papan panggonan kang wis cicawisake ing ngisor iki! 9. Nanggepi Isine wacan
a. ............................................................................................................ Pituduh kagem guru:
b. ............................................................................................................ Para siswa didhawuhi maju siji-siji neng ngarep kelas saprelu nanggepi isine wacan “
c. ........................................................................................................... Omah joglo”. Guru nimbali siswa kanthi acak.
d. ............................................................................................................
Page 10

Ayo padha menehi tanggepan! Coba saiki wenehana tanggepanmu bab isine wacan PIWULANG 4
“Omah joglo.”! kowe bisa menehi panyaru utawa pamrayoga. Gunakna basa kang becik CERITA CEKAK
lan gampang dimangerteni.
A. Nganalisis Cerkak
10.Nyritakake ulang wacan Pituduh kagem guru
Pitudhuh kagem guru Guru ngarahake siswa supaya nggatekake artikel kanthi irah irahan “Ora Bersyukur”
Guru ndhawuhi Para siswa maju siji-siji nyritakake ulang wacana bab omah adat jawa siswa banjur ndiskusikake karo kancane bab isine artikel tersebut. Umpamane kepiye
lan gunakna basa kang becik. carane nuduhake rasa bangga marang kasusastran Jawa kang maneka warna utawa
piweling apa sing bias dijupuk saka artikel kasebut. Siswa nindhakake tugas kasebut
Sawise kowaca wacan “Omah joglo”, coba saiki Para siswa maju siji-siiji nyritakake kanthi kagiyatan ing ngisor iki.
ulang wacan bab Omah joglo kang uis diwaca mau kanthi basa kang becik Peling
Crita cekak (cerkak) iku karangan gancaran kang cekak, ora luwih saka 10.000
11.Nanggapi pencritaan tembung.Kira-kira 3 nganti 10 kaca.
Pitudhuh kagem guru Amarga cerkak kalebu karya sastra, mula ing sajroning cerkak ana unsur unsur
Guru ndhawuhi Para siswa siji-siji kango nanggepi kasil crita sing dijlentrehake kancane pandhapuke. Unsur unsur cerkak kasebut kabedakake dadi unsur intrinsik (unsure ing
bab omah joglo. jero) lan unsure ekstrinsik (unsur ing jaba).
Unsur ekstrinsik yaiku unsur kang mbangun cerkak saka sanjabane cerkak. Kang
Mesthine, kanca-kanca liyane uga nduwe tanggepan kang beda beda. Sakwise menehi mangaribawani (mempengaruhi) dianggite sawijining novel saka unsure ekstrinsike iku
tanggepan kasile kancane, kanca-kanca liyane uga kena menehi tanggepan babagan antarane:
panemumu mau. a) Agama
b) Ekonomi
JOGLO OMAH c) Sosial
d) Pendhidhikan lan
JAWA e) Budaya
Unsur instrinsik yaiku tema, paraga, atak, latar/setting, sudut pandang, basa,

alur/plot, lan amanat
a. Tema: ide/ pokok pikiran.

Page 11

Tema yaiku idhe/gagasan baku kang dadi undrane perkara crita. Tuladha 2) Alur mundur (regresif) yaiku alur sing nggambarake kahanansaiki, diterusake
kamanungsan, kabudayan, kasusilan, sesrawungan, katresnan lan sapanunggalane ngandarake kahanan sing kapungkur
b. Paraga
Paraga, yaiku pelaku kang mbangun crita utawa wong kang dicritakake. Paraga ing 3) Alur campuran
crita nduweni watak dhewe-dhewe kanggo mbedakake siji lan liyane. Paraga h. Amanat
kaperang dadi 3 :
1) Paraga utama sing uga dijenengi protagonis Amanat yaiku piweling utawa piwulang luhur kang kapundhut ing sajroning crita,
2) Paraga mungsuh sing uga dijenengi antagonis kanga arep diwenehake pangripta marang pamaca.
3) Paraga tambahan sing uga dijenengi tritagonis
c. Watak 1. Maca Batin
Watak, yaiku tandha-tandha fisik dhuwur, lemu, pesek, cendhek, lsp) lan tandha-
tandha nonfisik kang diduweni paraga (galak, sumeh, grapyak, pinter/bodho, lsp.) Pituduh siswa didhawuhi maca batin tuladha kutipan teks cerkak Basa Jawa ing ngisor
d. Latar/setting iki kanthi tumemen
Setting utawa latar yaiku papan, swasana, lan wektu dumadine crita. Papan iki bisa Wacanen jroning batin cerkak ing ngisor iki!
ana ing pasar,dalan sawah, kantor, lan sapanunggalane. Wondene wektu iku ana
awan, sore, bengi, esuk. Gara – gara Warisan
e. Sudut pandang
Sudut pandang yaiku posisine pangripta ing crita utawa carane pangripta nyritakake “Sejatine aku ora kepenak yen terus – terusan cecongkrahan marang kang Narto, sing
isine crita. Pangripta bias dadi tokoh ing crita kuwi, uga bisa dadi pengamat wae ing ora liya tunggal mbarepku dhewe. Nanging aku ya ora salah, sapa wonge sing ora lara
njaba crita. atine yen hak e di kroyok dening wong liya?” Mangkono celathune Marni sajroning ati.
f. Basa Dheweke isih durung bisa narima tumindake kakange sing ngrebut hak e. Banda donya
Basa yaiku gegayutan karo gaya basa kang digunakake pangripta ing crita kang ditinggal dening wong tua wis salumrahe di endum rata marang kabeh tunggal.
g. Alur/plot Nanging yen iki ora, Narto sing rumangsa mbarep tur anak lanang dhewe mulane kabeh
Alur yaiku urut urutane kedadean ing crit. Bakune crita saka wiwitan nganti teka warisan wong tuane didhaku duweke dhewe.
pungkasan (perkenalan, konflik, penyelesaian). Alur kaperang dadi 3 : Pancen keluargane almarhum mbah Paijo iku bisa diarani keluarga kang sedhengan.Apa
1) Alur maju (progresif) yaiku alur sing nyeitakake utawa ngambarake kahanan – apane sarwa kacukupan ora kurang ora luwih. Kabeh kuwi awit saka setiti lan tekune
mbah Paijo anggone sengkut makarya, mulane bisa nyukupi kebutuhan keluargane,
saiki kanthi sateruse ngingoni anak bojo. Mbah paijo uga sregep ing sesrawungan karo tangga
teparo.Menawa duwe turahan rejeki uga ora eman anggoni nyiprati rejeki marang
tanggane.Mulane mbah Paijo didadekna sesepuh ing dhusune.
Putrane mbah Paijo telu. Sing mbarep lanang jenenge Narto, nomer loro wadon
jenenge Marni, lan sing ragil ya wadon jenenge Narti. Tetelune wis mentas kabeh, uga
wis padha omah-omah kabeh. Mbah Paijo anggone ndhidhik anak-anake bisa diarani
keras.Menawa anak-anake duweni salah mbah Paijo ora eman anggone menehi ukuman
kang trep. Mbah Paijo uga ora nate nguja panjaluke anak-anake. Menawa dianggep ora
perlu, mbah Paijo wis mesthi ora nuruti panjalukane anak-anake.

Page 12

“Le, nduk, aja sepisan-pisana kowe “Kowe mbiyen rak ya wis diparingi Sapi cacah loro rikala arep omah – omah karo
tumindak goroh marang sesama, yen bojomu ta? Genea isih kurang anggone nampa paringane Bapak. Lan gendhuk Narti uga
kowe ora kepingin nemahi wis ditumbaske sepedha motor anyar, apa ya isih kurang?” Narto nambahi saurane karo
cilaka!”.Ukara iku tansah dadi rada banter maneh.Sajake dheweke rumangsa menangan dhewe.
pangeling-eling marang anak-anake “Uwis ya ngger, aja diterusake padudon iki.Bisa padha bubrah anggonmu tetunggalan
sadurunge mbah Paijo tinimbalan mengko”. Ibune sing ora liya bojone almarhum Mbah Paijo melu ngendikan kanthi
dening Gusti kang akarya jagad. Mbah nangis banter.
Paijo iku kalebu wong kang pinunjul. “Mboten mbok, kula tetep mboten trima.kula kepingin kabeh iki di andum rata. Putrane
Kabeh omongane digugu dening akeh bapak iku telu, ora mung kang Narto thok sing serakah iki. Kula lan gendhuk Narti uga
wong ing sakitare. Nanging sing anake bapak, wis sakmesthine uga oleh bagian”.
diemani ora dawa umure. Dheweke
murud ing kasedan jati amarga “Sampun kakang, mbakyu hu . .hu . . hu. Aku bisa nampa yen ora oleh jatah, nanging
nandang gerah rada suwe. Ora mung aku ora trima menawa paseduluran iki bubrah”. Sing ragil uga melu nangis, mangerteni
bojo lan putra wayahe sing rumangsa tumindak kakang lan mbakyune sing padha kaya bocah cilik. Kaya Asu sing padha
kelangan, nanging uga para tangga teparo sing nganggep mbah Paijo iku dadi sesepuhe rebutan balung.
dhusun. Sayange maneh, anak-anake malah padha cecongkrahan rebutan warisan sing “Yen kang Narto panggah ora gelem ngandum, luwung aku medhot paseduluran iki.
kudune padha nandang sungkawa. Ora ana gunane aku nduweni tunggal sing malak”. Marni nimpali maneh kanthi rasa
“Kang, kudune warisan iki di endum rata marang kabeh tunggal.Ora malah kok dhaku anyel, nesu, muntab marang tunggal mbarepe kuwi.Sakbanjure kuwi dheweke langsung
dhewe!” mangkono ujare Marni nganyaki rembugan. lunga klepat tanpa gunem.
“Oalah gusti, lelakon kok kados mekaten.Kirang menapa anggen kula ndhidhik putra-
“Ora, aku iki anak mbarep lan aku uga anak sing lanang dhewe. Wis sakmesthine yen putra menika?Ngantos nemahi panandang kang awrat menika.Hu . . hu ..hu”. Garwane
warisan iki dadi duwekku”.Saurane Narto karo rada kasar. almarhum mbah Paijo banjur njlomprong, nangis ora uwis-uwis mikirake anak-anake
“Uwis ta kangmas, mbakyu.Kabeh iki ora perlu didadekna barang rebutan. Kudune sing padha congkrahan amung gara-gara warisan.
awake dhewe iki ngerti empan papan. Bapak nembe mawon kapundhut dening Gusti Dina kuwi seminggu pas anggone mbah Paijo ninggalake anak bojo ing alam donya
kok, malah padudon masalah warisan”.Narti melu nyloroh pacelathone tunggal- iki.Nanging Marni uga urung katon ing omah kuwi.Kamangka bengi kuwi arep ana
tunggale. slametan mitung dinani sedanipun mbah Paijo. Narti wis wiwit nggresah lan takon ing
sajroning batine dhewe, “Njur neng ngendi mbakyu Marni iki, nganti mitung dinani
Wis dadi adate wong Jawa jaman mbiyen menawa sing nduweni hak nampa warisan almarhum bapak kog durung katon. Apa pancen atine isih durung bisa nampa marang
iku anak pambarep lan anak lanang. Anak wadon iku amung oleh jatah menawa anak tumindake kang Narto?”
pambarep gelem andum bagian.Nanging ora jamak lumrahe yen budaya kuwi isih di Ing papan liya, Marni isih mangkel marang kakange. Atine wis kadhung lara pindha sega
anggo ing jaman saiki. Saiki jamane emansipasi, kabeh nduweni hak kang padha mulane wis owah dadi bubur.
pratelan mau wis ora trep ing jaman saiki. “Pancen kebangeten tenan kang Narto kae, ora jamak lumrahe duwe tunggal kok
malakke ora jamak.Uthil methithil, uga kasar marang Ibu lan tunggal”.Ora ngertia ujug-
“Mbiyen, rikala bapak tasih gesang nate meling menyang aku menawa mbesuk sing ujug Marni dikagetake tekane adhine wedok, Narti.
dikon ngrumat warisane bapak iku aku. Ya pomahan, kebon, lan kabeh tinggalane
bapak iku dipasrahake marang aku dadi ora salah menawa kabeh iki dadi duwekku”. “Oalah mbakyu, ngerti yen bengi iki arep mitung dinani sedane Bapak kok malah ora
Saurane Narto karo rada goroh. ngetok babar blas. Apa mbakyu isih durung trima marang kang Narto?”Guneme Narti
“Aku ora percaya kang, putrane bapak iku iku ora mung kang Narto thok.Aku lan gewe kaget mbakyune.
gendhuk narti iki uga nduweni hak kanggo nampa warisan iki”.Marni isih urung bisa “Aku ora bakal nemoni maneh tunggal kang wis nglarani ati.Dak sidakna umure ora
narima. dawa”.Marni semaur kanthi gregeten.

Page 13

“Gusti Allah, mbakyu. Eling mbakyu, ora apik ngendikan kaya mangkono marang
tunggale dhewe.Arepa piye wae kang Narto iku tetep tunggale dhewe. Mara gage
nyuwun pangapura marang Gusti, uga nyuwun muga-muga kang Narto enggal diparingi Sawise kowaca batin cerkak kanthi irah irahan “Gara-gara Warisan”
sadar dening Gusti. Banjur saiki ayo enggal menyang omah, ngesakake ibu dhewekan mesthine kowe wis ngerti apa isine crita kasebut. Coba saiki gaweya 10
anggone nyiapake slametan kanggo mengko bengi”. Narti mangsuli supatane pitakonan adhedhasar isine cerkak kasebut.
mbakyune mau kanthi sabar. Tuladha :Sapa kang nyebabake sakbehing perkara ing cerita mau?
Ora wetara suwe bocah loro mau tekan omahe Ibune, nanging endah kaya ngapa Garapen kaya tuladhane!
kagete mbareng tekan panggonan kang dituju. Ing omah kono wis akeh wong padha
ngumpul, ana sing ngurus piranti layon, uga ana sing usung-usung kursi. a. ……………………………………………………………………...........
“Gusti allah, ana apa kae nduk ing ngomah? Kok rame temen wong padha ngumpul?” b. …………………………………………………………………………...
pitakone Marni marang adhine. c. …………………………………………………………………...............
“Duka mbakyu, aku mangkat mau ora ana apa-apa kok”.Saurane adhine. d. …………………………………………………………………………..
“Pak, wonten menapa menika kok tiyang sami ngempal ing griyanipun Ibu kula?” e. ……………………………………………………………………...........
pitakone Narti marang sawijining tiyang kang wira-wiri ing sakitar omahe ibune. f. ………………………………………………………………...................
“Lho, dhik Narti ki kepiye ta?Kok malah durung reti.Kae kang Narto seda, lagi wae g. ……………………………………………………………………….......
kecelakaan ing dalan nalika bali tuku piranti kanggo mitung dinani almarhum mbah h. …………………………………………………………………………..
Paijo”. “Hehh….!!!, saestu pak?” bocah loro semaur bareng kanthi kaget. Banjur i. …......……………………………………………………………….......
bocah loro kuwi mlayu ana njero omah. j. …………………………………………………………………………..
“Kang Narto, paringana ngapura kula. Hu ..hu ..hu. Kula mboten nggadhahi niatan
kangge nyupatani kakang”.Marni bengok seru kanthi ora bisa nahan eluh tumetes ing Garapan Omah
pipine.
“Sampun mbakyu, pancen menika sampun dados garising kang kuwasa”.Adhine Ing piwulang sakdurunge, kowe wis gladhen nggawe pitakonan bab isine cerkak
ngelingake marang mbakyune. basa Jawa kanthi irah-irahan “ Gara-gara Warisan”. Saiki kanggo gladhi
Ora ana paedahe menawa cecongkrahan iku ditindakake.Apa maneh marang tunggal pemahamanmu bab isine crita kasebut, tindakna prentah-prentah ngisor iki kanthi
dhewe, lan amung gara-gara rebutan warisan. Wusana padha nemoni bilahi ing tembe. mandhiri !
1) Ijol-ijolna pitakonan sing wis kogawe mau karo kancamu sekelas!
Heri Purnomo, 2011 2) Wangsulana pitakonan sing wis digawe kancamu mau kanthi bener!
***

2. Nggawe Pitakonan Adhedasar Isine Cerkak

Pituduh kagem guru :
Para siswa didhawuhi nggawe 10 pitakonan adhedhasar cerkak “Gara-gara Warisan”

Page 14

3. Nganalisis Unsur-unsur pembangun teks Sakwise kowaca cerkak “Gara-gara Warisan” coba saiki aturna nilai-nilai
luhur apa wae kang kakandhut ing sajroning cerkak kasebut kanthi kritis!
Pituduh kagem guru : Garapen ing papan kang wis disedyakake!
Para siswa didhawuhi nganalisis unsure-unsu intrinsik kang ana ing sajroning crita
cerkak “Gara-gara Warisan”. a. ………………………………………………………………………
b. ………………………………………………………………………
Ayo gladhen nganalisis unsur-unsur intrinsik kang ana sajroning cerkak c. ………………………………………………………………………
“Gara-gara Warisan” kanthi ngisi tabel ing ngisor iki! Dhiskusekna karo d. ………………………………………………………………………
kelompokmu! e. …………………………………………………………………………

No Unsur Intrinsik Wangsulan 5. Nggayutake Pitutur Luhur Ing Sajroning Cerkak karo Kahanan Masyarakat

1 Tema Pituduh Kagem Guru :
2 Paraga Para siswa didhawuhi nggayotake pitutur utawa nilai-nilai luhur kang ana ing sajroning
3 Watak cerkak “Gara-gara Warisan” karo kahanan masyarakat saiki.
4 Latar/setting Ing gladhen sakdurunge, para siswa nemtokake pitutur utawa nilai-nilai kang ana ing
5 Sudut Pandang sajroning cerkak. Saiki gayutna pitutur utawa nilai-nilai kang ana ing sajroning cerkak
6 Basa mau karo kahanan masyarakat saiki!gatekna tulahane!
7 Alur a) …………………………………………………………………………………….
8 Amanat b) …………………………………………………………………………………….
c) …………………………………………………………………………………….
4. Nemtokake Nilai-Nilai ing sajroning Cerkak d) …………………………………………………………………………………….
e) …………………………………………………………………………………….
Pituduh kageem guru :
Para siswa didhawuhi nemokake pittur luhur utawa nilai-nilai luhur kang ana ing
sajroning cerkak kanthi irah irahan“Gara-gara Warisan”.

Page 15

Uji Kompetensi d. Artagonis
e. Sastragnis
A. Wenehna tandha ping (x) ing aksara a, b, c, d utawa e kag koanggep 5. Dene paraga kang dadi lakon crita utawa pameran utama diarani …
wangsulan palng bener! a. Sastragonis
1. Wong kang nulis cerkak diarani ….. b. Artagonis
a. Pengarang c. Tritagonis
b. Arkais d. Antagonis
c. Novel e. Protagonist
d. Penulis 6. Gambaran papan kadadean, wektu lan swasana uga diarani …..
e. Filatelis a. Latar
2. Sing ngarang cerkak “Gara-gara Warisan” yaiku... b. Blocking
a. Suparta Brata c. Alayar
b. Nur Hidayanti d. Kelir
c. Supardi Djoko Damono e. babak
d. Heri Purnomo 7. Ing ngisor iki sing ora klebu unsure intrinsik cerkak, yaiku ……
e. Ki Narto Sabdo a. Tema
3. Kang mangaribawani (mempengaruhi) dianggite sawijning cerkak saka unsure b. Amanat
ekstrinsik iku antarane kaya ing ngisor iki kejaba……. c. Paraga
a. Paraga d. Agama
b. Ekonomi e. Alur
c. Agama 8. Tandha tandha fisik lan tandha non fisik kang diduweni paraga biasa diarani...
d. Sosial a. Watak
e. Pendhidhikan b. Latar
4. Paraga iku kaperang dadi 3 dene paraga mungsuh iku uga diarani… c. Basa
a. Antagonis d. Amanat
b. Protagonist e. Sudut Pandang
c. Tritagonis
Page 16

9. Alur kang nyeritakake utawa nggambarake kahanan saiki kanthi sakteruse PIWULANGAN 5
yaiku alur…. SINAU AKSARA JAWA
a. Campuran SANDHANGAN MANDA SWARA
b. Maju
c. Mundur A. Sejarah Aksara Jawa
d. Alur/plot Carita Aji Saka iku nyritakaké Aji Saka
e. Kabeh wangsulan bener
saka India sing mara ing Tanah Jawa. Banjur Aji
10. Posisine pangaripta ing crita utawa carane pangripta nyeritakae isine crita Saka ngarang urutan aksara kaya mengkéné
yaiku… kanggo mèngeti rong panakawané sing setya
a. Amanat nganti pati: Dora lan Sembada. Loroné mati
b. Basa amerga ora bisa mbuktèkaké dhawuhé sang ratu.
c. Latar Mula Aji Saka banjur nyiptakaké aksara
d. Sudut pandang Hanacaraka supaya bisa kanggo nulis layang.
e. Tema
Aksara Hanacaraka jenenge dijupuk saka
B. Garapen manut prentahe! urutan limang aksara wiwitan iki sing uniné “hana caraka“. Urutan dhasar aksara
1. Tulisen apa wae kang kalebu unsur intrinsik cerkak! Jawa nglegena iki cacahé ana rongpuluh lan nglambangaké kabèh foném basa Jawa.
2. Tulisen apa wae kang kalebu unsure ekstrinsik cerkak! Ing bab iki siswa bakal sinau sandhangan manda swara kang ana ing aksara Jawa.
3. Tulisen tanggepanmu marang isine cerkak kasebut!
4. Coba sebutna paraga kang ana ing cerkak ing dhuwur, uga sebutna 1. SandhanganManda Swara “ng” (……=….: cecak )
watak/karakter saben paraga mau!
5. Sebutna telu wae irah irahan cerkak sing kongerteni!

Page 17

Tuladha kanggo nulis tembung : 3. Sandhangan Manda Swara “h” ( ……..h : wignyan )
Kacang :kc=larang : lr=kunang : kun=
Kembang :kemB=jenang : jen=anteng : anTe=

2. Sandhangan Manda Swara “r” (………./…..: layar )

Tuladha kanggo nulis tembung : wegah : wegh
Gajah :gjh wadhah : wdh

omah :[aomhpejah :pejhlemah :2mh

Tuladha kanggo nulis tembung :

Melar :mel/ seger : sege/ kurma : ku/m

amarga :a m/g sarta : s/t lemper : 2mPe/

Page 18

B. Teks ing ngisor iki wacanen banjur salinana nganggo aksara latin ! rmMn.skWi[sSbvuficmPu/,dukunPez[nTnZfniprsepuhput]ik=pini
Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi maca aksara ing ngisor iki banjur salinana nanggo aksara jiamBksijivirmMic[lonPez[nTn,pu=ksS[nNrmlnHibu[n.rm
latin.
Pu=sirmMnNulininFkK[kacrpechp[m/o.cr[n,knDip]tlsi=aisib
?anDudukHnDudham]ih2sTri[nbufyjwai=bbHffTtcrpez[nT
nNn\ vu,bvu[nficu/r[k[fni=rm[nk=[gowufutum]pC[lonPez[nTnPu

?slhsiji[naftTtcrpez[nTnNn\yaikusirmMnC[lonPez[nTn\, t]isi=musLim\[f[nsliy[ncukupK=[goraupZnTibvu[nae[nTk\,[y
skFuru=[zacrsirmMnC[lonPez[nTnPut]i,sefinskFuru=[z,si=fu[wg
[wwisHutusSnPrg[go[lkBvusumBe/pitu.sumBe/pituautwtukPi nKenDiwi[sKo[q=obvJu/ficekelBx=[fni=rmlnHibu[n,kenDifitibkK[k
tumaubiswujufSenD=autwsumu/,ffifufubvukli.
?skWi[sSc[lonPez[nTnPut]ifibusnnibusnsirmMn\rmBu[tTfi[ autwfibnTi=k[rozucp\:aku[aormechkenDi,nzi=mechpm/[ran
ao[r,fiknQimijilSkkm/busn,su=kemC[aosBekTiluwihdisikMr=pr
sepuhpinijik=2=gh[awisFittskFuru=[z,[j[j/[j[j/,aurutTnSi=[ kKu.skWi[sSkenDipech,c[lonPez[nTnPut]ibvJu/fianDukKilnFi[bo
kri[d[w2=gh[aaibulnRm[nc[lonPez[nTnPut]i.skWi[sSsu=ke
mPzbekTi,c[lonPez[nTnPut]itumulifiknQi[fni=rmlnHibu[nm [p=olumebukm/busn[fni=rmlnHibu[n,pepinD[nkyfi[[g[nD=o
vJi=ppnPsirmMn\,c[lonPez[nTnPut]ifi2=gha[kai=ppnSirmMnK=
wisCinwisS[k.rmlnHibu[nbvJu=nmPbvusumB/pituskprgk= knQikebkRst}sNasih,
piniji,sbvJu=[rbvusumB/pitukcmPu/r[kai=jemBznK=axpFia_[gosi
?kpeqikSk:pveb/semzt\mxt\:2005:

C. Pitakon ing ngisor iki wangsulana kanthi milih a,b, c, d, utawa e !
Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi wangsulen ing ngisor kanthi milih a,b, c, d, utawa e.
1. Irah – irahan wacan ing dhuwur …..
a. Ndhudhuk Ndhudhuk Lestarine Budaya Jawa
b. Ndhudhuk Ndhudhah amrih Lestarine Budaya Jawa ing Bab Adat Tata
Cara Pengantenan
c. Ndhudhuk Ndhudhah Adat Tata Cara Pengantenan
d. Ndhudhuk Ndhudhah Lestarine Budaya Jawa Pengantenan

Page 19

e. Ndhudhuk Ndhudhah Lestarine Budaya Jawa ing Bab Adat Tata Cara WASITA ADI
Pengantenan
( KATA-KATA MUTIARA)
2. Sak durunge acara siraman calon penganten putri, sedina sakdurunge sing duwe gawe
utusan golek…. 1. Triprakara kang tankena kapurba dening pangwasaning manungsa; siji tekaning
a. Kembang werna pitu kabegjan, loro temuning jodho, lan telu tibaning pati
b. Kembang telon
c. Banyu sumber pitu 2. Manungsa wenang angrancang, muhung gusti kanga paring pasti.
d. Banyu putih 3. Ing lair angudi kardi, jroning batin angesti gusti.
e. Banyu kali 4. Sapa sugih sedulur sasat sugih apager wesi.
5. Sapa weruh panuju bakal rahayu lan bakal katekan kang dituju.
3. Lenggahe wis ditata sakdurunge, jejer – jejer, kang lenggah urutan keri dhewe yaiku… 6. Sapa tekun kanthi ateteken mesti bakal katekan.
a. Para tamu 7. Aja lali sumber mundhak aber, lali sumber bakal ketiwasan.
b. Dhukun manten 8. Sing sapa mbibiti ala wahyune bakal sirna.
c. Sedulure 9. Kridhaning ati tan bisa mbedhah kutahing pasti, budhi dayaning manungsa ta kuwawa
d. Mara tuwane
e. Rama lan ibune handhuwa garisig kang kuwasa.
10. Dak gegadhang ing tembe dadya janma pinasthika kang kasinungan triprakara: guna
4. Rampung siraman nuli nindakake…
a. Sungkeman gunem myang gunawan. Gunalire kasinungan kapinteran lan migunani bebrayan :
b. Mecah pamor gunem werdine micara sarta mardawa basa. Gunawan tegeseanteng lan antep.
c. Dulangan 11. Dadosa tiyang ageng ingkang agung, ageng kalenggahanipun sarta kawibawanipun
d. Mecah endhog miwah agung bebudenipun. Antrang bebasan her gung raja manung, dasar sugih sigih
e. Kacar – kucur turta sembada ing samudayanipun.
12. Dadya janma pinastika mustikaning pra sujanma kang kawawa nahen hawa, bangkit
5. Wacan ing dhuwur kapethik saka…. angendali diri sanityasa: karyanak tyasing sasama, nindaake trikarsa bdaya, amemayu
a. Panyebar Semangat hayuning bawana.
b. Joko Lodhang
c. Ariwarti Jawa 13. Aja kesusu ngluputake benering liyan, lam aja sumengka andhaku sarta
d. Piwulang Basa Jawa
e. Pinter Basa Jawa mbenerake lupute

Page 20